တၞံကၟိ

တၞံကၞိ (Nipa palm)
ဝှာင်:Nypa fruticans 1.jpg
တၞံကၞိ မတိုန် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဇိုင် ၜဳ ဍာ်ဖၞုင်။
မပါ်ဂကူ အတိုင်နဲသိပ္ပံ
လောက:	Plantae
လၟေင်ဂကူ:	Arecales
ဇာတ်ဂကူ:	Arecaceae
လစှ်ေဇာတ်ဂကူ:	Nypoideae
ဗဳဇဂကူ:	Nypa
လစှ်ေဂကူ:	N. fruticans
ယၟုရုက္ခဗေဒ
Nypa fruticans Wurmb

တၞံကၞိ (အၚ်္ဂလိက်: Nipa palm, Attap palm; ယၟု သိပ္ပံ: Nypa fruticans) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ တၞံတာ (Palm) မွဲ မတိုန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဂြိုပ်ကရေင် (Mangrove) ကေုာံ ဇိုင် ၜဳ ဍာ်ဖၞုင် မဒှ် ဒၞာဲ ဍာ်တိုန် ဍာ်စှ်ေ ရ။ တၞံကၞိ ဝွံ ဒှ် တၞံ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် သဘာဝ ပွဳပွူ ဇိုင် ၜဳ ပ္ဍဲ ဍုင် အာရှ အရှေ့တောင်၊ ဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ တကအ် ပ္ဍဲ သမုဒ္ဒရာ ပသိဖိတ် (Pacific Ocean) တအ် ရ။ တၞံ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဂကူ တၞံတာ ဥတု ဂမ္တဴ မွဲဓဝ် မတိုန် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ ဂြိုပ်ကရေင် မာန် ရ။

တၞံကၞိ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု တၞံတာ တၞဟ် တအ် တုဲ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု တမ်ဆု (Trunk) မသၠုင် တိုန် အာ လတူ အာကာသ ပုဟ်။ တမ်ဆု ဍေဟ် ဂှ် တိုန် ဓရောတ် ဒၟံင် သၟဝ် တိ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟဝ် လိုတ် (Rhizome) တုဲ ဆ တၞး ဍေဟ် သၟး ဓလိုက် တိတ် ကၠုင် လတူ တိ မာန် သၠုင် စဵုကဵု ၉ မဳတာ ရ။ ကောန်မၞိဟ် တအ် သုင်စောဲ ကၠုင် တၞံကၞိ သွက်ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ (သ္ၚိကၞိ)၊ ကၠောန် ဍာ်ကၞိ သွက်ဂွံ ချက် သဂြာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ဍာ်အရက် ကေုာံ စ သတ် ဍေဟ် (Attap chee) ပ္ဍဲကဵု အခိုက်အလိုက် စၞစ အာရှ နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တၞံကၞိ နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ၊ သဘာဝ ပွဳပွူ၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

ဝေါဟာရ "ကၞိ" ဟွံသေင်မ္ဂး အာတ်တပ် (Attap) ဝွံ မလေပ် ကော်စ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်မလေရှာ ကေုာံ သိန်ကာပူ ရ။ ယၟု သိပ္ပံ Nypa fruticans ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် "တၞံ မတိုန် နဒဒှ် တၞံဍောတ်တ် မဂၠိုင်ကဵု ကၞာင်" ရ။

နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ၊ တၞံကၞိ ဝွံ ဒှ် ကောန်ဂကောံ မွဲဓဝ် (Monotypic taxon) ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဍောတ် Nypoideae မပါ်တိတ် နူကဵု ဇာတ် တၞံတာ ဇၞော် (Arecaceae) ရ။ အရာ မတၟေင် အိုတ် သွက် တၞံကၞိ ဂှ် ဍေဟ် မာန် တန်တဴ ဂျိုင် လမျီု ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဍာ်ဖၞုင် မနှဴ ကု ဍာ်ပတ္ၚိ (Brackish water) ဇိုင် ၜဳ၊ မဒှ် ဒၞာဲ တၞံတာ တၞဟ် တအ် တိုန် ဟွံမာန် ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ရုပ်တြေံ (History and Fossil Records)

