တၞံဇြဲဗောဓိ
တၞံဇြဲဗောဓိ ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံဗောဓိ (အၚ်္ဂလိက်: Bodhi Tree ဟွံသေင်မ္ဂး Bo Tree, ယၟု သိပ္ပံ: Ficus religiosa) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တၞံဇြဲ ဇၞော် မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗုဒ္ဓဂယာ (Bodh Gaya)၊ တွဵုရး ဗဳဟာ (Bihar)၊ ဍုင်အိန္ဒိယ ရ။ နကဵု လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ တၞံဆု ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Gautama Buddha) မဂ္ဇအ် ဓရ် ကေုာံ ကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် (Enlightenment) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ဝေါဟာရ "ဗောဓိ" ဏအ်ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ်ပါဠိ ကေုာံ သံသကြိုတ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပရေင်ကလး စိုတ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ပရေင်တီ ကၠိုဟ်ခၠင်" (Awakening) ရ။[၁]
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ တၞံဇြဲဗောဓိ မနွံ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဂယာ ဂှ် ၜိုန်ရ ဟွံသေင် ကဵု တၞံ တမ်မူလ အခိင် ကျာ်တြဲ ဂျိုင် တေအ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် တၞံ မဆက် ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ (Direct descendant) ရ။ တၞံဇြဲဗောဓိ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဟိန္ဒူ၊ ကေုာံ ဂျိန် တအ် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ သွက် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပညာ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တၞံဇြဲဗောဓိ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ရုက္ခဗေဒ၊ ပရေင်သာသနာ၊ ကေုာံ ဝင် မဆက်စပ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"တၞံဇြဲဗောဓိ" (Bodhi Tree) ဝွံ နကဵု ရုက္ခဗေဒ မ္ဂး ဒှ် တၞံဆု ဂကူ Ficus religiosa မကော်စ ဓမ္မတာ (Peepal tree) ဟွံသေင်မ္ဂး (Sacred fig) ရ။ ပ္ဍဲ အခိုက်အလိုက် ဍုင်အိန္ဒိယ တမၠာ တေအ်၊ ညးတအ် ကော်စ တၞံ ဏအ် "အဿထ" (Ashvattha) ရ။
ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ "ဗောဓိ" ဟီုမ္ဂးဂှ် ဟွံသေင် ဆ ဂကူ တၞံဆု သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ယၟု မစၟတ်သမ္တီ လဝ် သွက် "တၞံဆု မဒှ် ဒၞာဲ ကျာ်တြဲ မကလိဂွံ ဉာဏ်" သီုဖအိုတ် ရ။ ဥပမာ - ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု (Dipankara) ဂှ် ဒှ် ကျာ် သၟဝ် တၞံ ကဗဴ (Pipphali)၊ ကျာ်တြဲ ကက္ကုသန် ဂှ် သၟဝ် တၞံ ကြုက် ဇၞော် ရ။ ဆဂး သွက် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဂှ် ဟိုတ်နူ ညး ဒှ် ကျာ် သၟဝ် တၞံဇြဲ ဏအ် ဂှ်ရ၊ တၞံ ဏအ် ဂှ် ဂွံ ယၟု "တၞံဇြဲဗောဓိ" အလုံ ဂၠးတိ ရ။
၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် ကျာ် (History and Enlightenment)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အတိုင် ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ ကြဴနူ သၟိင်ကောန်ရဲ သိဒ္ဓတ္ထ (Siddhartha Gautama) ဒ္ဂေတ် လဝ် ဒုက္ကရစရိယာ (Asceticism) ပွိုင် ၆ သၞာံ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ဥရုဝေလ (Uruvela) တုဲ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ နဲကဲ ပတိုန် ဒြဟတ် ကာယ ဏအ် ဟွံမာန် ပကဵု ညံင် ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ သံသာ ရ။
ညး ပြံင်လှာဲ အာ နဲကဲ "မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ" (Middle Way) တုဲ၊ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ နာသ် ဂိတု ပသာ် ပေင် (Vesak) ဂှ် ညး အာ ဂ္ဇအ် ဒၟံင် သၟဝ် တၞံဇြဲ ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ဇိုင် ကြုင် နေရဉ္ဇရာ ရ။ ညး ဖျေဟ် လဝ် သစ္စ ဒဒှ်ရ "ယဝ်ရ ဟွံကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် မ္ဂး ဖျုန် ဆီ ဇုတ် အဲ အိုတ် အာ ကီုလေဝ် ဟွံကတဵု နူ ဒၞာဲ ဏအ် ရ"။ ကြဴနူ မပၠောပ် စိုတ် ပွိုင် ၄၉ တ္ၚဲ ကေုာံ အံင်ဇၞး မာရ် (Mara) တုဲ၊ ညး ကလိဂွံ ဉာဏ် ကေုာံ ဒှ် ကျာ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ရ။ ဒၞာဲ မဂ္ဇအ် ဓရ် ဂှ် ညးကော်စ ဗောဓိမဏ္ဍိုင် (Vajrasana - Diamond Throne) ရ။[၂]
၃။ လဒက်ပတန် ရုက္ခဗေဒ ကေုာံ ဗီုပြင် (Botanical Characteristics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တၞံဇြဲဗောဓိ (Ficus religiosa) ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် Moraceae (ဂကောံ တၞံ မာလ်ဗေရဳ / တၞံ ဇြဲ) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် တၞံဆု ဇၞော် ဇၞော် မမာန် သၠုင် စဵုကဵု ၃၀ မဳတာ (၉၈ ပေ) ကေုာံ မာန် နွံ ဇမၞော် တမ် လှဲလး ဗွဲမလောန် ရ။
- တၞး (Leaves): အရာ မတၞဟ်ခြာ အိုတ် သွက် တၞံ ဏအ် ဂှ် ဒှ် တၞး ဍေဟ် ရ။ တၞး ဍေဟ် နွံ ဗီုပြင် တုပ် ကဵု ဖျုန်ဂြိုဟ် (Cordate / heart-shaped) တုဲ၊ ကၞောတ် တၞး ဂှ် ကေက် ဇမၠိင် တိတ် အာ (Extended drip tip) မကော်စ "Acuminate apex" ရ။ လဒက်ပတန် ဏအ် ရီုဗင် ညံင် ဍာ် ဗြဲ ဂွံ ဇွောဝ် စှ်ေ ပြဟ်ပြဟ် လတူ တၞး ရ။
- ပကဴ ကေုာံ သတ် (Flowers and Fruits): ဍေဟ် ပတိတ် သတ် သၟတ်သၟတ် မနွံ အသာ် သ္ၚေက် တုဲ ကာလ ဍုဟ် မ္ဂး ပြံင် အာ အသာ် ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ကဴ ခဍောင် (Purple) ရ။
- အာယုက် (Longevity): တၞံ ဏအ် မာန် ဂျိုင် ဂွံ လအ် ဗွဲမလောန် စဵုကဵု မသုန် လ္ၚီ သၞာံ ပြင် ရ။[၃]
