တၞး

တၞး ဟွံသေင်မ္ဂး တၞးဆု (အၚ်္ဂလိက်: Leaf) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အင်္ဂါ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် တၞံ မနွံကဵု သၞောတ် ပလံင် ဍာ် (Vascular plant) ရ။ တၞး ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis) ကေုာံ ပရေင်တိတ် ဍာ် (Transpiration) ပ္ဍဲ တၞံ တအ် ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် တၞး တအ်ဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင် ဓလး (Flat) တုဲ တိုန် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လတူ တၞုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ၝောအ် တၞံ ရ။

တၞး တအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် ဗီုပြင် နာနာ သာ် သွက်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူသဘာဝ မပ္တံကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ၊ လျးတ္ၚဲ၊ ကေုာံ အကာဲအရာ ဍာ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တၞး နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ (Botany) မပ္တံကဵု ခန္ဓာဗေဒ၊ မဝ်ဖဝ်လဝ်ဂျဳ၊ ဇဳဝကမ္မဗေဒ၊ ကေုာံ ဖဵု လတူ ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ခန္ဓာဗေဒ အပ္ဍဲ တၞး မွဲ ကေုာံ ကလာပ်ရုပ် သၞောတ် ပလံင် (Vascular tissue) ကေုာံ သတဝ်မာတာ (Stomata)။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ရုက္ခဗေဒ မ္ဂး၊ တၞး ဝွံ ဒှ် ကိရိယာ အဓိက မတိုန် တိတ် ကၠုင် နူကဵု တမ် ၝောအ် (Stem) မနွံ လတူ တိ ရ။ တၞး ဗွဲမဂၠိုင် နွံ အသာ် သၚေက် ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ်တအ် နွံကဵု ဓါတ် ကလဝ်ရဝ်ဖဳလ် (Chlorophyll) မဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဒြဟတ် လျးတ္ၚဲ ရ။

တင်ရန်တၟအ် အဓိက အိုတ် သွက် တၞး မွဲ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန် စၞ (Photosynthesis) မဒှ် ကမၠောန် ပြံင်လှာဲ လျးတ္ၚဲ၊ ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide)၊ ကေုာံ ဍာ် ညံင် ဂွံ ဒှ် သဂြာ (Sugars/Glucose) သွက် တၞံ ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် တၞး ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ယီု (Respiration) ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ တၞံ ကီု ရ။

၂။ လဒက်ပတန် ခန္ဓာဗေဒ အပ္ဍဲ (Internal Anatomy)

လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ တၞး ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု သၞောတ် ကလာပ်ရုပ် မဖန်ဇန် လဝ် သွက် ပရေင်ကၠောန် စၞ ကေုာံ ပရေင်ထိင် ဍာ် ရ။

• အဳပဳဒါမစ် (Epidermis): ဒှ် လေယျာ စၞာံ လပါ် မ္ၚး အိုတ် ပ္ဍဲ လပါ် လတူ ကေုာံ လပါ် သၟဝ် တၞး ရ။ လေယျာ ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် ဖယံက် မကော်စ "ကျူတဳကယ်" (Cuticle) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ဍာ် ဟွံဂွံ ဇွောဝ် တိတ် အာ ပြဟ်ပြဟ် ရ။
• သတဝ်မာတာ (Stomata): ဒှ် ပထောင် ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် တၞး ရ။ ဍေဟ်တအ် ပံက် ကေုာံ ကၟာတ် သွက်ဂွံ ပၠောပ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် ကေုာံ ပတိတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ကဵု ဍာ် ရ။
• မဳသဝ်ဖဳလ် (Mesophyll): ဒှ် ဒၞာဲ အဒေါဝ် တၞး တုဲ ပါ်လဝ် ၜါ လေယျာ -
  • Palisade mesophyll: နွံ လပါ် လတူ၊ ဒက်ပတန် လဝ် ကြပ်ကြပ် တုဲ နွံ ကလဝ်ရဝ်ပလာသ် (Chloroplast) ဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံ တွက် လျးတ္ၚဲ။
  • Spongy mesophyll: နွံ လပါ် သၟဝ်၊ နွံကဵု လဟိုင် ကျာ ဂၠိုင် သွက် လၟေင် ဓါတ်ကျာ ဂွံ ချဳဓရာင်။
• သၞောတ် ပလံင် (Vascular bundle / Veins): ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု -
  • Xylem (ဇိုင်လာမ်): ပလံင် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ်တိ နူ ရိုဟ် စိုပ် တၞး။
  • Phloem (ဖလဝ်အေမ်): ပလံင် စၞ သဂြာ နူ တၞး စိုပ် သၞာ် တၞံ တၞဟ်။