တၞံကၞိ ဝွံ ဒှ် တၞံ မနွံ ဝင် သက်တမ်း တြေံ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ တၠပညာ သုတေသန ရုပ်တြေံ (Paleobotanists) တအ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် လဝ် ရုပ်တြေံ ခဗိုက် ပ္ကဴ (Pollen fossils) မကော်စ Spinizonocolpites မတုပ် ကု ခဗိုက် ပ္ကဴ တၞံကၞိ ခေတ် လၟုဟ် ပ္ဍဲကဵု အလံင် တိ မနွံ သက်တမ်း ၇၀ ပြကောဋ္ဋကိုဋ် သၞာံ ပ္ဍဲ ခေတ် ခရဳတေယှာတ် (Cretaceous period) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အဳယဝ်သေန် (Eocene - ၜိုတ် ၅၀ ပြကောဋ္ဋကိုဋ် သၞာံ မတုဲ ကၠုင်) ဂှ်၊ တၞံကၞိ တအ် တိုန် ပြးဇး ဒၟံင် အလုံ ဂၠးတိ သီုကဵု ပ္ဍဲ ဒေသ ဥရောပ ကေုာံ အမေရိကာန် ရ။ သက်သဳ ရုပ်တြေံ သတ် ကၞိ မကော်စ Nypa burtinii ဂှ် ညးတအ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ လန်ဒန် (London Clay) ဍုင်အင်္ဂလာန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ တုဲ တၞံကၞိ တအ် သှ်ေ တန်တဴ ဆ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဥတု ဂမ္တဴ အာရှ ကေုာံ ပသိဖိတ် သၟး ရ။

၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ရုက္ခဗေဒ (Botanical Characteristics)

တၞံကၞိ ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် လဒက်ပတန် အင်္ဂလက္ခဏာ မတၟေင် တၞဟ်ခြာ နူ တၞံ တၞဟ် တအ် ရ -

• တမ်ဆု ကေုာံ ရိုဟ် (Rhizome and Roots): တမ်ဆု ဍေဟ် (Rhizome) ဂှ် ဇၞော် ခိုင်ကၠိုက် တုဲ တိုန် ဓရောတ် ဒၟံင် သၟဝ် လိုတ် ဗတဳ ဇိုင် ၜဳ ရ။ တမ်ဆု ဏအ် မာန် ပါ် ကၞာင် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု တၞံ တၟိ လောဲသွာ ရ။ ရိုဟ် ဍေဟ် တအ် ထပက် စှ်ေ အာ သၟဝ် တိ ဇြိုဟ်ဇြိုဟ် သွက်ဂွံ ယင် ဒုင် ပရေင်တက် လပှ် ဍာ် ရ။
• တၞး (Leaves): တၞး ကၞိ ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် ကဝိုင် (Pinnate) တုဲ မာန် သၠုင် တိုန် စဵုကဵု ၄ နူ ၉ မဳတာ ရ။ ကၞာင် တၞး ဍေဟ် ဂှ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် တုဲ သ္ၚေက် ဒၟံင် လၟိုန် ရ။
• ပ္ကဴ ကေုာံ သတ် (Flowers and Fruits): တၞံကၞိ ဝွံ ဒှ် ဂကူ တၞံ မနွံကဵု ပ္ကဴ ၝောအ် ကဵု ပ္ကဴ ကၟက် ပ္ဍဲ တၞံ မွဲဓဝ် (Monoecious) ရ။ ပ္ကဴ ၝောအ် ဂှ် နွံ ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် (Globular) ပ္ဍဲ လဒေါဝ်၊ တုဲ ပ္ကဴ ကၟက် တအ် ဂှ် တိုန် ဓရောတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကၞာင် သၟဝ် ဂှ် ရ။ သတ် ဍေဟ် ဝွံ နွံကဵု ခၞံက် မကြံင်မ္ၚိုဟ် တုဲ ပံင်ကောံ ဒၟံင် နဒဒှ် ကလောအ် ခဍမ်ခဍမ် (Fruiting head) ဇၞော် မွဲ ရ။ မ ဍေဟ် အပ္ဍဲ ဂှ် ကာလ ဟွံကြံင် ဏီ မ္ဂး နွံကဵု အသာ် ဗု တုဲ စ ဂွံ ရ။