၄။ တၞံဇြဲဗောဓိ သြဳမဟာဗောဓိ ပ္ဍဲ သဳရိလင်္ကာ (Jaya Sri Maha Bodhi in Sri Lanka)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ တၞံ တမ်မူလ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ဂှ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် လဝ် ဂၠိုင် ကဵု အလန် ကီုလေဝ်၊ ကၞာင် တၞံ တမ်မူလ မွဲ ကၞာင် ဂှ် ပါ်တိတ် ကၠုင် တုဲ ဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။
ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၈၈ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (288 BCE)၊ သၟိင် အသောက (Emperor Ashoka) ကဵု အခေါင် ကု ကောန်ဝုတ် ညး သဳလဗြဴ သင်္ဃမိတ္တာ (Sanghamitra) သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် ကေတ် ကၞာင် တၞံဇြဲဗောဓိ လပါ် ပုရ် နူကဵု ဗုဒ္ဓဂယာ တုဲ၊ ပလံင် ဗစိုပ် ဍုင် အနုရာဓပူရ (Anuradhapura) ပ္ဍဲ ဍုင် သဳရိလင်္ကာ (Sri Lanka) ရ။
တၞံ ဏအ် ဂွံ ယၟု ဂျယ သြဳ မဟာ ဗောဓိ (Jaya Sri Maha Bodhi) တုဲ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် တၞံဆု မတဵု လဝ် နကဵု မၞိဟ် (Human-planted tree) မနွံ အာယုက် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ နွံ စၟတ်သမ္တီ ဝင် ဍာံပြ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် (အာယုက် ၜိုတ် ၂,၃၀၀ သၞာံ ပြင်) ရ။[၄]
၅။ တၞံဇြဲဗောဓိ အာနန္ဒဗောဓိ ပ္ဍဲ သာဝတ္ထိ (Anandabodhi in Sravasti)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပါဲနူ တၞံ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဂယာ ကေုာံ သဳရိလင်္ကာ တုဲ၊ တၞံဇြဲဗောဓိ မပြာကတ် မွဲပၠန် ဂှ် ဒှ် အာနန္ဒဗောဓိ (Anandabodhi tree) မနွံ ပ္ဍဲ ဘာ ဇေတဝန် (Jetavana Monastery)၊ ဍုင် သာဝတ္ထိ (Sravasti) ရ။
အတိုင် ဝင် မ္ဂး၊ အခိင် ကျာ်တြဲ တိတ် အာ ဒေသစာရဳ မ္ဂး၊ ဒါယကာ တအ် ဟွံမဲ ဒၞာဲ သွက်ဂွံ လ္ၚောဝ် ပူဇဴ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မှာထေရ် အာနန္ဒာ (Ananda) အာတ် အခေါင် နူ ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ တဵု တၞံဇြဲဗောဓိ မွဲ တၞံ ပ္ဍဲ ပါင်တြင် ဘာ ဇေတဝန် ရ။ မှာထေရ် မောဂ္ဂလာန် (Moggallana) အာ ကေတ် မ ဗောဓိ နူကဵု တၞံ တမ်မူလ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဂယာ တုဲ၊ သေဋ္ဌဳ အနာထပိဏ် (Anathapindika) ဒှ် ညးမတဵု လဝ် ဍေဟ် ရ။ ကျာ်တြဲ အလဵုဇကု သ္ပ လဝ် အဓိဋ္ဌာန် သၟဝ် တၞံ ဏအ် ပွိုင် မွဲ ဗတံ သွက်ဂွံ ကဵု ဓါတ် ရ။
၆။ ပရေင်လီုလာ် ကေုာံ ပရေင်ကလေင်တဵုလွဳ (Destruction and Replanting)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တၞံဇြဲဗောဓိ တမ်မူလ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဂယာ ဝွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ကေုာံ ဒး ကလေင် တဵုလွဳ လဝ် အတိုင် လၟေင် ဝင် နာနာ သာ် ရ -
| အခိင်ကာလ | ပရူဒဒှ် | ညးမပလီု / ဟိုတ် |
|---|---|---|
