တိဍာ်

တိဍာ်
	Land / Territory
	ဗီုပြင် တိဍာ် ကေုာံ သဘာဝ လတူ ဂၠးတိ ဗီုပြင် သဘာဝ တိဍာ် မပံင်ကောံ လဝ် တိ၊ ဍာ်၊ ဒဵု ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ လတူ ဂၠးတိ ဏအ်
ပရူမဆေင်စပ်
လၟေင်ပညာ (Field)	ပထဝဳဝင် (Geography), ဥပဒေဗေဒ (Jurisprudence), ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)
ဗၞတ်ဗ္တဳဗဟ်သၞောတ်
ကဏ္ဍဆက်စပ် (Related concepts)	ရးနိဂီု (State), အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Property Rights), သဘာဝ ပွဳပွူ (Environment)

တိဍာ် (အၚ်္ဂလိက်: Land ဟွံသေင်မ္ဂး Territory) ဟီု မ္ဂး ဂှ် လေန် အဘိဓာန် တိဍာ် ဝွံ ဍေံဒှ် ဒၞာဲ ဒတန် ရုပ်ဝတ္ထု လတူ မုက် ဂၠးတိ မပါ် ခြာ လဝ် နကဵု ပယျဵု ဒၞာဲ၊ သဘာဝ၊ သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ အဝဵု အာဏာ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် မ္ဂး، တိဍာ် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ တိ ကဵု ဍာ် သၟး ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင် ဂျိုင် တန်တဴ، ပရေင် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် ယေန်သၞာင် ရ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

ဝေါဟာရ "တိဍာ်" ဝွံ ဍေံ နွံ ကု အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမလှဲလး တန်တဴ လတူ ကဏ္ဍ မလ္ၚတ် ရ-

ပ္ဍဲ ပထဝဳဝင်: တိဍာ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မဟွံသေင် ကု မှာသၟိတ် မပ္တံကဵု ဒဵု، ကန္တာရ၊ ဂြိုပ်၊ ကေုာံ ခြောင် ဍာ် တအ် ရ။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံ နာနာ တအ် ဂျိုင် တန်တဴ ရ။
ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ: တိဍာ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ် ရတ် မာန် ပိုင်ပြဳ (Real Estate/Property) မွဲ ရ။ သၞောဝ် ဥပဒေ ဖျေဟ် လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ညးလဵု မွဲ နွံ အခေါင် ရာန်၊ သွံ ကေုာံ စကာ တိဍာ် တအ် ဏအ် ရ။
ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန်: တိဍာ် ဂှ် ဒှ် ရးနိဂီု (Territory) မၞုံ ကု ပယျဵု တိကျ ကေုာံ အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် (Sovereignty) ရ။ ရးနိဂီု မွဲမွဲ ဂွံ ဒှ် ဍုင် မာန် ဂှ် သ္ဒး နွံ ကု တိဍာ် အပိုင် အပ္ဍဲ ပယျဵု ရ။

၂။ ပထဝဳဝင် ကေုာံ သဘာဝ တိဍာ် (Geography and Natural Characteristics)

ဝှာင်:Land use classes map.png

ဗီုပြင် မထ္ၜးပျး ကဵု ပွမစကာ တိဍာ် လတူ ဂၠးတိ

လတူ ဂၠးတိ ဏအ် မ္ဂး، တိဍာ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၂၉% သၟး တုဲ မသှ်ေ ၇၁% ဂှ် ဒှ် ဍာ် မှာသၟိတ် ရ။ တိဍာ် တအ် ဏအ် ညးတအ် ပါ် လဝ် နကဵု တိုက် ဇၞော် (Continents) မပ္တံကဵု အာရှ၊ ဥရောပ၊ အာဖရိက၊ အမေရိက ကေုာံ သြသတြေလျ ရ။

ဗီုပြင် မုက်တိ (Topography): တိဍာ် တအ် ဂှ် နွံ ကု ဗီုပြင် ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရ။ ဒၞာဲ လ္ၚဵု ဒှ် ဒဵု သၠုင် (ဗီုကဵု ဒဵုဟေမဝန်)၊ ဒၞာဲ လ္ၚဵု ဒှ် ခြာ ၜဳ، ဒၞာဲ လ္ၚဵု ဒှ် ကန္တာရ ရ။
ဂကူ တိ (Soil Types): တိ ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ရ။ တိ ခိုဟ် မပ္တံကဵု တိ ဝါ (Alluvial soil) တအ် ဂှ် မာန် ပတိတ် ကဵု စၞစ သွက် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
သယံဇာတ (Natural Resources): သၟဝ် တိဍာ် တအ် ဂှ် နွံ ကု ဒြပ် သဘာဝ မပ္တံကဵု ရတ်၊ ဍာ်ကၠေင် ဓါတ်၊ ဓါတ် ယူရေနဳယျာမ် ကေုာံ ပသဲ တအ် မဒှ် ဒြဟတ် သွက် ရုံစက် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ခေတ် တၟိ ရ။