ဝှာင်:Nypa fruticans fruit cluster.jpg

ဗီုရုပ် ကလောအ် သတ် ကၞိ (Fruiting head of Nypa fruticans) မနွံ ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် ကေုာံ ခၞံက် မကြံင်မ္ၚိုဟ်။

၄။ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဒၞာဲမတန်တဴ (Ecology and Habitat)

တၞံကၞိ ဝွံ တိုန် ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မနွံကဵု ဍာ်တိုန် ဍာ်စှ်ေ ဇိုင် ၜဳ အာရှ တအ် ရ။ ဒၞာဲ မတန်တဴ အဓိက ဍေဟ် ဂှ် နူကဵု ဍုင် အိန္ဒိယ (Sundarbans)၊ ဍုင်ဗင်္ဂလာဒေတ်၊ ဍုင်ဗၟာ (ဒေသ ဇိုင် ၜဳ ဍုင်မန် ကေုာံ ရခိုင်)၊ ဍုင်သေံ၊ ဍုင်မလေရှာ၊ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယှာ၊ စဵုကဵု စိုပ် ဍုင် ဩသတြေလျာ သၟဝ်ကျာ ကေုာံ တကအ် ပသိဖိတ် ဂမၠိုင် ရ။

ဍေဟ် မလေပ် တိုန် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ လိုတ် (Mud) မနွံကဵု ဍာ်ဖၞုင် ညိည (Brackish water) ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် တန်တဴ မာန် ပ္ဍဲ ဍာ်ဖၞုင် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် လေဝ် နွံ ပၟိက် ဍာ်ပတ္ၚိ (Freshwater) နူကဵု ၜဳ ဇၞော် တအ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် အပြည့်အဝ ရ။ မ ကၞိ ဝွံ ကာလ ဍေဟ် စှ်ေ ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် ၜင် အာ လတူ ဍာ် တုဲ ပရေင်ပြးဇး မ ဍေဟ် (Seed dispersal) ဂှ် ကတဵုဒှ် အာ နကဵု ဇြဟတ် လပှ် ဍာ် ရ။

၅။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စၞစ ကေုာံ ဍာ်ယာမ (Culinary Uses: Attap Chee and Sap)

တၞံကၞိ ဝွံ ကဵု ဖဵု သွက် ပရေင်စၞစ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ရ။

• မကၞိ (Attap Chee): ကာလ သတ် ကၞိ ဟွံကြံင် ဏီ မ္ဂး၊ ညးတအ် ပလှ် ဍေဟ် တုဲ ၜိုဟ် ပတိတ် မ အပ္ဍဲ ဍေဟ် ရ။ မ ဏအ် ဂှ် နွံ အသာ် ဗု၊ နွံ ရှ် ဍာတ် ညိည တုဲ တုပ် ညံင် ဂျယ်လဳ (Jelly) ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင်သိန်ကာပူ ကေုာံ မလေရှာ မ္ဂး ညးတအ် ဍုန် မ ဏအ် ကု ဍာ်သဂြာ တုဲ စုတ် ပ္ဍဲကဵု စၞစ ဍာ်ခဲ မကော်စ Ais Kacang ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်မကၞိ ရ။
• ဍာ်ကၞိ (Nipa Sap): ကာလ ညးတအ် ကုတ် ထောအ် ကၞာင် ပ္ကဴ ကၞိ မ္ဂး၊ ဍာ်ကၞိ မနွံကဵု ဓါတ် သဂြာ သၠုင် ဇွောဝ် တိတ် ကၠုင် ရ။ ဍာ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် သုင် နဒဒှ် ဍာ်ယာမ သဘာဝ မာန် ရ။
• သဂြာ ကၞိ (Palm Sugar): ယဝ်ရ ဍုန် ဍာ်ကၞိ ဏအ် ညံင် ဂွံ တူ အာ ဍာ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အာ သဂြာ မကော်စ Gula Apong ပ္ဍဲ မလေရှာ ရ။
• ဍာ်သူ ကေုာံ အရက် (Vinegar and Alcohol): ဍာ်ကၞိ ဏအ် ယဝ်ရ စွံ လဝ် ကဵု ဖအုဲ (Fermentation) မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် အာ ဍာ်သူ (Nipa vinegar) ရ။ ယဝ်ရ ကဵု ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ဓါတ် အလ်ကဝ်ဟော (Alcohol) မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် အာ ဍာ်အရက် မကော်စ Tuba ဟွံသေင်မ္ဂး တောတ်ဒဳ (Toddy) ရ။

