ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ
ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ယၟုပေင်င် ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ ဂရိတ်ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (အင်္ဂလိက်: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) ဂှ် မၞိဟ်တအ် ကော်စ ဗွဲခမၞောန် ယူကေ (UK) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗြိတိန် (Britain) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဍုင်အာစောံ (Sovereign state) မနွံ ပ္ဍဲ လပါ်သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် ဥရဝ်ပတုဲ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်ပန်ဍုင် မတွဟ်ဂး အင်္ဂလာန် (England)၊ သကတ်လာန် (Scotland)၊ ဝေလ် (Wales) ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland) ရ။ ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အဝဵုသြဇာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိမွဲတုဲ၊ ဒှ် ကောန်ဂကောံ တမ်မူလ ပ္ဍဲကဵု ကုလသမဂ္ဂ (UN)၊ ကောန်ဂကောံ လၟိုန် ကံင်သဳဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ (UNSC)၊ ဂျဳ-၇ (G7)၊ ဂျဳ-၂၀ (G20) ကေုာံ နေတဝ် (NATO) ရ။
| |||
| က္ဍိုပ်လိက်: "Dieu et mon droit" (ကျာ်ထာဝရ ကေုာံ အခေါင်အဲ) | |||
.svg) ဒၞာဲဍုင် ယူကေ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ | |||
| ဍုင်ဇၞော် | လာန်ဒါန် (London) | ||
|---|---|---|---|
| အရေဝ်ဘာသာ ရုင် | ဘာသာအင်္ဂလိက် | ||
| ဂကူ / စၟတ်သမ္တီ | ဗြိတိန် (British) | ||
| သၞောတ် အလဵုအသဳ | သၞောတ်ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ သၟိင်ဨကရာဇ် | ||
| သၟိင်တၠ (Monarch) | ချားလ် တတိယ (Charles III) | ||
| ဝန်ဇၞော် (PM) | ကာရ် သတာမာ (Keir Starmer) | ||
| ပါလဳမာန် | ပါလဳမာန် ယူကေ (Parliament of the United Kingdom) | ||
| ဇမၞော်သမၠဲ | ၂၄၄,၃၇၆ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၉၄,၃၅၄ စတုရံတိုင်) | ||
| လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၂) | ၆၇,၅၉၆,၂၈၁ [၁] | ||
| သြန်စကာ | ပံင်သတာလင် (Pound sterling - GBP) | ||
| လေပ်တိုင် ဍုင် (ccTLD) | .uk | ||
၁။ နိဒါန် (Introduction)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ ဟီုဂှ် ဒှ် ဍုင် မပံင်ကောံလဝ် ဒေသ မနွံကဵု ဝင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ တၞဟ်ခြာ ပန် ဍုင်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တကအ် ဂရိတ်ဗြိတိန် (Great Britain) ကေုာံ လပါ်သၟဝ်ကျာ-ဗမံက် ဍုင်အာဲယျာလာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကေုာံ ၂၀ တေအ်၊ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဍုင်အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဝင် ကောန်မၞိဟ်တအ် (British Empire) မအုပ်ဓုပ်လဝ် တိဍာ် ၜိုတ် မွဲပန်ဂအုံ လ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။ လၟုဟ် ၜိုန်ရ အေန်ပါယာ လီုလာ်အာကီုလေဝ်၊ ဍုင်ယူကေ ဂှ် ဆက်လက် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် ဍုင် မနွံကဵု အဝဵုသြဇာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်ဏီရ။ ဍုင်ဇၞော် လာန်ဒါန် ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သြန် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဥရဝ်ပ ရ[၂]။
၂။ ဝင် (History)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဝင် ပရေင်ပံင်ကောံ (Acts of Union) မကတဵုဒှ်လဝ် လုကဴ ဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
- ၁၇၀၇ (ဂရိတ် ဗြိတိန်): ဍုင်အင်္ဂလာန် (သီု ဍုင်ဝေလ် မပါလုပ်ဒၟံင်တုဲတုဲ) ကေုာံ ဍုင်သကတ်လာန် တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပတန် ဍုင်ဨကရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန် (Kingdom of Great Britain)။