၃။ မဝ်ဖဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ ဗီုပြင် မ္ၚး (Morphology and External Shape)

တၞး မွဲဝွံ ဗွဲဓမ္မတာ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အင်္ဂါ အဓိက ပိ သာ် -

1. လာမဳနာ ဟွံသေင်မ္ဂး ခန္ဓာ တၞး (Lamina/Blade): ဒှ် ဒၞာဲ ဓလး ဇၞော် အိုတ် မကၠောန် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ။
2. ပဝ်တဳအဝ် / ၝောအ် တၞး (Petiole): ဒှ် တဝ် မဆက် အကြာ ခန္ဓာ တၞး ကဵု ၝောအ် တၞံ။
3. သတဳပူလ် (Stipules): ဒှ် တၞး ဍောတ်ဍောတ် ၜါ မတိုန် ပ္ဍဲ သၟဝ် တဝ် တၞး (တၞံ လ္ၚဵု ဟွံမဲ)။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ တၞး အတိုင် ဗီုပြင်

ဂကူ တၞး (Leaf Type)	ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်	ဥပမာ တၞံ
တၞး အတိုင် (Simple leaf)	ခန္ဓာ တၞး ဂှ် ဒှ် မွဲ ဓလး ဓဝ်၊ ဟွံပါ် ဒကုတ်။	တၞံ ဗပိုန်၊ တၞံ သတ်ဗြဴ၊ တၞံ မင်ဂုတ်။
တၞး ကဝါင် (Compound leaf)	ခန္ဓာ တၞး ဂှ် ပါ်တိတ် ဒှ် အာ တၞး ဍောတ်ဍောတ် ဂမၠိုင် (Leaflets)။	တၞံ မအူ၊ တၞံ ကဝ်ပဳ၊ တၞံ မန်လာ်။
တၞး တၞုင် (Needle-like)	တၞး ဂှ် ကေက် တုဲ တုပ် ညံင် တၞုင် တၞ။	တၞံ ထင်းရှူး (Pine)။

၄။ ဇဳဝကမ္မဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ (Physiological Functions)

ကမၠောန် အဓိက အိုတ် သွက် တၞး ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis) ရ။

နကဵု ဥပမာ သဳအိုရဳ ဓါတုဗေဒ မ္ဂး -

6 CO2 (ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်) + 6 H2O (ဍာ်) + လျးတ္ၚဲ → C6H12O6 (သဂြာ Glucose) + 6 O2 (အံက်သဳဂျေန်)

ပါဲနူ ဂှ်၊ တၞး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် တိတ် ဍာ် (Transpiration) ရ။ ဍာ် မဇြောတ် ကေတ် နူ ရိုဟ် တအ် ဂှ် ပလံင် တိုန် စိုပ် တၞး တုဲ ဒှ် အာ အခိုး ဍာ် ကေုာံ တိတ် အာ ပ္ဍဲ လဟိုင် သတဝ်မာတာ ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် တၞံ ဂွံ ဂံက် ကေုာံ သၠုင် ပတိုန် ဒြဟတ် ဇြောတ် ဍာ် နူ တိ ရ။

၅။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ တၞး သွက်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု သဘာဝ (Evolutionary Adaptations)

ဟိုတ်နူ ပွဳပွူသဘာဝ တၞဟ်ခြာ ဂှ်ရ၊ တၞး ပ္ဍဲ တၞံ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် သွက်ဂွံ ဂျိုင် လမျီု မာန် ရ -