၆။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် (Construction and Thatching)

"သ္ၚိကၞိ" ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ အခိုက်အလိုက် မွဲ သွက် ကွာန် ဇိုင် ၜဳ ပ္ဍဲ အာရှ ရ။ လွပ် အဓိက အိုတ် သွက် တၞံကၞိ ဂှ် ဒှ် တၞး ဍေဟ် ရ။

• တၞး သွက်ဂွံ ဓလုက် သ္ၚိ (Thatching): တၞး ကၞိ ဂှ် ညးတအ် ရေက် ပတိတ် နူ ကၞာင်၊ စဲ တ္ၚဲ ညံင် ဂွံ ကှ် တုဲ သီ တောဲ ရေင်သကအ် နကဵု လွာ ဒုန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကၟဳ သ္ၚိ ကေုာံ ဗဒင် သ္ၚိ ရ။ ကၟဳ ကၞိ ဏအ် ဝွံ ခိုဟ် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဥတု ကေုာံ မာန် တန်တဴ ၜိုတ် ၃-၅ သၞာံ ကၠာ ဟွံဂွံ ဒး သၠာဲ တၟိ ရ။
• ပရေင်တောဲ ကေုာံ ကၠောန် ကပေါတ် (Weaving): လွာ တၞး ကၞိ တအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ တောဲ ကၠောန် န (Baskets)၊ ခမံက် (Hats)၊ ကေုာံ က္ဍိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဗြဲ ရ။ ကၞာင် တၞး ဍေဟ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် တအ် ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် တမြေင် (Brooms) ဟွံသေင်မ္ဂး အှော် (Firewood) ရ။

၇။ ပရေင်ပတိတ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် အဳသနောဝ် (Biofuel and Energy Potential)

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ် মနွံ ပၟိက် ဒြဟတ်စွမ်းအင် မသၟးဇ္ၚး (Renewable energy) ဂှ်၊ တၞံကၞိ ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် အရာ မနွံကဵု တန်ဖိုး ဗွဲမဇၞော် လပါ် Biofuel ရ။

ဍာ်ကၞိ ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် သဂြာ သၠုင် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ယဝ်ရ ပၠောပ် ဓါတ် ဖအုဲ (Fermentation) မ္ဂး ဍေဟ် မာန် ပတိတ် ဓါတ် အဳသနောဝ် (Ethanol) မာန် ရ။ အတိုင် ပရေင်သုတေသန မ္ဂး၊ တၞံကၞိ မွဲ ဧက မာန် ပတိတ် အဳသနောဝ် ဂၠိုင် နူကဵု တၞံ တၜဴ (Sugarcane) ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံ က္ၜဴ (Cassava) ၂ ဆ စဵုကဵု ၃ ဆ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ တၞံကၞိ ဝွံ ဟွံဒး စကာ တိ သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ဓမ္မတာ တုဲ ဟွံဒှ် ပြိုင်ပ္ကာန် ကု တိ သွက်ဂွံ တဵု သြောအ် (Food vs. Fuel debate) ရ။

သ္ၚိအင် ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ပတိတ် အဳသနောဝ် (Ethanol Yield Comparison)

ဂကူ တၞံ (Crop)	ဍာ်ဒကေဝ် ပတိတ် အဳသနောဝ် (လဳတာ / ဟက်တာ / သၞာံ)	တင်စၟတ်
တၞံ တၜဴ (Sugarcane)	၄,၀၀၀ - ၅,၀၀၀	နွံ ပၟိက် တိ ခိုဟ် ကေုာံ ဍာ် ဂၠိုင်
တၞံ က္ၜဴ (Cassava)	၃,၀၀၀ - ၄,၀၀၀	နွံ ပၟိက် တိ သာမည
တၞံကၞိ (Nipa palm)	၆,၄၀၀ - ၁၁,၀၀၀	တိုန် အလဵုအလဵု ပ္ဍဲ ဇိုင် ၜဳ၊ ဟွံဒး ဝေင် ဂဥုဲ

၈။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် (Environmental Impact and Conservation)