| ၂ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (2nd C. BCE) | တၞံ ဒးဒုင် ခုတ် ပလီု နကဵု သၟိင် ဟိန္ဒူ ပုသျမိတ်တြ သုင်္ဂ (Pushyamitra Shunga)။ လက္ကရဴ ဂှ် ကလေင် တိုန် ကၠုင် နူ ရိုဟ် မသှ်ေ ဒၟံင်။ | သၟိင် ပုသျမိတ်တြ သုင်္ဂ |
| ၇ ဗွဝ်ကၠံ (7th Century CE) | သၟိင် သသင်္က (King Shashanka) နူ ဍုင် ဗင်္ဂလား ပလီု ထောအ် သီု ရိုဟ် သီု တမ် တုဲ စုတ် ဍာ် ဓါတ် ဂျိ။ | သၟိင် သသင်္က (ဟိန္ဒူ သာသနာ) |
| ကြဴနူ သၟိင် သသင်္က စုတိ | သၟိင် ပုရ်နာဗာမာ (Purnavarma) ညးမလျိုင်ဇြိုင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကလေင် တဵု လဝ် နကဵု ကၞာင် နူ တၞံ မသှ်ေ ဒၟံင်။ | - |
| သၞာံ ၁၈၇၆ (1876 CE) | တၞံ မနွံ ဒၟံင် ဂှ် ဇၞော် လောန် တုဲ ဒး လဗိုတ် ကျာ ဇၞော် ဒေါမ် လီု အာ။ | ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ |
| သၞာံ ၁၈၈၁ (1881 CE) | တၠပညာ သုတေသန ဝင် အင်္ဂလိက် အလက်ဇန္ဒါ ကာန်နင်ဟမ် (Alexander Cunningham) ကလေင် တဵု လဝ် သာမယျ တၟိ (တၞံ မနွံ လၟုဟ်)။ | အလက်ဇန္ဒါ ကာန်နင်ဟမ် |
၇။ တင်စၟတ်သမ္တီ လတူ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Significance in Buddhism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ တၞံဇြဲဗောဓိ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ တၞံဆု ဓမ္မတာ မွဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ပရိဘောဂ စေတဳ (Paribhogika cetiya) - မဒှ် အရာ ကျာ်တြဲ မစကာ လဝ် ကေုာံ မထေက် ကဵု ရှ်ေသှ်ေ ပူဇဴ ရ။
ကိုပ်ကၠာ ဟွံခၞံဗဒှ် ရုပ် ကျာ်ပဋိမာရုပ် တေအ် ဂှ် (Aniconic period)၊ တၠပညာ ပါန်ကွတ် တအ် စကာ ရုပ် တၞံဇြဲဗောဓိ နဒဒှ် သင်္ကေတ သွက်ဂွံ စၞး ကျာ်တြဲ ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဘာ လကျာ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ပ္ဍဲ ဍုင် မပ္တံကဵု ဗၟာ၊ သေံ၊ သဳရိလင်္ကာ၊ ကေုာံ မန် တအ် ဂှ် မလေပ် တဵု လဝ် တၞံဇြဲဗောဓိ သွက် ဒါယကာ တအ် ဂွံ ဗလး ဍာ် ကေုာံ လ္ၚောဝ် ရ။[၅]
၈။ လညာတ် ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဂျိန် (Significance in Hinduism and Jainism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပါဲနူ ဗုဒ္ဓဘာသာ တုဲ၊ တၞံ ဏအ် လေဝ် နွံ စၟတ်သမ္တီ လတူ သာသနာ တၞဟ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ကီု ရ။
- ဟိန္ဒူ (Hinduism): ပ္ဍဲ ဟိန္ဒူ မ္ဂး တၞံဇြဲ (Peepal) ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ကျာ် သမ္ဗာ ၃ မတွဟ်ဂး (Trimurti)။ ရိုဟ် ဍေဟ် ဂှ် စၞး ကျာ် ဗြီု (Brahma)၊ တမ် ဍေဟ် ဂှ် ကျာ် ဗိသၞု (Vishnu)၊ ကေုာံ တၞး ဍေဟ် ဂှ် ကျာ် သဳဝ (Shiva) ရောင် ညးတအ် ပတှ်ေ လဝ် ရ။ လိက် ᱵᱷဂဝဒ် ဂဳတာ (Bhagavad Gita) လေဝ် နွံ ပရူ တၞံ အဿထ (Ashvattha) ကီု ရ။
- ဂျိန် (Jainism): သာသနာ ဂျိန် လေဝ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် တၞံ ဏအ် နဒဒှ် တၞံ ကျာ် တဳတိင်္ကရ (Tirthankara) တအ် ဇူ ဒီု ကီု ရ။[၆]
