တ္ၚဲလိက်ပတ်ဂၠးကဝ်

တ္ၚဲလိက်ပတ်ဂၠးကဝ်

{{{caption}}}

တ္ၚဲလိက်ပတ်ဂၠးကဝ်
ယၟုတၟေင်
ဂကူသဘင်	ဂၠးကဝ်
တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီ	၈ သေပ်တေမ္ဗာ
သဘင်မကၠောအ်ဗဒှ်
တင်ရန်တၟအ်	သွက်ဂွံပတိုန်ကဆံင် ဗဟုသုတမၞိဟ်တအ် အလုံဂၠးတိ
ဆေင်စပ်ကဵု
ဆက်စပ်ကဵု
"တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီဂှ် ဒှ်အာဲကၟာဲဝင်ဂကူ"

တ္ၚဲလိက်ပတ်ဂၠးကဝ် (အင်္ဂလိက်: International Literacy Day) ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီ အလုံဂၠးတိမွဲ မကျေပ်လဝ် ပ္ဍဲဂိတုသေပ်တေမ္ဗာ ၈ တ္ၚဲ ရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံရ။ တ္ၚဲဏအ်ဂှ် ဂကောံကုလသမဂ္ဂ (UN) ကေုာံ ဂကောံပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (UNESCO) တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် သွက်ဂွံကဵုသတိ ပရူဂုဏ်ဖိုလ် လိက်ပတ် မဒှ်သဇိုင် အခိုင်အရာမၞိဟ် ကေုာံ သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ကဆံင်ဗဟုသုတ မၞိဟ်တအ် အလုံဂၠးတိရ။ ပွမလေပ်လိက်ဂှ် ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံပလေဝ်ပလေတ် ပြသၞာပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲအကြာဂကူနာနာတအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုအခိင်ပစ္စုပ္ပန်ဏအ် ဂၠးတိပိုဲဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် နကဵုနဲကဲပညာတၟိဂမၠိုင်ကီုလေဝ် မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံလေပ်လိက်၊ ဗှ်လိက်ဟွံဒး၊ ချူလိက်ဟွံလေပ် နွံဒၟံင်လၟိဟ်ကိုဋ်ကဵုသောင်းရ။ ဟိုတ်ဒၟံင်သာ်ဏအ်တုဲ တ္ၚဲလိက်ပတ်ဂၠးကဝ်ဝွံ ဒှ်တ္ၚဲမကဵုဒြဟတ် သွက်ဂွံပတိုန်ကဆံင် "Literacy" (ပွမလေပ်လိက်) ပ္ဍဲအကြာကောန်ၚာ်၊ သၟတ် ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော်တအ်ရ။ တ္ၚဲဏအ်ဂှ် ဟွံသေင်ထဲ ပွမဗှ်လိက်သၟး၊ ဍေဟ်ဒှ်အရာမစဵုဒၞာကဵု အခိုင်အရာမၞိဟ် (Human Rights) ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ်လၟိုန် (Sustainable Development) ရ။ သွက်ဂကူမန်ပိုဲလေဝ် တ္ၚဲလိက်ပတ်ဂၠးကဝ်ဝွံ နွံကဵုအဓိပ္ပါယ်ဇၞော်နက်မွဲသာ်ရ။ လိက်ပတ်မန်ဂှ် ဒှ်အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်မွဲ မနွံကဵုဝင်ဇြိုဟ်နက်တုဲ ပွမမင်မွဲ လိက်ပတ်မိ (Mother Tongue Literacy) ဂှ် ဒှ်အရာမပခိုင်ကေတ် လက်သန်ဂကူ (Identity) ရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ် ဂကောံလိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်မန် ဒေသနာနာတအ် ကၠောအ်ဗဒှ်သဘင် ပေါဲပြိုင်ဗှ်လိက်၊ ချူလိက် ကေုာံ ဟီုတွဟ် ပရူဂုဏ်ဖိုလ်လိက်ပတ်မန် ညံင်ဂွံတန်တဴအာ လအ်အဆက်ဆက်ရ။ နကဵုနဲကဲသုတေသန Multicultural Studies၊ တ္ၚဲလိက်ပတ်ဂၠးကဝ်ဝွံ ဒှ်ကိရိယာ "Educational Agency" မရီုဗိုင်ကဵု ဂကူအောန်တအ် ညံင်ဂွံနွံကဵု အဝဵုပညာ (Epistemological Sovereignty) ပ္ဍဲအကြာအဝဵုအုပ်ဓုပ်ဗဟဵုရ။ ပွမလေပ်လိက်ဂှ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံတတ်ကၠောအ် ပြသၞာပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမနွံကဵုဗဟုသုတ ကေုာံ သတိပညာရ။ TOC