၃။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ၚုဟ်မး တိဍာ် (Economics and Value of Land)

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး၊ တိဍာ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် မပတိတ် ကပေါတ် (Factor of Production) အဓိက မွဲ ပၞောဝ် ကု သြန်တမ် (Capital) ကေုာံ ဒြဟတ် ကမၠောန် (Labor) ရ။

လညာတ် တၠပညာ: တၠပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တြေံ မပ္တံကဵု အာဒမ် သမေတ် (Adam Smith) ကဵု ဒေးဗေတ် ရဳကာဒဝ် (David Ricardo) တအ် ဟီု ဓမံက် လဝ် ဒဒှ်ရ ၚုဟ်မး တိဍာ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ လတူ "ဒၞာဲ" (Location) ကေုာံ "အစောံ သဘာဝ" မာန် ပတိတ် ကပေါတ် ရ။
ပရေင် ရာန်သွံ ဒြပ်ရတ် (Real Estate Market): ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်، တိဍာ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ် ရတ် မာန် သွံ ရာန် နကဵု သြန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ရ။ ၚုဟ်မး တိဍာ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဇၞော် တအ် ဂှ် သၠုင် လောန် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် အာတ်မိက် (Demand) ဂၠိုင် တုဲ တိဍာ် မနွံ (Supply) အောန် ရ။
ငှားရမ်းခ (Rent): ညး မပိုင်ပြဳ တိဍာ် တအ် နွံ အခေါင် ကလိဂွံ သြန် ငှားရမ်းခ နူကဵု ညး မစကာ တိ ညးတအ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် မက္တဵုဒှ် လဝ် နူ ခေတ် သၟိင် ဨကရာဇ် စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် သြန်ရတ် လၟုဟ် ရ။

၄။ သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေင်ကဵု တိဍာ် (Land Laws and Property Rights)

သၞောဝ် ဥပဒေ မဆေင် ကု တိဍာ် ဂှ် ဍေံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဂောအ် ပိုင်ပြဳ ကေုာံ စကာ တိဍာ် အတိုင် စည်းကမ်း ရ။

တိဍာ် ပူဂိုလ် (Private Land): တိဍာ် မပိုင်ပြဳ လဝ် နကဵု ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ ရ။ ညးတအ် နွံ အခေါင် သွံ، ရာန်၊ ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပအပ် ကဵု အာဲကၟာဲ ရ။
တိဍာ် အလဵုအသဳ (Public/State Land): တိဍာ် မပိုင်ပြဳ လဝ် နကဵု အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် မှာဇန် မပ္တံကဵု ဂၠံင် တရဴ، ရုံဂဥုဲ، ဘာ ကေုာံ ဂြိုပ် သဘာဝ ရ။
လိက် ကသုက် ပိုင်ပြဳ (Title Deeds): သွက်ဂွံ သောင် ကလး ပြသၞာ တိဍာ် ဂှ်، အလဵုအသဳ တအ် ပတိတ် ကဵု လိက် ကသုက် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ညးလဵု မွဲ မဒှ် တၠ တိ ဍာံဍာံ ရ။ ယဝ်ရ ပြသၞာ က္တဵုဒှ် မ္ဂး ရုင်သၞောဝ် ဂှ် ဒှ် ညး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ရ။

၅။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပယျဵုတိဍာ် (Politics, Territory, and Borders)

ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ မ္ဂး၊ တိဍာ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု မွဲ ရ။

အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် (Territorial Sovereignty): ဍုင် မွဲ ဂွံ ဒှ် ဍုင် ဍာံဍာံ ဂှ် သ္ဒး နွံ ကု အဝဵု အုပ်ဓုပ် လတူ တိဍာ် ဇကု ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ အလဵုအသဳ နွံ အဝဵု ကံက် အခေါန် ကေုာံ ဖျေဟ် ဥပဒေ အပ္ဍဲ ပယျဵု ဂှ် ရ။
ပြသၞာ ပယျဵု (Border Disputes): ဝင် ဂၠးတိ ဝွံ ဍေံ ပေင် ဒၟံင် ကု ပၞာန် မက္တဵုဒှ် လဝ် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ မိက်ဂွံ သီ ကေတ် တိဍာ် ညးသကအ် ရ။ (ဥပမာ - ပြသၞာ ဍုင် အေတ်သရေး ကဵု ပါလက်သတိုင်း، ကေုာံ ပြသၞာ ဍုင် ရုရှာ ကဵု ယူကရေန်)။
သၞောဝ်တိဍာ် ဂၠးတိ (International Law on Territory): သၞောဝ် ကုလသမဂ္ဂ ဖျေဟ် လဝ် စည်းကမ်း ဒဒှ်ရ ရးနိဂီု မွဲ ဟွံမွဲ ကု အခေါင် သီ ကေတ် တိဍာ် ဍုင် တၞဟ် နကဵု ဒြဟတ် ပၞာန် ร။

