တ္ၚဲကၟာဲမန်
ရုပ်ကသူ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ မဒှ် ဍုၚ်ဇၞော် မန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ လီုလာ် | |
| အခိင်ကာလ (Date) | သၞာံ ၁၇၅၇ (သက္ကရာဇ် ၁၁၁၉) |
|---|---|
| ဒတန် (Location) | ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ (ဗဂေါ)၊ ရးမည |
| မၞိဟ်လုပ်လၟိဟ် (Participants) | ဂကူမန်၊ ဒပ်ပၞာန် အံၚ်ဇေယျ |
| ဖဵု (Outcome) | လီုလာ် ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ၊ ဂကူမန် တအ် ဒးဒုၚ် ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ ကေုာံ ညးဗြဴမန် မဂၠိုၚ်ကဵု လ္ၚီ ကတဵုဒှ် အာ ဘဝ ကၟာဲ |
တ္ၚဲကၟာဲမန် (အၚ်္ဂလိက်: Mon Widows' Day) ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီ ပရေၚ်ဝၚ် မအောန်စိုတ် အိုတ် မွဲ သွက် ဂကူမန် တအ် တုဲ၊ ဍေံ မစၞောန်ထ္ၜး ကဵု အခိၚ်ကာလ ဍုၚ်ဇၞော် ဟံသာဝတဳ မလီုလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ သၟိၚ်အံၚ်ဇေယျ (Alaungpaya) လုပ် ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ဍုၚ်ဇၞော် မန် တုဲ၊ မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ ခမဳသၚ် မန် မဂၠိုၚ်ကဵု လ္က် ဒးဒုၚ် ဂစိုတ် ပဠက်ဂကူ (Genocide) ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ ဂှ်ရ၊ ညးဗြဴ မန် မဂၠိုၚ်ကဵု လ္ၚီ သ္ဒး ကတဵုဒှ် အာ ဘဝ ကၟာဲ တုဲ တ္ၚဲ ဏအ် ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ သွက် ဒဒိုက် ကေုာံ ပရေၚ်လွဳပရာ ညးဗြဴ မန် တအ် ရ။
၁. နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ပရေၚ်ဝၚ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တ္ၚဲကၟာဲမန် ဝွံ ဟွံသေၚ် သၟး ဒှ် တ္ၚဲ မဗှ်ဗၞုဟ် ပရေၚ် ကျပၞာန် မွဲ၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲ မစၟတ်သမ္တီ ကဵု ပရေၚ် ဒးဒုၚ် ဍဵုဍိုက် ကေုာံ လမျီု မဒး လေၚ် အာ လဝ် သွက် ဂကူ မန် မွဲ ရ။ သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် ဒှ် သၞာံ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ လီုလာ် အာ အလန် လက္ကရဴ အိုတ် တုဲ၊ ဍုၚ်မန် မၞုံ ကု ယေန်သၞာၚ် မဇၞော်မောဝ် တအ် ဒးဒုၚ် ပလီုပလာ် ထောအ် သီုဖအိုတ် ရ။
ကာလ ဒပ်ပၞာန် အံၚ်ဇေယျ လုပ် စိုပ် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဂှ်၊ ညးတအ် ရပ် ကေတ် မၞိဟ်တြုဟ် မန် သီုဖအိုတ် ကေုာံ ခမဳသၚ် တအ် တုဲ ပၠောပ် စုတ် ပ္ဍဲ ခရိုၚ် သ္ၚိ ဒက် ပၟတ် စံၚ် ဂစိုတ် ထောအ် ရ။ အခိၚ် ဂှ် ညးဗြဴ မန် တအ် ဒး ဆဵု ဂဗ လေၚ်ဒိုက် အပါ၊ တၠသ္ၚိ ကေုာံ ကောန်တြုဟ် ဇကု တုဲ ကတဵုဒှ် အာ ဘဝ ကၟာဲ မွဲတဲ ဓဝ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ တ္ၚဲ ဏအ် ဝွံ ညးကော် စ "တ္ၚဲကၟာဲမန်" မဒှ် တ္ၚဲ မစၞောန်ထ္ၜး ကဵု ဂၠံစိုတ် မလၞီ လောန် သွက် ညးဗြဴ ဂကူမန် တအ် ရ။[၁]
၂. ဝၚ်အတိက် ကေုာံ ဟိုတ်ဖဵု (Historical Background)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ (Hanthawaddy Kingdom) ဝွံ ကလေၚ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် အသစ် နကဵု ပရေၚ် အာသံက် သၟိၚ်တၠ ဗညာဒလ (Binnya Dala) ရ။ သၟိၚ်မန် တအ် လုပ် ဗတိုက် ဍုၚ် အၚ်ဝ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၂ တုဲ ဂွံ ဇၞး ကေတ် သၟိၚ် ဗၟာ တအ် ရ။ ဆဂး အံၚ်ဇေယျ (Alaungpaya) ကတဵု တိုန် နူ ကွာန် မုဆိုးဖို (Shwebo) တုဲ ကလေၚ် ပကောံ ဒပ် ပတိုက် ဒစဵုဒစး ကု ဒပ်မန် တအ် ရ။