၉။ လွပ် ကေုာံ ဖဵု ဂဥုဲ (Uses and Medicinal Values)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵု လညာတ် ဂဥုဲ အာယုဗေဒ (Ayurvedic medicine) မ္ဂး၊ အလုံ မွဲ တၞံ ဗောဓိ (တၞး၊ ခသော်၊ ရိုဟ်၊ သတ်) ဝွံ နွံကဵု ဒြဟတ် ဖဵု ဂဥုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
- ခသော် (Bark): စကာ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ စၞာံ မပ္တံကဵု သရ ကေုာံ ယဲ ပူ မာန်။
- တၞး (Leaves): တၞး မဍာတ် ဍာတ် တအ် ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ဟီု ဇြိုတ် (Asthma) ကေုာံ ပြသၞာ သၞောတ် ဖျေဟ် စၞ (Digestive disorders)။ ဍာ် မပတိတ် နူ တၞး ဂှ် လွဳ ယဲ ဂိ က္ဍိုပ် ကေုာံ ဇွဟ် ရ။
- သတ် (Figs): သတ် ဗောဓိ မစိန် ဂှ် ခိုဟ် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ဂြိုဟ် ကေုာံ ဖအောန် ယဲ ဆီ တိတ် ရ။
၁၀။ တ္ၚဲ ဗောဓိ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Bodhi Day and Conservation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကောန် ဗုဒ္ဓဘာသာ (ဗွဲတၟေင် မဟာယန ပ္ဍဲ ဂျပေန် ကေုာံ ကြုက်) တအ် ကၠောန် ပေါဲ သဘင် တ္ၚဲ ဗောဓိ (Bodhi Day) ပ္ဍဲ ၈ မံက် ဂိတု ၁၂ လၟေင် ပြက္ခဒိန် ဂိတု ရ (ဒှ် တ္ၚဲ ကျာ်တြဲ ကလိဂွံ ဉာဏ် အတိုင် စၟတ်သမ္တီ မဟာယန)။
သွက် ပရေင်မင်မဲ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် တၞံဇြဲဗောဓိ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဂယာ ဂှ် နွံ သၟဝ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကမ္မတဳ အုပ်ဓုပ် ကျာ် မဟာဗောဓိ (Bodh Gaya Temple Management Committee - BTMC) ကေုာံ တၠပညာ ရုက္ခဗေဒ နူ ဍုင်အိန္ဒိယ ရ။ ညးတအ် ဟွံကဵု အခေါင် ညးလဵု မွဲ တတ် ၜှ် ကၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး တၞး ဍေဟ် အလဵုသဘောတ် ရ၊ ဆဂး ညးလ္ၚောဝ် ကျာ် တအ် မာန် ကံက် ကေတ် တၞး မပြဟ် စှ်ေ လတူ တိ အလဵုအလဵု သွက်ဂွံ ပူဇဴ ဂွံ ရ။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Keown, D. (2003). A Dictionary of Buddhism. Oxford University Press, 38-39။
- ↑ Strong, J. S. (2001). The Buddha: A Short Biography. Oneworld Publications, 70-75။
- ↑ Starr, F. (2003). Ficus religiosa (Peepal tree). United States Geological Survey, 1-4။
- ↑ Peiris, H. (2006). The Mahavamsa: The Great Chronicle of Sri Lanka. Buddhist Cultural Centre, 120-125။
- ↑ Gombrich, R. (1988). Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo. Routledge, 112-115။
- ↑ Luders, H. (1963). Bharhut Inscriptions. Archaeological Survey of India, 45-50။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism)
- ဂေါတမ (Gautama Buddha)
- ဗုဒ္ဓဂယာ (Bodh Gaya)
- ကျာ်စေတဳ မဟာဗောဓိ (Mahabodhi Temple)