ဍုင်အင်ဝ
| ဍုင်အင်ဝ ရတနာပူရ (Ratanapura) | |
|---|---|
| ဍုင်ဇၞော် တြေံ (Former Capital) | |
| ဘာ မဟာအောင်မြေဘုံစံ မဒှ် အာဲကၟာဲ ဝင် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဍုင်အင်ဝ။ ဘာ မဟာအောင်မြေဘုံစံ မဒှ် အာဲကၟာဲ ဝင် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဍုင်အင်ဝ။ | |
| ဒတန်ဒၞး: 21°51′N 95°59′E / 21.850°N 95.983°Eဒတန်: 21°51′N 95°59′E / 21.850°N 95.983°E | |
| ရးနိဂီု | ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ |
| တိုင် / တွဵုရး | ရးမာန္တလေ |
| စဒက်ပ္တန် | သၞာံ ၁၃၆၅ |
| လီုလာ် အုပ်နိဂီု | သၞာံ ၁၈၃၉ (ဟိုတ်နူ ကသဳတိ) |
| Founded by | သၟိင် သတိုးမင်းဖျား (Thado Minbya) |
| ဒၞာဲအပိုင်အခြာ အခိင် | UTC+6:30 (MMT) |
ဍုင်အင်ဝ (အၚ်္ဂလိက်: Inwa / Ava) ဝွံ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် တြေံ ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဗၟာ မနွံ ပ္ဍဲ ရးမာန္တလေ လၟုဟ် ရ။ ယၟု နကဵု လိက် ပါဠိ မ္ဂး ညးကော်စ ရတနာပူရ (Ratanapura - ဍုင်ရတ်) တုဲ ဍုင် ဏအ် ဝွံ ဒှ် လဝ် ဌာန်ဒတန် ဨကရာဇ် ဂမၠိုင် လုကဴ ပန် ဗွဝ်ကၠံ ပြင် (နူ သၞာံ ၁၃၆၅ စဵုကဵု ၁၈၄၁) ရ။ ဍုင်အင်ဝ ဝွံ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် အဓိက သွက် အေန်ပါယာ ဗၟာ မပ္တံ ကု ခေတ် အင်ဝ၊ ခေတ် တောင်ငူ ကေုာံ ခေတ် ကုန်းဘောင် တအ် ရ။
ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်မန် မ္ဂး ဍုင်အင်ဝ ဝွံ ဒှ် ဍုင် ဒၞာဲ မဒစဵုဒစး ကု [wikt:mnw:ဍုင်|ဍုင်] ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ ကေုာံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၂ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် မန် နူ ဟံသာဝတဳ တၟိ တအ် လုပ် ဗတိုက် သီ ကေတ် လဝ် ဍုင်အင်ဝ ဏအ် မာန် လဝ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဍုင်အင်ဝ ဝွံ သှ်ေၜိုတ် ဆ ပရေင် အာဲကၟာဲ ဝင် တြေံ ကေုာံ ဌာန် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် တန်တဴ တုဲ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် လ္ၚတ် ဝင် ဍုင်ဗၟာ မပြာကတ် မွဲ ရ။
၁. နိဒါန် ကေုာံ ဌာန်တမ်မူလ (Introduction and Etymology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယၟု "အင်ဝ" ဝွံ ကၠုင် နူ ဝေါဟာရ ဗၟာ တြေံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ပါင် အင်" (Mouth of the Lake) ဟွံသေင်မ္ဂး "ပါင် ၜဳ ၉" ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မပံင်ကောံ ၜဳဨရာဝတဳ (Irrawaddy River) ကေုာံ ၜဳမစ်ငယ် (Myitnge River) ရ။ ဨကရာဇ် ဗၟာ တအ် ခုတ် လဝ် ယၟု ဍုင် ဝွံ နကဵု ဘာသာ ပါဠိ "ရတနာပူရ" မၞုံ အဓိပ္ပါယ် ဍုင် မပေင် တဴ နကဵု ရတ် ဂမၠိုင် ရ。[၁]
