တင်ဟီုတွဟ်

တင်ဟီုတွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ပတိုန်ထ္ၜး (အၚ်္ဂလိက်: Argument) ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ ယုတ္တိဗေဒ (Logic) ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy) မ္ဂး ဒှ်ရဝေင်ဂလာန်၊ ဟိုတ်ဖိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး တင်သဇိုင်ဂမၠိုင် မပကောံပတိုန်ထ္ၜးလဝ် သွက်ဂွံ သက်သဳထ္ၜး ဒဒှ်ရ တင်သ္ဂုတ်ထာဝ် (Conclusion) မွဲဂှ် ဍာံစၟတ်ရ။ တင်ဟီုတွဟ်မွဲဂှ် ဟွံသေင်ကဵု ပရေင်ကြဵုစာန် ကေုာံ ပရေင်ထေဲထုတ်ရေင်သကအ် (Quarrel) တုဲ၊ ဍေံဒှ် ကမၠောန် မဒုင်သဇိုင် လတူ ဟိုတ်ဖိုလ် ကေုာံ ပရေင်ချပ်ဗ္စာ ပါ်ပါဲ (Critical reasoning) ရ။

လဒက်ပ္တန် အဓိက (Basic Structure)

တင်ဟီုတွဟ် သဇိုင်အိုတ်မွဲဂှ် သ္ဒးဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု လက္ခဏာ ၜါသာ် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-

1. တင်သဇိုင်ယုတ္တိ (Premise): ဒှ်တင်ဂလာန် မကဵုလဝ် ဟိုတ်ဖိုလ်၊ သက်သဳ ဟွံသေင်မ္ဂး အချက်အလက် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် တင်သ္ဂုတ်ထာဝ်။ တင်ဟီုတွဟ်မွဲမ္ဂး အောန်အိုတ် တင်သဇိုင်ယုတ္တိ သ္ဒးနွံ မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူမွဲရ။
2. တင်သ္ဂုတ်ထာဝ် (Conclusion): ဒှ်တင်ဂလာန် အဓိက မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု တင်သဇိုင်ယုတ္တိတအ်ဂှ်။ ဍေံဒှ် အရာ ညးမဟီုတွဟ်ဂှ် မိက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဍာံစၟတ်ရ။

ဥပမာ-

• တင်သဇိုင်ယုတ္တိ ၁: မၞိဟ်သီုဖအိုတ်ဂှ် မလေပ်ဒးချိုတ်ရ။
• တင်သဇိုင်ယုတ္တိ ၂: သဝ်ကရေတဳ (Socrates) ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မွဲရ။
• တင်သ္ဂုတ်ထာဝ်: ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ သဝ်ကရေတဳ ဂှ် မလေပ်ဒးချိုတ်ရ။

ဂကူ တင်ဟီုတွဟ်ဂမၠိုင် (Types of Arguments)

ပ္ဍဲယုတ္တိဗေဒမ္ဂး တင်ဟီုတွဟ်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူအဓိက (၂) သာ်ရ-

၁။ တင်ဟီုတွဟ် ဒေဒပ်တေပ် (Deductive Argument)

ဒှ်နဲကဲဆင်ခြင် မစတမ်နူ တင်သဇိုင် ယေဘုယျ (General) တုဲ စိုပ်အာ တင်သ္ဂုတ်ထာဝ် တၟေင် (Specific) ရ။ ယဝ်ရ တင်သဇိုင်ယုတ္တိတအ် သီုဖအိုတ် ဍာံစၟတ်မ္ဂး၊ တင်သ္ဂုတ်ထာဝ်ဂှ်လေဝ် သ္ဒးဍာံစၟတ် ဟေင်ရ (Guaranteed truth)။

• ပရေင်ဍာံစၟတ် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် (Validity and Soundness): တင်ဟီုတွဟ် ဒေဒပ်တေပ် မွဲ ယဝ်ရ လဒက်ပ္တန်ဍေံ မန်ဒးမ္ဂး ကော်စ ယုတ္တိနွံ (Valid) ရ။ ယဝ်ရ လဒက်ပ္တန်လေဝ်မန်၊ သီုကဵု တင်သဇိုင်တအ်ဂှ် ဍာံစၟတ် ကွေဟ်ဟ်မ္ဂး ကော်စ ခိုင်ကၠိုက် (Sound) ရ။

၂။ တင်ဟီုတွဟ် အေန်ဒပ်တေပ် (Inductive Argument)

ဒှ်နဲကဲဆင်ခြင် မစတမ်နူ ပရေင်ဆဵုဂဗ တၟေင် (Specific observations) တုဲ ဆိင်ဆ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ထာဝ် လတူ တင်ယေဘုယျ (General conclusion) ရ။ သွက်တင်ဟီုတွဟ်ဏအ်မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ တင်သဇိုင်တအ် ဍာံစၟတ်ကီုလေဝ်၊ တင်သ္ဂုတ်ထာဝ်ဂှ် ဍာံစၟတ် ကၠံတၟဴ (100%) ဟွံသေင်တုဲ၊ နွံဆ ပရေင်ဍာံစၟတ်မာန် (Probable truth) ဟေင်ရ။ (ဥပမာ - ကမၠောန်သုတေသန သိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ နဲကဲဏအ်ရ)။

ဟိုတ်ဖိုလ် မယောင်ယာ (Logical Fallacies)

တင်ဟီုတွဟ် မဟွံခိုင်ကၠိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပ္တန် မယောင်ယာဒၟံင်တအ်ဂှ် ကော်စ ယောင်ယာ ယုတ္တိဗေဒ (Fallacy) ရ။ ဍေံတအ်ဝွံ လဆောဝ်မ္ဂး ရံင်အာ ညံင်ရဴ ဍာံစၟတ်ကီုလေဝ်၊ ယဝ်စၟဳစၟတ် ပါ်ပါဲမ္ဂး ဟွံမွဲကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် မခိုင်ကၠိုက်ရ။

• ဥပမာ: Ad hominem (ပွမထေဲထုတ် ကဵုပူဂိုလ် စၞးမပါ်ပါဲ တင်ဟီုတွဟ်), Straw man (ပွမပလီုပလာ် လညာတ် ညးတၞဟ် ညံင်ဂွံ ဗတိုက်လောဲ)။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• တင်ဟီုတွဟ် အဓိက (Core Argument)
• ယုတ္တိဗေဒ (Logic)
• ပရေင်ချပ်ဗ္စာ ပါ်ပါဲ (Critical thinking)
• ဒဿနိကဗေဒ

နိဿဲ

• Copi, Irving M.; Cohen, Carl; McMahon, Kenneth (2014). Introduction to Logic (14th ed.). Pearson.
• Weston, Anthony (2017). A Rulebook for Arguments (5th ed.). Hackett Publishing.
• Hurley, Patrick J. (2014). A Concise Introduction to Logic (12th ed.). Cengage Learning.