၁. ဝင်တ္ၚဲလိက်ပတ်ဂၠးကဝ်

တ္ၚဲလိက်ပတ်ဂၠးကဝ်ဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵုသဘင်သမာနသၟိင် (World Conference of Ministers of Education) မကၠောအ်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်တီဟီရာန် (Tehran) ဍုင်အဳရာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၅၀၉ BE (၁၉၆၅) ရ။ ပ္ဍဲသဘင်ဂှ် ညးစၞးနူဍုင်နာနာတအ် တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲမွဲတ္ၚဲ သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး အရေးကြီး လိက်ပတ် ပ္ဍဲအရာမဇၞော်မောဝ်ပတိုန် မၞိဟ်တအ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ၂၆၊ သၞာံ ၂၅၁၀ BE (၁၉၆၆)၊ ဂကောံ UNESCO လလောင်တြး စၟတ်သမ္တီ ဂိတုသေပ်တေမ္ဗာ ၈ တ္ၚဲ ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲလိက်ပတ်ဂၠးကဝ် (International Literacy Day) အလုံမွဲဂၠးတိရ။ သဘင်တ္ၚဲလိက်ပတ်ဂၠးကဝ် ကၠောအ်ဗဒှ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၅၁၁ BE (၁၉၆၇) ရ။ နူအခိင်ဂှ်စတုဲ ရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံ ယူနက်သကို ကေုာံ ဍုင်နာနာတအ် ကၠောအ်ဗဒှ်သဘင်ဏအ် သွက်ဂွံပတိုန်ကဆံင် "Functional Literacy" ရ။

၁.၁ တင်ရန်တၟအ် ယူနက်သကို

တင်ရန်တၟအ်အဓိက ယူနက်သကို မဒက်ပ္တန်တ္ၚဲဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံကဵုသတိ (Awareness) ညးမၞိဟ်တအ် ပရူပြသၞာမၞိဟ်ဟွံလေပ်လိက် (Illiteracy) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန် မၞိဟ်ဟွံလေပ်လိက် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်ဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲဍုင်မဇၞော်မောဝ်ဆလအ်တအ်ရ။ ယူနက်သကို ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် "Literacy for All" (လိက်ပတ် သွက်ညးအိုတ်သီု) ညံင်ဂွံဒှ်အထောက်အပင် သွက်ပရေင်ငြိမ်းချာင် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴလၟိုန်ရ။

၂. ဂုဏ်ဖိုလ် လိက်ပတ် ပ္ဍဲပရေင်မၞိဟ်

လိက်ပတ်ဂှ် ဟွံသေင်ထဲ ပွမဗှ်လိက်သၟး၊ ဍေဟ်ဒှ်အစောံသတ္တိ (Power) သွက်ဂွံပြံင်လှာဲ ဘဝမၞိဟ်တအ်ရ။ မၞိဟ်မလေပ်လိက်တအ်ဂှ် နွံကဵုအခိုင်အရာ သွက်ဂွံဂၠာဲကမၠောန်၊ သွက်ဂွံမင်မွဲ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ သွက်ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမနွံကဵုသတိရ။

၂.၁ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ လိက်ပတ်

သုတေသနဂမၠိုင် ထ္ၜးကေတ်မာန် မိမမလေပ်လိက်တအ်ဂှ် နွံကဵုအစောံသတ္တိ သွက်ဂွံမင်မွဲ ကောန်ၚာ်တအ် ညံင်ဟွံဂွံယဲဘဲရ။ ဥပမာ - ပွမဗှ်လိက်ဂဥုဲဒး၊ ပွမတီကေတ် ဂဥုဲစဵုဒၞာယဲ (Vaccine) တအ်ဂှ် ရီုဗိုင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် အလုံမွဲသ္ၚိဌာန်ရ။

၂.၂ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ လိက်ပတ်

ဍုင်မနွံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ်လေပ်လိက် (Literacy Rate) သၠုင်တအ်ဂှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (GDP) ဇၞော်မောဝ်ပြဟ်နူ ဍုင်မၞိဟ်ဟွံလေပ်လိက်တအ်ရ။ လိက်ပတ်ဂှ် ဒှ်သဇိုင် "Human Capital" မရီုဗိုင်ကဵု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ပရေင်တၟိ (Innovation) ပ္ဍဲဗွိုင်ကမၠောန်ရ။

၃. လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ဒဒှ်ဂကူမန်

လိက်ပတ်မန်ဂှ် ဒှ်လက်သန် (Identity) မခိုင်ကၠိုက်အိုတ် သွက်ဂကူမန်ပိုဲရ။ နူခေတ်အဆက်ဆက်၊ သင်မန် ကေုာံ အစာလိက်မန်တအ် ထိင်ဓရတ်လဝ် လိက်ပတ်မန် ညံင်ဟွံဂွံကၠေအ်ဗဒှ်အာရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲလိက်ပတ်ဂၠးကဝ်၊ ဂကူမန်တအ် ဗၟံက်ထ္ၜး "Cultural Agency" နကဵုနဲကဲနာနာရ။

၃.၁ ဘာလကျာ် ကေုာံ ပညာလိက်ပတ်မန်

ဘာလကျာ်မန်ဂမၠိုင် ဒှ်ဌာန်သဇိုင် "Monastic Education" (ပညာဘာလကျာ်) မဗ္တောန်ကဵု လိက်ပတ်မန် ကုကောန်ၚာ် ကေုာံ သၟတ်မန်တအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကတဴ (ဂိတုဖဝ်ရဂုဏ်/စဲ)၊ ဘာလကျာ်မန် အလုံဒေသရးမန် ကၠောအ်ဗဒှ်သဘင်ဗ္တောန်လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာရ။ ဝွံဒှ်နဲကဲမထိင်ဓရတ် "Ecclesiastical Sovereignty" (အဝဵုသာသနာ) မဗၠးၜးနူသၞောဝ်အုပ်ဓုပ်ဗဟဵုရ။

၃.၂ ပညာဘာသာတမ် (Mother Tongue Based Education)

နကဵုနဲကဲ Multicultural Studies၊ ပွမဗ္တောန်လိက် နကဵုဘာသာမိ (Mon Language) ဂှ် ဒှ်အရာကိရိယာအဓိက သွက်ဂွံပတိုန်ကဆံင်ဗဟုသုတရ။ ကောန်ၚာ်မလေပ်လိက်မန်တအ်ဂှ် ဗှ်လိက်ဘာသာတၞဟ် (ဗၟာ၊ သေံ၊ အင်္ဂလိက်) လောဲသွာနူ ကောန်ၚာ်ဟွံလေပ်လိက်မန်ရ။

၄. လိက်ပတ် ပ္ဍဲခေတ်ဒဳဂျဳတော (Digital Literacy)

ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ဗွဝ်သၞာံဏအ်၊ လိက်ပတ်ဂှ် ဟွံသေင်ထဲ ပွမဗှ်လိက် ပ္ဍဲစက္ကူသၟးရ။ "Digital Literacy" (ပွမလေပ်လိက်ဒဳဂျဳတော) ဒှ်အရာမနွံပၟိက်အိုတ်ရ။ ပွမသုင်စောဲ ကွန်ပျူတာ၊ အေန်တာနက် ကေုာံ အပလီကေရှေန် (Apps) ဂမၠိုင် နကဵုဘာသာမန် ဒှ်ပွမပခိုင်ကေတ် "Digital Agency" ရ။