၂. ဝင် ခေတ်ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဍုင် (Early History and Founding)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ အေန်ပါယာ ဗုကာံ လီုလာ် အာ ဟိုတ်နူ ပၞာန် မောန်ဂေါ (Mongol) ပ္ဍဲ ကၞောတ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ၊ ဒေသ လပါ် လတူ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ထကး ပြး အာ နဒဒှ် ဍုင် ဍောတ်တ် ဂမၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၃၆၄ ဂှ် သၟိင် သတိုးမင်းဖျား (Thado Minbya) ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဇၞော် တၟိ မွဲ သွက်ဂွံ ပကောံ ဒြဟတ် ရ။
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၃၆၅ ဂှ် ညး ခၞံဗဒှ် ဍုင်အင်ဝ လတူ တကအ် မကၠောန် လဝ် နကဵု တဲ နမခါဲ ကတိုင် ဍာ် ဆက် အကြာ ၜဳဨရာဝတဳ ကေုာံ ၜဳမစ်ငယ် ရ။ ဍုင်အင်ဝ ဝွံ ဟိုတ်နူ ဍာ် ပွဳပွူ ဗိုင် လဝ် တုဲ နွံ ကု အစောံ စဵုဒၞာ သတြု (Strategic defense) ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။
၃. ခေတ် အင်ဝ ကေုာံ ပၞာန်ပန်စှော်သၞာံ (Ava Kingdom and the 40 Years' War)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင်အင်ဝ ဝွံ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် သွက် ခေတ် အင်ဝ (၁၃၆၄–၁၅၅၅) မဒှ် ခေတ် မဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ လိက်ပတ် ဗၟာ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ဝွံ အင်ဝ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု [wikt:mnw:ပၞာန်|ပၞာန်] ဇၞော် မွဲ မကော်ဂး "ပၞာန် ပန်စှော်သၞာံ" (Forty Years' War) မကတဵုဒှ် လဝ် အကြာ သၟိင် မင်းခေါင် (Minkhaung I) နူ အင်ဝ ကေုာံ သၟိင် ရာဇာဓိရာဇ် (Razadarit) နူ ဍုင်ဟံသာဝတဳ ရ။
ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် လဝ် နူ သၞာံ ၁၃၈၅ စဵုကဵု ၁၄၂၄ တုဲ လပါ် အင်ဝ လေဝ် ဟွံမာန်၊ လပါ် ဟံသာဝတဳ လေဝ် ဟွံမာန် တုဲ သီု ၜါ လပါ် ဒး ကလေင် ဒက်ပ္တန် ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ。[၂]
၄. ခေတ် တောင်ငူ (Toungoo Period 1555–1752)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၅၅ ဂှ် သၟိင် ဘုရင့်နောင် (Bayinnaung) နူ ဍုင်တောင်ငူ လုပ် ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင်အင်ဝ တုဲ အင်ဝ လေဝ် စိုပ် အာ သၟဝ် အဝဵု အေန်ပါယာ တောင်ငူ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၃၆ ဂှ် သၟိင် သာလွန် (Thalun) ပြံင်လှာဲ ဍုင်ဇၞော် နူ ဟံသာဝတဳ (ဗဂေါ) ဇရေင် ဍုင်အင်ဝ ပၠန် ရ။
အင်ဝ ပ္ဍဲ ခေတ် တောင်ငူ ဏအ် ဝွံ နွံ ကု ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ပရေင် သာသနာ ကေုာံ လိက်ပတ် တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ကၞောတ် ခေတ် ဏအ် ဂှ် အဝဵု ဨကရာဇ် ဍိုန်လျ စှ်ေ အာ တုဲ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပရေင် ပုန်ကလိုက် နူ ရးမည ရ။
၅. ပွမကျဟောမ် သၟဝ်တဲ ဍုင်ဟံသာဝတဳတၟိ (Fall to Restored Hanthawaddy in 1752)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ် မန် တအ် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဟံသာဝတဳတၟိ တုဲ လလောင်တြး ဗၠးၜး နူ အင်ဝ ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် စ သၞာံ ၁၇၅၂ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် မန် မအုပ်ကွပ် နကဵု ဥပရာဇာ (Upayaza) ကေုာံ သကိုပ်ပၞာန် ဇၞော် တၠဗန် (Talaban) တအ် တိုန် ကၠုင် ဗတိုက် ဍုင်အင်ဝ ရ။