• ဇလ (Spines): တၞံ ပ္ဍဲ ကန္တာရ (ဥပမာ - တၞံ လေဝ်စင် Cactus) တအ် ပြံင်လှာဲ တၞး ညံင် ဂွံ ဒှ် ဇလ သွက်ဂွံ ဖအောန် ပရေင်ဍာ်တိတ် ကေုာံ စဵုဒၞာ သတ္တဝါ မစ တၞံ။
• တၞး စၟ (Carnivorous leaves): တၞံ လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဓဂိုဟ်စၟ (Pitcher plant) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဳနတ် သဖလာင် (Venus flytrap) တအ် ပြံင်လှာဲ တၞး ဍေဟ်တအ် ညံင် ဂွံ ရပ် စ စၟစၟောန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် နူ တိ မဟွံမဲ ဓါတ်။
• တၞး ထိုင် ဍာ် (Succulent leaves): တၞံ မပ္တံကဵု အာလဝ်ဗေရာ (Aloe vera) တအ် နွံ တၞး တောမ်တောမ် သွက်ဂွံ တန်သိပ် ဍာ် အခိင် ကညင်။
• တၞး ဗကေပ် (Tendrils): တၞံ ဇုက် လ္ၚဵု တအ် ပြံင် တၞး ဒှ် လေဝ်ဗကေပ် သွက်ဂွံ ဂေတ် ကွာ် တိုန် တၞံ တၞဟ်။

၆။ ဗီုပြင် သၞောတ် တၞး ပ္ဍဲ ၝောအ် (Phyllotaxis and Arrangement)

ဖဳလဝ်ထက်သစ် (Phyllotaxis) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် ဗီုပြင် မဖျေဟ် လၟေင် တၞး လတူ ၝောအ် တၞံ ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ကဵု တၞး ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၞး ကလိဂွံ လျးတ္ၚဲ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် တုဲ ညံင် ဟွံဂွံ ဂြောပ် ဒၞာ ရေင်သကအ် ရ။

ဗီုပြင် အဓိက ပိ သာ် ဂှ် -

1. သၞောတ် ရေင် (Alternate): ဇၟာပ်ဇၟာပ် က္ဍိုပ် (Node) မွဲ ဂှ် နွံ ဆ တၞး မွဲ ဓဝ်။
2. သၞောတ် တပ် (Opposite): ဇၟာပ်ဇၟာပ် က္ဍိုပ် မွဲ ဂှ် နွံ တၞး ၜါ ဓဝ် မတိုန် ဂၠံင် ဒစး ရေင်သကအ်။
3. သၞောတ် ဂေတ် (Whorled): ပ္ဍဲ က္ဍိုပ် မွဲ ဂှ် နွံ တၞး ပိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ ဂှ် မတိုန် ဂေတ် ဒၟံင် ရ။

၇။ ပရေင်ကတဵုဒှ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Development and Growth)

တၞး ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ကလာပ်ရုပ် ဍောတ်ဍောတ် ပ္ဍဲ တၞုင် ၝောအ် တၞံ မကော်စ Shoot apical meristem ရ။ ကလာပ်ရုပ် တအ်ဏအ် ဇၞော် တိုန် တုဲ ဒက်ပတန် အာ နဒဒှ် "Leaf primordia" (တမ် တၞး) ရ။

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၞး ဂှ် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် နကဵု ဗဳဇ (Genetics) ကေုာံ ဓါတ် ဟဝ်မုန်း ပ္ဍဲ တၞံ မပ္တံကဵု "အံက်သေန်" (Auxin) ရ။ တၞး ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဇၞော် တိုန် စဵုကဵု စိုပ် ဇမၞော် မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ တုဲ မလေပ် ဒေါအ် အာ (Determinate growth)၊ အရာ ဏအ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ရိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ၝောအ် မဇၞော် ဒၟံင် လၟိုန် ရ။

၈။ ပရေင်ပြဟ် စှ်ေ ကေုာံ အာယုက် တၞး (Senescence and Leaf Fall)

ပ္ဍဲ ဒေသ မနွံ ဥတု ၜိုဟ်၊ တၞံ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ပြဟ် စှ်ေ တၞး ဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲ အခိင် ကညင် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် တၞး ပြဟ် (Autumn) ရ။ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ ကော်စ "Abscission" ရ။