ဟိုတ်နူ ပရေၚ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဟွံညဳသၟဟ် ကေုာံ လွဟ် ပၞာန် အောန် ဂှ်ရ၊ ဒပ်မန် တအ် ကျ သှ်ေ စှ်ေ အာ ကဆံၚ် ကဆံၚ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၅ ဂှ် အံၚ်ဇေယျ သီ ကေတ် ဍုၚ်လ္ဂုၚ် (ဒဂုၚ်) တုဲ ပြံၚ် လဝ် ယၟု ရန်ကုန် ရ။ နူ ဂှ် မွဲ ကဆံၚ် ညးတအ် တန် ပၞာန် ဗိုၚ် လဝ် ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ပွိုၚ် မဂၠိုၚ် ကု ဂိတု စဵုကဵု မၞိဟ် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဒး ကၠောဝ် ဗျဵု တုဲ ဍုၚ် လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ ရ။[၂]
၃. ပရေၚ်လီုလာ် ဟံသာဝတဳ (The Fall of Hanthawaddy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ဂိတု မေ ၁၇၅၇ တေအ် ဂှ် ဒပ်ပၞာန် အံၚ်ဇေယျ ပါ် လုပ် စိုပ် အပ္ဍဲ ကၟာၚ် ဍုၚ် ဟံသာဝတဳ မာန် အာ ရ။ ကာလ စိုပ် အပ္ဍဲ ဂှ် ညးတအ် ပလီုပလာ် ထောအ် သ္ၚိ ဌာန်၊ ဘာလကျာ်၊ တိုက် လိက် ကေုာံ နန် ထဝ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ သၟိၚ် ဗညာဒလ ဒးဒုၚ် ဖျေဟ် လဝ် သ္ၚိစိုတ် ကေုာံ ဗွဲလက္ကရဴ ဒးဒုၚ် ဂစိုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ရန်ကုန် ရ။
ပရေၚ် ကျပၞာန် ဏအ် ဝွံ ဟွံသေၚ် သၟး ကျ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပရေၚ် ကၠေအ်ကၠက် အာ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ကေုာံ ဒြဟတ် သ္ကေံ တဲ ဂကူ မန် သီုဖအိုတ် ရ။ ဟံသာဝတဳ မဒှ် လဝ် ဍုၚ်ဇၞော် မၞုံ ကု အရံၚ် ယေန်သၞာၚ် မပြဲပြဲ ဂှ် ဒး ကတဵုဒှ် အာ ချောံ ပၟတ် မွဲ ချိုန် ခဏ ရ။[၃]
၄. ပရေၚ်ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ (The Massacre and Genocide)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အတိုၚ် သက်သဳ ဝၚ် မ္ဂး၊ အံၚ်ဇေယျ ကဵု လဝ် အသံ ညံၚ်ဂွံ ဂစိုတ် ပဠက် ထောအ် ဂကူမန် သီုဖအိုတ် သွက် ဟွံဂွံ ကလေၚ် ဓလိုက် ကတဵု မာန် အလန် လက္ကရဴ ရ။ မၞိဟ်တြုဟ် မန် မၞုံ အပ္ဍဲ ဍုၚ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ညးတအ် ပကောံ တုဲ ဂစိုတ် ထောအ် သီု လမျီု ရ။
| လၟေၚ် | အရာ မဒးဒုၚ် ပလီုပလာ် | လၟိဟ် ကေုာံ အကာဲအရာ |
|---|---|---|
| ၁ | မၞိဟ်တြုဟ် မန် ကေုာံ ကောန်ပၞာန် | ၜိုတ် မဂၠိုၚ်ကဵု လက် ဒးဒုၚ် စံၚ် ဂစိုတ် ကေုာံ ၚာ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် |
| ၂ | ခမဳသၚ် မန် | ခမဳ လ္ၚီ ပြၚ် ဒးဒုၚ် ကၠေၚ် ကံ နကဵု စိၚ် ကေုာံ ဒးဒုၚ် စံၚ် |
| ၃ | လိက်ပတ် ကေုာံ တိုက်လိက် | တိုက်လိက် မန် ဇၞော် အိုတ် ၃ တိုက် ဒးဒုၚ် စံၚ် ပၠေၚ် |
| ၄ | ညးဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ် | ဒး ကတဵုဒှ် ကၟာဲ ကေုာံ ဒး ဍိုက် ဒြေပ် ဒဴ ဍုၚ် သေံ |
ခမဳသၚ် မန် တအ် မဒှ် ညး မမၚ်မဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် တအ် လေဝ် ဒးဒုၚ် စံၚ် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ကွာန် မုဟ်တၟအ် ကေုာံ ဗဂေါ ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် နဒဒှ် ပရေၚ် ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ (Ethnic Cleansing) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝၚ် အာရှ အဂၞဲ ရ။[၄]
၅. ကတဵုဒှ် ကၟာဲ ကေုာံ ဒဒိုက်ညးဗြဴမန် (Creation of Widows and Suffering)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ဟိုတ်နူ တြုဟ် တအ် ဒးဒုၚ် ဂစိုတ် အိုတ် အာ ဂှ်ရ၊ ညးဗြဴ မန် တအ် ဒး ဆက် ဂျိုၚ် လမျီု ကေတ်တ် ပ္ဍဲ အကြာ ပရေၚ် ဘပဠ တအ် ရ။ ညးတအ် ဒး ထ္ၜၚ် ကေတ် ကောန်ၚာ် တုဲ ဍိုက် ဒြေပ် ဒဴ စိုပ် အာ ဍုၚ် သေံ (Thailand) နကဵု ဂၠံၚ် ကျာ်ပိ ကေုာံ ဂၠံၚ် တၞဟ်ဟ် ရ။