- ၁၈၀၁ (ယူကေ): ဍုင်အာဲယျာလာန် ပံင်ကောံ လုပ်ကၠုင်တုဲ ဒက်ပတန် "United Kingdom of Great Britain and Ireland"။
- ၁၉၂၂ (အာဲယျာလာန် ပါ်တိတ်): ကြဴနူ ပၞာန် ဗၠးၜး အာဲယျာလာန် တုဲ၊ သမ္မတ ဍုင်အာဲယျာလာန် ဂှ် ပါ်တိတ်အာတုဲ၊ ဒေသ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ တအ်ဟေင် သှ်ေၜက်တုဲ ပံင်ကောံလဝ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။
ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်ဂၠးတိ ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ ဂှ် ယူကေ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမဟာမိတ် (Allies) တုဲ ဇၞးပၞာန် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် လီုလာ်အာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဍုင်ယူကေ တိတ် နူကဵု ဂကောံဥရဝ်ပ (EU) နကဵု ပရေင်အစီအစောန် မကော်စ "Brexit" (ဗရေက်သေတ်) ရ[၃]။
၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတု (Geography and Climate)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင်ယူကေ နွံကဵု ဇမၞော်သမၠဲ ၂၄၄,၃၇၆ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် တကအ် ဇၞော် မခြာဒၟံင် ကဵု ဥရဝ်ပ နကဵု ပြင်ၜဳ အင်္ဂလိက် (English Channel) ကေုာံ ၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea) ရ။
- အင်္ဂလာန်: တိဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် တိဗလး ကေုာံ ဒဵုသဝ်သဝ်။ ၜဳတေမ်း (River Thames) ဂှ် ပြာကတ်။
- သကတ်လာန်: လပါ်သၟဝ်ကျာ ဒှ် ဒေသဒဵုသၠုင် (Highlands)။ ဒဵု ဗေန် နဳဗိသ် (Ben Nevis) မနွံ သမၠုင် ၁,၃၄၅ မဳတာ ဂှ် ဒှ် ဒဵု သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ။
- ဝေလ်: တိဍာ် လပါ်ဂၠိုင် ဒှ် ဒေသဒဵု၊ ဗွဲတၟေင် ဒဵု သၞဝ်ဒဝ်နဳယျာ။
- အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ: နွံကဵု ကၟာဍာ် နေတ် (Lough Neagh) မဒှ် ကၟာဍာ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ။
ဥတု ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဥတု ၜဳသမုဒ္ဒရာ (Temperate maritime climate) တုဲ၊ ဗြဲဂူဂၠိုင်၊ မုဟ်ကျာ ၜိုတ်ဒၟံင် အလုံမွဲသၞာံ ရ[၄]။
၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မအုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောတ် ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ သၟိင်ဨကရာဇ် (Constitutional monarchy) ရ။
- သၟိင်တၠ (Monarch): သၟိင်ဨကရာဇ် လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် ဨကရာဇ် ချားလ် တတိယ။ ညးဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဍုင် မနွံကဵု အဝဵု သင်္ကေတ သၟးရ (Ceremonial head of state)။
- ပါလဳမာန် ယူကေ (UK Parliament): နွံ ပ္ဍဲကဵု လာန်ဒါန် (Westminster) တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု စၠတ်ထဝ် သၟဝ် (House of Commons) ကေုာံ စၠတ်ထဝ် လ္တူ (House of Lords) ရ။ ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) ဂှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် အလဵုအသဳ ရ။
ပရေင်ပါ်ပရအ် အဝဵု (Devolution): စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် သကတ်လာန်၊ ဝေလ် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ တအ် နွံကဵု ပါလဳမာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ဒေသ အလဵုဇကု သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်စလောအ်ကွိင်ကွိုက် ဇကုရ[၅]။
၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင်ယူကေ ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု (၆) ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ရ။ လဒက်ပတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ သေဝါ (Services sector) မပါလုပ် ၜိုတ် ၈၂% ဂျဳဒဳပဳ (GDP) ရ။