၆။ တိဍာ် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ (Land and Agriculture)

ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် လတူ ဂၠးတိ ဝွံ ဍေံ တန်တဴ လတူ ပရေင် တဵုလွဳ လတူ တိဍာ် ရ။

ပွမဖန်ဗဒှ် စၞစ (Food Security): တိဍာ် မာန် တဵုလွဳ လဝ် သြောအ်၊ သၞေဝ် ကေုာံ မာန် လွဳ ဂျိုင် တိရစ္ဆာန် တအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ကဵု စၞစ ကု မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
ပြသၞာ အခေါင်တဵုလွဳ (Land Tenure for Farmers): ပ္ဍဲ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် တအ် (ဗီုကဵု ဍုင်ဗၟာ) မ္ဂး، သၟာ ဗ္ၚ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမွဲ ကု လိက် အခေါင် ပိုင်ပြဳ တိဍာ် ခိုင်င် ကၠိုက်က် တုဲ ညးတအ် ဒး ဒုင် သီ ကေတ် တိဍာ် နူကဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် လၟိုန် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေင် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်ကၠေင် မွဲ ရ။

၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ အန္တရာယ် လတူတိဍာ် (Climate Change and Land Degradation)

တိဍာ် ဂၠးတိ ဏအ် ဒး ဒုင် ဇီုကပိုက် လဝ် နူကဵု ပရေင် ပလီုပလာ် နူ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ရ-

ပွမလီုလာ် သဘာဝ (Land Degradation): ဟိုတ်နူ ပွမတဵုလွဳ ဟွံစှ်ေ စည်းကမ်း၊ ပွမရိုဟ် ပတိတ် တၞံ ဆု၊ ကေုာံ ပွမစကာ ဓါတ် ဂျိ ပ္ဍဲ ဗ္ၚ တုဲ၊ တိဍာ် တအ် ဂှ် ဍေံ လီုလာ် အာ ကေုာံ ဟွံမာန် ပတိတ် စၞစ ယျ။
ကန္တာရ ဇၞော်တိုန် (Desertification): ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ကတဴ လောန် အာ တုဲ၊ တိဍာ် မကေင် နွံ ကု ဍာ် တအ် ဂှ် ဒှ် အာ ကန္တာရ ဖအိုတ် ရ။
ဍာ် ၜဳ သၠုင်တိုန် (Sea Level Rise): ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ကတဴ တုဲ ဍာ် ကလောအ် တအ် လေင် အာ တုဲ၊ ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန် ကၠုင် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဖန် ညံင် တိဍာ် မနွံ ဇိုင် ၜဳ တအ် ဂွံ ဗၠိုက် ဍာ် ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် ပြကောဋိကဋ် ဂမၠိုင် ဒး ပြံင် ဌာန် ရ။

၈။ အခေါင်အရာ တိဍာ် သွက် ဂကူရးတမ်ဂမၠိုင် (Indigenous Land Rights)

အခေါင်တိဍာ် ဂကူရးတမ် (Indigenous Land Rights) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ ရ။

ဂကူ ရးတမ် (Indigenous peoples) တအ် ဂှ် ညးတအ် ဂျိုင် တန်တဴ ကေုာံ ပိုင်ပြဳ လဝ် တိဍာ် ညးတအ် နူကဵု ခေတ် တြေံတြဟ် တေအ် ရ။ ဆဂး ကာလ အလဵုအသဳ ခေတ် တၟိ ကေုာံ ညး ဍုင် သ္အာင် တအ် လုပ် ကၠုင် မ္ဂး ညးတအ် ဒး ဒုင် ပလီု ပလာ် ကေုာံ သီ ကေတ် တိဍာ် ညးတအ် ရ။
လိက် လလောင် တြး ကုလသမဂ္ဂ (UNDRIP): ကုလသမဂ္ဂ ပတိတ် လဝ် လိက် လလောင် တြး ဒဒှ်ရ ဂကူ ရးတမ် တအ် နွံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ကေုာံ မင်မဲ တိဍာ် အာဲကၟာဲ ညးတအ် အတိုင် အခိုက်ကၞာ တြေံ (Customary land rights) ဗွဲမသၠးပွး ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် အလဵုအသဳ တအ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ ကဵု ဍိုက်က်ပေင်င် ဏီ ရ။