ညးဗြဴ မန် တအ် ဝွံ ဒး တေၚ် ကေတ် ဒြဟတ် စိုတ် မဇၞော် လောန် ရ။ ၜိုန်ရ ဒှ် အာ ဘဝ ကၟာဲ၊ ဟွံမွဲ ကဵု တၠသ္ၚိ ကီု လေဝ် ညးတအ် ဆက် မၚ်မဲ လဝ် လိက်ပတ်၊ အရေဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် မန် ညံၚ် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ ရ။ လွဳပရာ ညးဗြဴ ကၟာဲ မန် တအ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ လမျီု ဂကူ မန် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။[၅]
၆. ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ သဘၚ် (Commemoration and Observance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ အခိၚ် လၟုဟ် ဝွံ ဂကူမန် တအ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် မန် ကေုာံ ဍုၚ် သမ္အာၚ် တအ် ကၠောန် သဘၚ် ဗှ်ဗၞုဟ် ပရေၚ် ဝၚ် ဟံသာဝတဳ လီု ကေုာံ တ္ၚဲ ကၟာဲ မန် ရ။ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဏအ် မ္ဂး ညးတအ် စုတ် ကယျာၚ် အရံၚ် လမ္စံက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဗကေတ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး သင်္ကေတ လၞီ ကေုာံ ဆီ မစောတ် လဝ် တအ် ရ။
ညးတအ် ပတုဲ ဒါန် သွက် လမျီု မကျာတ်သြာဲ အာ တအ် ကေုာံ လဴ ဟီု ပရူ ဝၚ် ဏအ် ကု ကောန်ၚာ် တၞောဝ် တၟိ တအ် ညံၚ်ဂွံ တီ ညာတ် ဝၚ် အတိက် ဇကု ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပရေၚ် ဓမံက် ပတိုန် စိုတ်ဓါတ် ဆာန် ဂကူ မဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။
လ္ၚတ်ရံၚ် ဝဳဒဳယော ပရူ ဝၚ် ဟံသာဝတဳ လီု ကေုာံ တ္ၚဲကၟာဲမန် (YouTube)
၇. ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ လိက်ပတ် (Cultural and Literary Movements)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝၚ် ကၟာဲ မန် ဏအ် ဝွံ ဓလီု ဖ္ဍိုက် လဝ် အပ္ဍဲ လိက်ပတ်၊ ကဗျ ကေုာံ ဒွက် မန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ အစာ ကဗျ မန် တအ် ချူ လဝ် ပရူ ဍာ်ရမတ် ညးဗြဴ မန် ကေုာံ ဟံသာဝတဳ မစံၚ် တူ လဝ် နကဵု ပၟတ် တအ် ရ။ "ဒွက် ကၟာဲ မန်" ကေုာံ "ဒွက် လၞီ ဟံသာ" တအ် ဝွံ ဒှ် ဒွက် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ မစၞောန်ထ္ၜး ကဵု လၞီ အောန်စိုတ် ဏအ် ရ။
လိက်ပတ် တအ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် သက်သဳ မဟွံချိုတ် သွက်ဂွံ သမ္တီ လဝ် ဒဒိုက် မန် တအ် တုဲ ဍေံ ဝွံ ဇီုကပိုက် လဝ် စိုတ်ဓါတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သွက် မၞိဟ် သၟတ် မန် အဆက်ဆက် ရ။[၆]
၈. လညာတ် သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေၚ်စိတ္တဗေဒ (Sociological and Psychological Perspectives)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နူကဵု လညာတ် သိပ္ပံ စိတ္တဗေဒ (Psychology) မ္ဂး၊ ပရေၚ် ဟံသာဝတဳ လီု ကေုာံ တ္ၚဲ ကၟာဲ မန် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒဏ် စိုတ် (Historical Trauma) မကၠောံ ဇက် ကၠုၚ် လဝ် စဵုကဵု တၞောဝ် လၟုဟ် ရ။ ညးဗြဴ မန် တအ် ဝွံ ၜိုန်ရ ဒး ဆဵု ဒဒိုက် ကီု လေဝ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေၚ် ဒက်ပ္တန် ဂကောံ မၞိဟ် (Social resilience) တၟိ မာန် ကၠုၚ် ရ။
ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ် မန် တအ် ဂှ် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် နွံ ကု ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ မၚ်မဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေၚ် ယေန်သၞာၚ် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် ဖဵု သက်သဳ နူကဵု ပရေၚ် ညးဗြဴ ကၟာဲ တအ် မဒး ထ္ၜၚ် လဝ် ဂကူ ဇကု ပ္ဍဲ အခိၚ် မဟွံမွဲ ကု မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ရ။[၇]
၉. အသိၚ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ခေတ်လၟုဟ် (Impact on Modern Politics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တ္ၚဲကၟာဲမန် ကေုာံ ဝၚ် ဟံသာဝတဳ လီု ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ ဒြဟတ် သွက် ပရေၚ် ကလိုက်ကမဵု ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် မန် ခေတ် လၟုဟ် ရ။ ဗော် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် မန် ဂမၠိုၚ် (ဥပမာ - ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ) တအ် စကာ လဝ် ဝၚ် ဏအ် သွက်ဂွံ ဓမံက် ပတိုန် လညာတ် ဒဒှ်ရ ဂကူ မန် တအ် သ္ဒး ကလိဂွံ အခေါၚ် သၠးပွး ကေုာံ ပရေၚ် အုပ်ဓုပ် ဇကု အလဵု ဇကု (Self-determination) ရ။
ပရေၚ်ဝၚ် ဏအ် ဂှ် ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် မန် တအ် ဒး စွံ သတိ တွဵု ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ကျ ပၞာန် ဝွံ ပတိတ် ကဵု လေၚ်ဒိုက် မဇၞော် လောန် ကု ဂကူ သီုဖအိုတ် ရ။[၈]
၁၀. ဇမၞော်မၟောဝ် ကေုာံ အနာဂတ် (Future and Development)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက် အနာဂတ် မ္ဂး၊ ပရေၚ် ဗှ်ဗၞုဟ် တ္ၚဲ ကၟာဲ မန် ဝွံ ဒး ဆက် ထိၚ်ဒဝ် အာ သီု မစုတ် ပၠောပ် လညာတ် ပရေၚ် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace-building) ကေုာံ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် (Human Rights) ရ။ သၟတ် မန် တအ် ညံၚ်ဂွံ လ္ၚတ် ဝၚ် ဏအ် နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် သုတေသန (Research) မဆေၚ်စပ် ကု လိက်ပတ် ကေုာံ ဝၚ် ဟံသာဝတဳ ဂှ် ဒှ် အရာ အဓိက ရ။
တ္ၚဲကၟာဲမန် ဝွံ ဟွံသေၚ် တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ကလေၚ် ဒက် ဝဲ သတြု၊ ဆဂး ဍေံ ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ပကောံ ဒြဟတ် ဂကူ၊ ထ္ၜး ကဵု လွဳပရာ ညးဗြဴ မန်၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အနာဂတ် ဂကူ မန် မၞုံ ကု ပရေၚ် သၠးပွး ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။[၉]
မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ South, Ashley (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma. Routledge.
- ↑ Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. Frank Cass & Co. Ltd.
- ↑ Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830. Cambridge University Press.
- ↑ Aung-Thwin, Michael A. (2005). The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma. University of Hawaii Press.
- ↑ O'Connor, V. C. Scott (1904). The Silken East: A Record of Life and Travel in Burma. Hutchinson & Co.
- ↑ Hall, D. G. E. (1960). A History of South-East Asia. Macmillan.
- ↑ Phayre, Lt. Gen. Sir Arthur P. (1883). History of Burma. Susil Gupta.
- ↑ Guillon, Emmanuel (1999). The Mons: A Civilization of Southeast Asia. Siam Society.
- ↑ Taw Sein Ko (1913). Burmese Sketches. British Burma Press.