| ကဏ္ဍ | ပရေင်ချဳဒရိုင် အဓိက | ဒတန် အဓိက |
|---|---|---|
| ပရေင်သြန် ကေုာံ ဗာန် (Financial Services) | ဗာန်၊ အာမခံ၊ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် သြန်။ (လာန်ဒါန် ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု သြန် ဂၠးကဝ်)။ | လာန်ဒါန်၊ အေဒင်ဗာရာ၊ လိဒ် (Leeds) |
| ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing) | ကွဳစက်၊ က္ၜင်ကျာ (Aerospace)၊ ဂဥုဲ (Pharmaceuticals)။ | မေန်ချက်သတာ (Manchester)၊ မေဒ်လာန် (Midlands) |
| ပရေင်အိုင်ထဳ ကေုာံ နဲကဲ (Tech & IT) | ကွတ်ပညာ တၠပညာနိမိတ် (AI)၊ ဂိမ်း (Gaming)၊ Fintech။ | လာန်ဒါန်၊ ကေမ်ဗရိတ် (Cambridge) |
| ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ သယံဇာတ | ခါဲ ဍာ်ကၠေင်၊ ဂေတ်၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ မစကာ ကွတ်ပညာသၠုင်။ | ၜဳသၟဝ်ကျာ၊ သကတ်လာန်၊ ဝေလ် |
၆။ မၞိဟ် ကေုာံ မံင်စံင် (Demographics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အတိုင် စရင် ၂၀၂၂ မ္ဂး၊ လၟိဟ်မၞိဟ် အလုံ ယူကေ ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၆၇.၅ ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (၈၄%) ဂှ် မံင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်အင်္ဂလာန် ရ။
| ဍုင် (Country) | လၟိဟ်မၞိဟ် | တင်က္ဍိုပ်ကၠံ (%) | ဍုင်ဇၞော်အိုတ် |
|---|---|---|---|
| အင်္ဂလာန် (England) | ၅၇,၃၀၀,၀၀၀ | ၈၄.၃% | လာန်ဒါန် (London) |
| သကတ်လာန် (Scotland) | ၅,၄၈၀,၀၀၀ | ၈.၁% | ဂလာတ်သဂဝ် (Glasgow) |
| ဝေလ် (Wales) | ၃,၁၀၀,၀၀၀ | ၄.၆% | ကာဒိဖ် (Cardiff) |
| အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (N. Ireland) | ၁,၉၀၀,၀၀၀ | ၂.၈% | ဗေလ်ဖာတ် (Belfast) |
ဟိုတ်နူ ဝင် အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လုပ်မံင် (Immigration) တုဲ ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ဂကူ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ နာနာ (Multicultural society) မွဲရ[၇]။
၇။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဘာသာ (Languages and Religion)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရူ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ရမ္သာင်ဟီု ပ္ဍဲ ယူကေ (YouTube)
- အရေဝ်ဘာသာ: ဘာသာအင်္ဂလိက် (English) ဂှ် ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ အဓိက မၞိဟ်ဟီုဂၠိုင်အိုတ် (၉၈%) ရ။ ဆဂး ယူကေ ဂှ် သီုနွံကဵု အရေဝ်ဘာသာ ရေက်သလိုင် သေလ်တေတ် (Celtic languages) မတွဟ်ဂး ဘာသာဝေလ် (Welsh)၊ ဘာသာအာဲရဳသ် (Irish)၊ ကေုာံ ဘာသာဂေလစ် သကတ်လာန် (Scottish Gaelic) ရ။ ဘာသာဝေလ် ဂှ် နွံကဵု ကဆံင်သၞောဝ်ဥပဒေ မတုပ် ကု အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ ဍုင်ဝေလ် ရ။
- ဘာသာ (Religion): ကိုပ်ကၠာတေအ် ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင် ခရေတ်ယာန် (ဗွဲတၟေင် Church of England ကေုာံ Church of Scotland) ရ။ ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး လၟိဟ် ညးမဟွံလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာမွဲမွဲ (Irreligion) ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ဘာသာ အေဿလာမ်၊ ဟိန္ဒူ၊ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ်လေဝ် နွံကၠုင် ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော်ရ[၈]။