၄.၁ ဝဳကဳပဳဒဳယာဘာသာမန်

ဝဳကဳပဳဒဳယာဘာသာမန်ဝွံ ဒှ်ဌာန်ဗဟုသုတ "Knowledge Commons" မရီုဗိုင်ကဵု မၞိဟ်မလေပ်လိက်မန်တအ် ညံင်ဂွံဂၠာဲတင်ဂၞင်ဗဟုသုတနာနာရ။ ပွမချူလိက်ပရေင် ပ္ဍဲဝဳကဳမန် ဒှ်ပွမထိင်ဓရတ် "Digital Sovereignty" (အဝဵုဒဳဂျဳတော) မန်ပိုဲ ပ္ဍဲဗွိုင်ပညာဂၠးတိရ။

၄.၂ မန်ယူနဳကုဒ် (Mon Unicode)

ပွမသုင်စောဲ မန်ယူနဳကုဒ် မဒှ်သၞောတ်စၟတ်သမ္တီဂၠးကဝ် (ISO) ဂှ် ရီုဗိုင်ကဵု လိက်ပတ်မန် ညံင်ဂွံတန်တဴအာ ပ္ဍဲသၞောတ်ဒဳဂျဳတောရ။ ဝွံဒှ်အရာကိရိယာအဓိက သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး "Multicultural Representation" ပ္ဍဲအကြာဘာသာဂၠးကဝ်ဂမၠိုင်ရ။

၅. သုတေသန ကေုာံ တင်ဂၞင် (Data & Research)

အတိုင်တင်ဂၞင် UNESCO (၂၀၂၃)၊ မၞိဟ်ဇၞော် အလုံဂၠးတိ ၇၆၃ သန်း ပြင် ဟွံလေပ်လိက်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲအကြာဂှ် ၂/၃ ဂှ် ဒှ်ဗြဴရ။

စရင်လၟိဟ်မၞိဟ်လေပ်လိက် အတိုင်ဒေသ (သၞာံ ၂၀၂၃)

ဒေသ	လၟိဟ်မၞိဟ်လေပ်လိက် (%)
အာရှအဂၞဲ	၉၆%
အာရှသၠုင်ကျာ	၇၄%
အာဖရိက (Sub-Saharan)	၆၇%
အာရှဗၟံက်	၉၇%

တင်ဂၞင်ဏအ် ထ္ၜးကေတ်မာန် ဒေသမနွံကဵု ပြသၞာပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်ဂၠိုင်တအ်ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ်လေပ်လိက် ဒှ်ဒၟံင်အောန်ရ။

၆. က္ဍိုပ်လိက် တ္ၚဲလိက်ပတ်ဂၠးကဝ် ရိုဟ်သၞာံ

ယူနက်သကို ရုဲစှ်ေက္ဍိုပ်လိက် (Theme) တၟေင်နာနာ သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး အကာဲအရာဂၠးတိရ။ သၞာံ ၂၀၂၁: "Literacy for a human-centred recovery: Narrowing the digital divide" သၞာံ ၂၀၂၂: "Transforming Literacy Learning Spaces" သၞာံ ၂၀၂၃: "Promoting literacy for a world in transition: Building the foundation for sustainable and peaceful societies"

၇. သုတေသန Ph.D. ကေုာံ လိက်ပတ်မန်

နကဵုနဲကဲသုတေသန Mon Sangha and State Power (RILCA, Mahidol University)၊ လိက်ပတ်မန်ဂှ် ဒှ်သဇိုင် "Institutional Agency" သံဃရတ်မန်ပိုဲရ။ ပ္ဍဲခေတ်အဆက်ဆက်၊ သင်မန်တအ် သုင်စောဲလိက်ပတ်မန် သွက်ဂွံထိင်ဓရတ် "Religious Legitimacy" (ဒဒှ်မဒးရးသာသနာ) မဗၠးၜးနူအဝဵုအုပ်ဓုပ်ဗဟဵုရ။