ဒပ်ပၞာန် ဟံသာဝတဳ ဏအ် ဝွံ နွံ ကု အရီုအဗင် လွဟ် နူ ပြင်သေတ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတု မာတ် ၁၇၅၂ ဂှ် ညးတအ် ဗိုင် သီ ကေတ် ဍုင်အင်းဝ မာန် အာ ရ။ ဨကရာဇ် အင်ဝ မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိ ဒးဒုင် ရပ်ဏာ ဇရေင် ဗဂေါ တုဲ ခေတ် တောင်ငူ လေဝ် ဒး အုပ်နိဂီု အာ အလုံအိုတ်သီု ရ。[၃]
၆. ခေတ် ကုန်းဘောင် (Konbaung Period 1752–1839)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ မန် တအ် သီ ကေတ် အင်ဝ မာန် လဝ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ်ကျာ ဂှ် ပရေင် ပုန်ကလိုက် ဒစဵုဒစး မန် တအ် ကတဵု မံက်ဂတဝ် ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ ကွာန် မုဆိုးဖို (ရွှေဘို) ဂှ် သၟိင်ကွာန် အံင်ဇေယျ (Aung Zeya) ဒက်ပ္တန် တၞောဝ် ကုန်းဘောင် တုဲ ကလေင် ဗတိုက် ထဍေင် ပတိတ် ဒပ်ပၞာန် တၠဗန် နူ ဍုင်အင်ဝ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၃ ရ။
အံင်ဇေယျ သီ ကေတ် အလုံ ဍုင် မန် ဗၟာ တုဲ ကြဴနူ ညး စုတိ အာ ဂှ် ဨကရာဇ် ကုန်းဘောင် တအ် ကလေင် ရုဲစှ် ဍုင်အင်ဝ နဒဒှ် ဍုင်ဇၞော် မဂၠိုင် ကု အလန် ရ (ဥပမာ- ပ္ဍဲ လက်ထက် ဘိုးတော်ဘုရား ကေုာံ ဘကြီးတော်)။ ဍုင်အင်ဝ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ စက်ပၞာန် အလုံ မွဲ အေန်ပါယာ ဗၟာ ရ။[၄]
၇. ပရေင်လီုလာ် ဟိုတ်နူ ကသဳတိ (Destruction by Earthquake 1839)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ၂၃ မာတ် သၞာံ ၁၈၃၉ ဂှ်၊ ဍုင်အင်ဝ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ဘဲ သဘာဝ [wikt:mnw:ကသဳတိ|ကသဳတိ] (Earthquake) မဇၞော် လောန် မွဲ ရ။ ကသဳတိ ဏအ် ဝွံ ပလီုပလာ် ထောအ် နန်၊ ဘုတ်ကျာ် ကေုာံ သ္ၚိဌာန် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် အလုံအိုတ်သီု ရ။
ဟိုတ်နူ ပရေင် လီုလာ် မဇၞော် လောန် ဏအ် တုဲ သၟိင် သာယာဝတီ (Tharrawaddy Min) ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် ဒဒှ်ရ ဍုင်အင်ဝ ဝွံ ဟွံထေက်တန် သွက်ဂွံ ဆက် သ္ပ ဍုင်ဇၞော် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၄၁ ဂှ် ညး ပြံင် ဍုင်ဇၞော် ဇရေင် ဍုင် အမရပူရ (Amarapura) တုဲ ဍုင်အင်ဝ ဝွံ ဒးဒုင် သၠး ဝိုတ် ထောအ် အလုံအိုတ်သီု ရ။[၅]
၈. ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ (Culture and Religion)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင်အင်ဝ ဝွံ ၜိုန်ရ လီုလာ် အာ လဝ် ကီု လေဝ်၊ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် ခေတ် တြေံ ဂမၠိုင် ဂှ် ဆက် သှ်ေၜိုတ် တန်တဴ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။