ကာလ အခိင် ၜိုဟ် တိုန် မ္ဂး၊ တၞံ တအ် ဒေါအ် ထောအ် ပရေင်ကၠောန် ဓါတ် ကလဝ်ရဝ်ဖဳလ် (အသာ် သၚေက်) ရ။ ကာလ အသာ် သၚေက် လီုလာ် အာ မ္ဂး၊ ဓါတ် အသာ် တၞဟ် မပ္တံကဵု Carotenoids (အသာ် ဍီု/မိတ်) ကေုာံ Anthocyanins (အသာ် ဗကေတ်) မနွံ ဓလုက် လဝ် ပ္ဍဲ တၞး ဂှ် ပြာကတ် တိတ် ကၠုင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် တၞးဆု တအ် ဂွံ ပြံင် အသာ် ပ္ဍဲ အခိင် ဥတု သီ (Autumn) ရ။

ကြဴနူ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ တမ် တဝ် တၞး ဂှ် ကလာပ်ရုပ် တအ် ဒက်ပတန် လေယျာ ကုတ် (Abscission zone) တုဲ တၞး ဂှ် ပြဟ် စှ်ေ အာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ဍာ် ဟွံဂွံ အောန် အာ ပ္ဍဲ အခိင် မုက် ဂံက် ရ။

၉။ ဖဵု ဂေဟဗေဒ ကေုာံ ဆက်စပ် ကု သတ္တဝါ (Ecological Importance)

တၞး ဝွံ နွံ ဖဵု ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂေဟဗေဒ (Ecosystem) အလုံ ဂၠးတိ ရ။

• သဇိုင် စၞ (Food web base): တၞး ဝွံ ဒှ် စၞ အဓိက သွက် သတ္တဝါ မစ ချောဲ (Herbivores) မပ္တံကဵု စၟစၟောန်၊ ဂၠဴ၊ ကေုာံ သတ်ဂြိုပ် နာနာ သာ် ရ။
• ပရေင်စဵုဒၞာ (Defense mechanisms): ဟိုတ်နူ သတ္တဝါ တအ် စ ဂၠိုင် ဂှ်ရ၊ တၞး လ္ၚဵု ဖန်ဗဒှ် ဓါတ် ဂျိ၊ အသာ် မပရေအ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သော် ဍောတ်ဍောတ် လတူ စၞာံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ရ။
• ဗွဝ် ကာဗောန် ကေုာံ ဓါတ်တိ (Carbon and Soil nutrients): တၞး ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် ကာဗောန် နူ ကျာ တုဲ၊ ကာလ ဍေဟ်တအ် ပြဟ် စှ်ေ လတူ တိ မ္ဂး ဍေဟ်တအ် သရိုဟ် အာ တုဲ ကလေင် ဒှ် အာ ဓါတ် သြဇာ လတူ တိ မပကဵု ညံင် ဂြိုပ် ဂွံ ဂျိုင် မာန် ရ။

၁၀။ လွပ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် - စၞစ၊ ဂဥုဲ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Human Uses)

ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ တၞး သွက် ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ နကဵု ဗီုပြင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

• စၞစ: ကောန်မၞိဟ် တအ် စ တၞး နဒဒှ် သၞေဝ် (Vegetables) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ကဝ်ပဳ (Cabbage)၊ ဟလောဝ် (Spinach)၊ ကေုာံ တၞး ကၞိ (Mint) ရ။
• အရက် ကေုာံ ဍာ်: တၞး လက်ဖက် (Tea leaves / Camellia sinensis) ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ဍာ်လက်ဖက် မဒှ် ဍာ် မၞိဟ် သုင် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
• ဂဥုဲ (Medicine): တၞး နူကဵု တၞံ ဂဥုဲ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု တၞး ယူကာလေစ် (Eucalyptus) ကေုာံ အာလဝ်ဗေရာ (Aloe vera) တအ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ ရ။
• ယေန်သၞာင် ကေုာံ လွပ် ဓမ္မတာ: ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ကေုာံ ရးမန်၊ တၞး ဗြာတ် (Banana leaf) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ထုပ် စၞစ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ကပေါတ် ယေန်သၞာင် မပ္တံကဵု ခၟာဲ၊ ကေုာံ ပ္ဍဲ သာသနာ။ တၞး ဇဗၠု (Betel leaf) လေဝ် နွံ ဖဵု အဓိက ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဒေသ အာရှ အဂၞဲ ရ။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• တၞံ (Plant)
• ရိုဟ် (Root)
• ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis)
• ရုက္ခဗေဒ (Botany)