၇.၁ ပြကိုဟ်မန် ကေုာံ ပညာဝိနယ

ပြကိုဟ်မန်ဂမၠိုင် (ဥပမာ - ကထိနမေဒိနဳ) ဒှ်သက်သဳပညာ (Intellectual Evidence) မထ္ၜးကဵု ကဆံင်ပညာသင်မန်ပိုဲ။ ပွမလေပ်လိက်မန် ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံဗှ်သၠပတ်၊ လ္ၚတ်ဓမ္မဝိနယ တုဲပခိုင်ကေတ် "Mon Identity" ပ္ဍဲဗွိုင်ပညာဂၠးတိရ။

၈. ကနိဂုဏ်

တ္ၚဲလိက်ပတ်ဂၠးကဝ်ဝွံ ဒှ်တ္ၚဲမကဵုသတိ ကုမၞိဟ်အလုံဂၠးတိ ညံင်ဂွံညာတ်ကေတ် ဂုဏ်ဖိုလ်လိက်ပတ်ရ။ သွက်ဂကူမန်ပိုဲ၊ တ္ၚဲဏအ် ဒှ်တ္ၚဲမပခိုင်ကေတ် "Literary Sovereignty" (အဝဵုလိက်ပတ်) ကေုာံ "Cultural Continuity" (ဒဒှ်မဆက်စၠောအ်ယေန်သၞာင်) ရ။ ပွမဗှ်လိက်မန်၊ ချူလိက်မန် ကေုာံ သုင်စောဲလိက်မန် ပ္ဍဲခေတ်ဒဳဂျဳတော ဒှ်တာလျိုင်ဂကူမန်ပိုဲ အိုတ်သီုရ။

ရံၚ်ကဵုဏအ်

ဘာသာမန် လိက်ပတ်မန် ယူနက်သကို ဝဳကဳပဳဒဳယာဘာသာမန်

တမ်ရိုဟ်လိက်

• UNESCO Publishing. (BE 2550). International Literacy Day: A History. Paris.
• UN Press. (BE 2515). United Nations Declarations on Education. New York.
• UNESCO. (BE 2565). Global Education Monitoring Report. Paris.
• World Bank Group. (BE 2560). Education and Development. Washington D.C.
• WHO Reports. (BE 2563). Health and Literacy. Geneva.
• Oxford Economics. (BE 2558). The Wealth of Nations and Literacy. Oxford.
• မာံပါလိက်။ (သၞာံ ၂၅၅၅ BE). လိက်ဝၚ်မန်တၟိ. ဍုင်မတ်မလီု။
• နာဲထဝ်သောန်။ (သၞာံ ၂၅၆၂ BE). ပရေၚ်ဗ္တောန်လိက်ပတ်မန်. ဍုင်ဗဂေါ။
• Mahidol University Press. (BE 2566). Language and Identity in Southeast Asia. Salaya.
• MIT Press. (BE 2564). Digital Literacy in the Modern Age. Cambridge.
• Mon IT Group. (BE 2567). Mon Wikipedia and the Digital Future. Bangkok.
• Silicon Valley Reports. (BE 2562). Unicode and Minority Languages. California.
• UNESCO Institute for Statistics. (BE 2566). Literacy Statistics Worldwide. Montreal.
• OECD Reports. (BE 2566). Education at a Glance. Paris. UNESCO. (BE 2567). Themes of ILD through the years. Paris.
• RILCA Mahidol University. (BE 2566). The Role of Mon Sangha in Education. Nakhon Pathom.
• Academic Journal of Mon Studies. (BE 2564). Monastic Scholarship and State Intervention.

လေန်မ္ၚး

UNESCO International Literacy Day Official Site UN Literacy Day Page