၈။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Education and Healthcare)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင်ယူကေ ဂှ် နွံကဵု လက်သန် ကေုာံ အစာံညိင် ပရေင်ပညာ မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။ တက္ကသိုလ် ဗီုကဵု တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ (University of Oxford)၊ တက္ကသိုလ် ကေမ်ဗရိတ် (University of Cambridge)၊ အေန်ပဳရဳယျယ် ကဝ်လေက် လာန်ဒါန် (Imperial College London) ကေုာံ UCL တအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု စရင် တက္ကသိုလ် ခိုဟ်အိုတ် စှ် လ္တူဂၠးတိ လၟိုန်ရ။ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂှ် အလဵုအသဳ ထံက်ပင်လဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် NHS (National Health Service) တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ကလိဂွံ ပရေင်လွဳလွတ် သက္ကုင္ၚုဟ်တန် ပ္ဍဲကဵု ရုံဂဥုဲ အလဵုအသဳရ[၉]။
၉။ ယေန်သၞာင် (Culture, Literature and Media)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယေန်သၞာင် ယူကေ ဂှ် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ကဵုလဝ် သြဇာ လ္တူ ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော်ရ။
- လိက်ပတ်: အစာချူလိက် ဗီုကဵု ဝဳလဳယျာမ် ရှိတ်သပီးယား (William Shakespeare)၊ ချားလ် ဒစ်ကင်း (Charles Dickens)၊ ဂျေ အာ အာ တဝ်ကိန် (J. R. R. Tolkien) ကေုာံ ဂျေ ကေ ရဝ်လင် (J. K. Rowling - ညးမချူ Harry Potter) တအ်ဂှ် ပြာကတ် လုံဂၠးကဝ်ရ။
- ဂဳတ: ဂကောံဒွက် ဗီုကဵု The Beatles, Queen, The Rolling Stones ကေုာံ သၟာဒွက် ဗီုကဵု Adele, Ed Sheeran တအ်ဂှ် ဂွံလဝ် လာပ် ဂၠးကဝ် မဂၠိုင်ကဵုအလန်ရ။
- ရုပ်ဒမျိုင် (Cinema & TV): ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲမကၠောန်ပတိတ် ဇာတ်လမ်းဒယှ် ဗီုကဵု James Bond 007 ကေုာံ Doctor Who ရ။ ဌာနပရိုင် BBC ဂှ် ဒှ် ဌာနပရိုင် တြေံအိုတ် ကေုာံ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ[၁၀]။
၁၀။ ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ဝေင်ပြိုင် မပြာကတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဝေင်ပြိုင်ဇိုင် (Football)၊ ရက်ဗဳ (Rugby)၊ ခရစ်ကက် (Cricket)၊ တင်းနစ် (Tennis) ကေုာံ ဂေါက် (Golf) တအ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် အစာံ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ယူကေ ရ။
- ဝေင်ပြိုင်ဇိုင်: လိဂ် အင်္ဂလာန် မကော်စ Premier League (ပရဳမဳယျာ လိဂ်) ဂှ် ဒှ် လိဂ် ဝေင်ပြိုင်ဇိုင် မၞိဟ်ဗဵုဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။
- ပြိုင်ပကာန် ဒယှ်ဂမၠိုင်: သဘင်ပြိုင် တင်းနစ် ဝင်္ဘယ်ဒန် (Wimbledon Championships)၊ သဘင်ပြိုင် ချေဟ် (Royal Ascot) ကေုာံ သဘင်ပြိုင် ကွဳစက် ဖော်မြူလာ-၁ (British Grand Prix) တအ်ဂှ် ညးလောကတအ် စွံအာရီု ဗွဲမလောန်ရ[၁၁]။
နိဿဲဂမၠိုင် (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ UK Population estimate 2022. Office for National Statistics.
- ↑ Black, J. (2004). A New History of England. Sutton Publishing. ISBN 978-0750928405။
- ↑ Kearney, H. (2006). The British Isles: A History of Four Nations. Cambridge University Press. ISBN 978-0521846004။
- ↑ Geography of the UK. Met Office.
- ↑ How the UK Parliament works. UK Parliament.
- ↑ Crafts, N. (2018). Forging Ahead, Falling Behind and Fighting Back: British Economic Growth from the Industrial Revolution to the Financial Crisis. Cambridge University Press. ISBN 978-1108428385။
- ↑ Population of the UK. ONS.
- ↑ "Census 2021: Less than half of England and Wales population are Christian"၊ 2022-11-29။
- ↑ World University Rankings 2025. Times Higher Education.
- ↑ Higgins, M. (2010). The Cambridge Companion to Modern British Culture. Cambridge University Press. ISBN 978-0521683463။
- ↑ History of British Sports. Historic UK.[permanent dead link]