- ဘာ မဟာအောင်မြေဘုံစံ (Maha Aungmye Bonzan): ဒှ် ဘာတိုက် မသြိုင် လဝ် နကဵု အုတ် ကေုာံ ကောန်ကရေတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၈၊ မၞုံ ကု ဗီုပြင် ကနက် ပါန်ခဳ ဗၟာ ခေတ် ကုန်းဘောင် ဍာံဍာံ။
- ဘာ ဗားကရာ (Bagaya Monastery): ဒှ် ဘာဆု တြေံ မကၠောန် လဝ် နကဵု ဆု ကၠ ဗွဲမဇၞော် ကေုာံ ဂၠိုင် ကု တၞံ၊ မၞုံ ကု ပရေင် ချူ ကၠတ် ရုပ်ဆု ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် ရ။
၉. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် (Economy and Trade)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ အခိင် မဒှ် ဍုင်ဇၞော် ဂှ်၊ အင်ဝ ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက သွက် အေန်ပါယာ ဗၟာ ရ။ ဟိုတ်နူ မနွံ ပ္ဍဲ ဇိုင် ၜဳဨရာဝတဳ တုဲ ပရေင် သွံရာန် ဗၞိက် ဍာ် ကု ဍုင်သၟဝ် မပ္တံ ကု ဒဂုံ ကေုာံ သြေင် တအ် ဂှ် ဆက်စပ် လောဲသွာ ရ။ ကပေါတ် မပ္တံ ကု လေပ်ဖက်၊ ကपास၊ သြန် တအ် ဂှ် လှာဲဂတး ကု ကပေါတ် လွဟ်၊ ကၠေင် ကေုာံ ပိုး နူကဵု ညးဗၞိက် ယူရဝ်ပ ကေုာံ ကြုက် တအ် ရ။
၁၀. ဍုင်အင်ဝ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ အာဲကၟာဲဝင် (Modern Inwa and Heritage)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လၟုဟ် မ္ဂး ဍုင်အင်ဝ ဝွံ ဒှ် ဆ ကွာန် ဌာန် ဒတန် ညးဍုင်ကွာန် ဍောတ်တ် မွဲ သၟး ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် အာဲကၟာဲ ဝင် မဂၠိုင် တုဲ၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ဌာန် အာ ဝေင် လ္ၚတ် သွက် ကောန်ဍုင် သၟာ တရဴ ဂမၠိုင် ရ။ ညးလ္ၚတ် တအ် ဝွံ မလေပ် ဍိုက် ကွဳချေံ (Horse carts) တုဲ ဂေတ် ဝေင် ရံင် ကျာ်စေတဳ လီုလီု ကေုာံ ဘာလကျာ် တြေံ တအ် ပ္ဍဲ အကြာ ဝိုင် ဗ္ၚ တအ် ရ။ ဍုင်အင်ဝ ဝွံ ဒှ် သက်သဳ ပရေင် ကတဵု မံက်ဂတဝ် ကေုာံ ပရေင် လီုလာ် အေန်ပါယာ ဝင် မွဲ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ။
| ခေတ် / တၞောဝ်ဝံသ | စၟတ်သၞာံ စ | စၟတ်သၞာံ အုပ်နိဂီု | သၟိင် မစပတန် |
|---|---|---|---|
| ခေတ် အင်ဝ (Ava Kingdom) | ၁၃၆၅ | ၁၅၅၅ | သတိုးမင်းဖျား (Thado Minbya) |
| ခေတ် တောင်ငူ (Toungoo) | ၁၆၃၆ | ၁၇၅၂ | သာလွန် (Thalun Min) |
| ခေတ် ကုန်းဘောင် ပထမ | ၁၇၆၅ | ၁၇၈၃ | ဆင်ဖြူရှင် (Hsinbyushin) |
| ခေတ် ကုန်းဘောင် ဒုတိယ | ၁၈၂၁ | ၁၈၄၁ | ဘကြီးတော် (Bagyidaw) |
မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုင် (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Harvey, G. E. (1925). *History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824*. London: Frank Cass & Co. Ltd.
- ↑ Fernquest, Jon (2006). "Crucible of War: Burma and the Ming in the Tai Frontier Zone (1382–1427)". *SOAS Bulletin of Burma Research*.
- ↑ Phayre, Lt. Gen. Sir Arthur P. (1883). *History of Burma*. London: Susil Gupta.
- ↑ Myint-U, Thant (2006). *The River of Lost Footsteps—Histories of Burma*. Farrar, Straus and Giroux.
- ↑ Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830*. Cambridge University Press.