တၞံကၞိ ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ဂေဟစၞောတ် (Ecosystem) ဇိုင် ၜဳ ရ။

• ပရေင်စဵုဒၞာ လပှ် ကေုာံ တိ လီုလာ် (Coastal Protection): ရိုဟ် တၞံကၞိ မတိုန် ဓရောတ် ဒၟံင် သၟဝ် လိုတ် တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု လဒက်ပတန် မခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံ ရပ် လဝ် တိ ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ် (Erosion) ဟိုတ်နူ လပှ် ၜဳ ကေုာံ ဒြဟတ် ကျာ မုန်တိုင်း ရ။
• ဒၞာဲ ဇၞော်မောဝ် တိရစ္ဆာန် (Habitat): တမ်ဆု ကေုာံ ရိုဟ် တၞံကၞိ ပ္ဍဲ သၟဝ် ဍာ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဆက် ဂျိုင် လမျီု ကေုာံ ဒၞာဲ ဖျေဟ် ခၟာဲ သွက် က ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဂတာံ လိုတ် (Mud crabs)၊ ကေုာံ ၚုဲ နာနာ သာ် ရ။
• ပြသၞာ အပြံင်အလှာဲ ဥတု (Climate Change): ဒေသ ဂြိုပ်ကရေင် မနွံ ကု တၞံကၞိ တအ် ဝွံ မာန် ဇြုပ် ကေတ် ဓါတ် ကာဗောန် (Carbon sequestration) ဂၠိုင် နူကဵု ဂြိုပ် ဓမ္မတာ ၃-၄ ဆ တုဲ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဖအောန် ပြသၞာ ရာသဳဥတု ကတဴ ရ။

၉။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Cultural and Social Significance)

ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ၊ တၞံကၞိ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ ညးဍုင်ကွာန် ဇိုင် ၜဳ တအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။

• ပ္ဍဲ ဍုင်မန် ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ၊ "သ္ၚိကၞိ" ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ သ္ၚိ ညးဒိုက်ဂတ် ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိ သၟာကမၠောန် တမ္ၚာ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ညးတအ် စကာ ကၟဳ ကၞိ ပ္ဍဲကဵု ရုင်စၞ (Restaurants) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ ဇူဒီု (Resorts) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခိုက်အလိုက် သဘာဝ (Eco-friendly vibe) ရ。
• ပ္ဍဲ ဍုင်ဖဳလစ်ပိန်၊ ဍာ်အရက် တောတ်ဒဳ မပတိတ် နူ တၞံကၞိ ဝွံ ဒှ် အရက် အခိုက်အလိုက် သွက် ပေါဲသဘင် ကေုာံ ပရေင်ကောံသၟဟ် ဂကောံမၞိဟ် ရ။

၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research)

သ္ၚောပ် မ္ဂး၊ တၞံကၞိ ဝွံ ဒှ် ရတ် သဘာဝ မနွံကဵု ၚုဟ်မး ဗွဲမဇၞော် မွဲ သွက် ဂကောံမၞိဟ် အာရှ ရ။ နူကဵု ပရေင်သြိုင်ခၞံ သ္ၚိဌာန်၊ ပရေင်စၞစ ဍာ်ယာမ၊ စဵုကဵု စိုပ် ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဒြဟတ်စွမ်းအင် ခေတ်တၟိ ဂှ် တၞံကၞိ ကဵု ဖဵု သွက် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပရေင်သုတေသန ပရူ တၞံကၞိ ဝွံ သ္ဒး အာရီုစွံ လတူ နဲကဲ မာန် ပတိတ် အဳသနောဝ် ညံင် ဂွံ ဂၠိုင် တိုန် နကဵု နဲကဲ စက်ယန္တရား (Commercial scale) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ဇိုင် ၜဳ ညံင် ဂြိုပ် တၞံကၞိ တအ် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် (Urbanization) ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ က (Aquaculture) တအ် လေဝ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ညံင် တၞံ တၟေင် ဏအ် ဂွံ ဆက် တန်တဴ အာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ဂြိုပ်ကရေင် (Mangrove)
• တၞံတာ (Arecaceae)
• ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဇဳဝ (Biofuel)
• သဘာဝ ပွဳပွူ (Environment)