၉။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ကေုာံ စဳမံင် တိဍာ် (Urban Development and Land Management)

ဟိုတ်နူ လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠိုင် တိုန် တုဲ، ပွမစဳမံင် စကာ တိဍာ် (Land Management) ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် လောန် ရ။

စဳမံင် ဇၞော်မောဝ် ဍုင် (Urban Planning): အလဵုအသဳ တအ် ဒး ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် ဒဒှ်ရ ဒၞာဲ လဵု သွက်ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ၊ ဒၞာဲ လဵု သွက် စက်ရုံ، ကေုာံ ဒၞာဲ လဵု သွက် ဂြိုပ် ကၠအ် ပ္ကဴ သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ မံင် တန်တဴ ၜိုဟ်ၜိုဟ် သြိုဟ်သြိုဟ် ရ (Zoning laws)။
ဍုင် ဉာဏ်ပညာ (Smart Cities): ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်، ညးတအ် စကာ နဲပညာ သွက်ဂွံ စဳမံင် တိဍာ် ဍုင် ညံင် ဂွံ စကာ ဒြဟတ် ပၟတ် အောန် ကေုာံ ညံင် ဟွံဂွံ ပလီု သဘာဝ (Sustainable development) ရ။

၁၀။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ တိဍာ် ဂကူမန် (History and Evolution of Mon Territory)

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဂကူ မန် မ္ဂး၊ "တိဍာ်" ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ကေုာံ တင် ရန်တၟအ် အဓိက မွဲ ရ။

တိဍာ် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ကဵု ဟံသာဝတဳ: ပ္ဍဲ ဝင် တြေံ တေအ် မ္ဂး، ဂကူ မန် တအ် ပိုင်ပြဳ လဝ် တိဍာ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ် ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်သေံ မပ္တံကဵု သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ، ဟံသာဝတဳ ကေုာံ မုတ္တမ ရ။ ညးတအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် တိဍာ် တအ် ဏအ် နကဵု အဝဵု က္ဍိုင်ဗ္တာင် ဨကရာဇ် မန် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
ပွမကျ ဆောမ်ရှောမ် တိဍာ်: ကြဴနူ ပၞာန် အကြာ မန် ကဵု ဗၟာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ (ပွမကျ ဍုင် ဟံသာဝတဳ) တုဲ، ဂကူ မန် တအ် ဒး ဆောမ် ရှောမ် အာ တိဍာ် ကေုာံ အဝဵု အုပ်ဓုပ် သီုဖအိုတ် ရ။ တိဍာ် မန် တအ် ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၟိင် ဗၟာ ကေုာံ ဗွဲကြဴ နကဵု အင်္ဂလိက် တအ် ရ။
တွဵုရးမန် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက် တိဍာ် လၟုဟ်: ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်، ဂကူ မန် တအ် ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ တွဵုရး မန် မွဲ အပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် ဗၟာ ကီု လေဝ်، အဝဵု အုပ်ဓုပ် တိဍာ် ကေုာံ သယံဇာတ ဂှ် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တဲ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ဏီ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်ပ် ဂှ်، ပြသၞာ သၟာ ဗ္ၚ မန် တအ် ဒး ဒုင် သီ ကေတ် တိဍာ် နူကဵု ဒပ် ပၞာန် ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် (Land grabbing) လေဝ် ဒှ် ပြသၞာ မဇၞော်ကၠေင် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

နိဿဲ

Smith, Adam (1776). An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations.
Ricardo, David (1817). On the Principles of Political Economy and Taxation.
Locke, John (1689). Two Treatises of Government.
United Nations (2007). United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (UNDRIP).
Hardin, Garrett (1968). "The Tragedy of the Commons". Science.
Harvey, David (2001). Spaces of Capital: Towards a Critical Geography. Routledge.
South, Ashley (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake. Routledge.
IPBES (2018). The IPBES assessment report on land degradation and restoration.
FAO (Food and Agriculture Organization) (2020). The State of the World's Land and Water Resources for Food and Agriculture.
De Soto, Hernando (2000). The Mystery of Capital: Why Capitalism Triumphs in the West and Fails Everywhere Else. Basic Books.