ထဝ်
| တင်ဂၞင်သဇိုင် | |
|---|---|
| သင်္ကေတ (Symbol) | Au |
| လၟိဟ်အဏုမြူ (Atomic number) | 79 |
| ဂကူဓာတ် (Series) | Transition metal |
| အလုံကပ် (Group/Period) | 11, 6, d |
| လက်သဏ္ဍာန်ရူပဗေဒ | |
| အသွင်အပြင် (Appearance) | metallic yellow |
| လျှိုင်အဏုမြူ (Atomic mass) | 196.96 u |
| သိပ်သည်းဆ (Density) | 19.3 g/cm³ g/cm³ |
| တင်ဂၞင်ဓာတုဗေဒ | |
ထဝ် (အင်္ဂလိက်: Gold) ဝွံ ဒှ်ဓာတ်မိန္ဒရဗ်သဘာဝမွဲ မနွံကဵုအသာ်မိတ် (Yellow) မတၟးဒၟံင်ရ။ နကဵုမတ်ဓာတုဗေဒမ္ဂး ထဝ်နွံကဵုသင်္ကေတ Au (နူလေတ္တေန်: Aurum)။ ထဝ်ဝွံ ဒှ်ပသဲမဟွံလေပ်ပြံင်လှာဲအသွင် (Inert)၊ ဟွံလေပ်တိတ်ဂံက် (Corrosion) တုဲ ဒှ်ဓာတ်မနှဴရဴကေတ် ပ္ဍဲအရာနာနာ လောဲသွာဗွဲမလောန်ရ။
လက်သဏ္ဍာန်ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓာတုဗေဒ (Properties)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ထဝ်နွံကဵုအစောံစရာဲတၟေင် မၞိဟ်တအ်မဒုင်စသိုင်မာန်:
- ပွမဇြဲလောဲ (Malleability): ထဝ်ဝွံ ဒှ်ပသဲမဇြဲကေတ် ဗီုပြင်နာနာ လောဲသွာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ထဝ် ၁ အံင်သ (Ounce) မ္ဂး ဇြဲကေတ်တုဲ လံက်ဗဒှ် တိဧရိယာ ၃၀၀ စတုရန်းပေ မာန်ရ။
- ပွမကဵုလျှပ်စစ် (Conductivity): ထဝ်ဝွံ ဒှ်ဓာတ်မကဵုဒြဟတ်လျှပ်စစ် (Electricity) ကေုာံ ဂမ္တဝ် (Heat) ဒြေပ်ခိုဟ်ဗွဲမလောန်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ စကာပ္ဍဲကပေါတ်အီလက်ထရောနစ် (Electronic chips) ဂမၠိုင်ရ။
- ဟွံလေပ်လီုလာ်: ထဝ်ဂှ် အောက်သဳဂျေန် (Oxygen) ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ် ဟွံလေပ်ပလီုပလာ်မာန်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ထဝ်မဓလုက်လဝ် အောက်တိ လအ်ကဵုလအ်လေဝ် ဆက်တၟးဒၟံင်တွဵုရ။
ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (History and Culture)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ထဝ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင်ကဵုဝင်မၞိဟ်တအ် ဇၟာပ်ဒေသ:
- အဳဂျပ်တြေံ: ညးတအ်စၟတ်သမ္တီလဝ် ထဝ်ဒှ် "ဖျုန်ကျာ်" (Flesh of the gods) တုဲ စကာပ္ဍဲနန်းတော် ကေုာံ ဒၞာဲဂြဇၞော်ဂမၠိုင်။
- ပရေင်သြန်: ခေတ်တြေံတေအ် စကာထဝ်နဒဒှ်သြန်ဒကေဝ် (Coins) တုဲ ခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး ဘာဏ်ဗဟဵုဂမၠိုင် ထိင်ဒဝ်လဝ်ထဝ် (Gold reserves) သွက်ဂွံဒုင်သဇိုင်ကဵု ၚုဟ်မးသြန်စှ်ေရ။
- ဗုဒ္ဓဘာသာ: ပ္ဍဲသာသနာ၊ ထဝ်ဝွံ ဒှ်ကပေါတ်ပူဇဴကဆံင်သၠုင်အိုတ်။ ပွမလံက်ထဝ်၊ ပွမကပ်လှ်ေထဝ် ပ္ဍဲကျာ်စေတဳဂှ် ဒှ်အာဲကၟာဲသဒ္ဒါညးဗုဒ္ဓဘာသာတအ်ရ။
တံမူလ ကေုာံ ပွမၜံက်ခါဲ (Origin and Mining)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- တံမူလ: တၠပညာနက္ခတ္တဗေဒတအ် ဟီုဂးလဝ် ဒဒှ်ရထဝ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင်နူ ပွမတက်ပိုက်အကြား သတာ (Neutron star collision) ပ္ဍဲအကာသတုဲ စှ်ေကၠုင်လတူဂၠးတိ နကဵုနဲကဲဥက္ကာပျံရ။
- ပွမၜံက်ခါဲ: ထဝ်ဂှ် ဂၠာဲကေတ်မာန် ပ္ဍဲဇုက်တၟံ (Veins) ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲဗလးတိ ဇိုင်ကြုင် ဇိုင်ၜဳ (Alluvial gold) ရ။
နကဵုမတ်တၠပညာမန် (In Mon Context)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂကူမန်တအ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင်ကဵုထဝ် ဗွဲမလှဲလး:
- သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ (Suvannabhumi): မဂွံအဓိပ္ပါယ် "တိထဝ်" (The Golden Land)။ ဝင်မန်စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရဒေသမန်ဝွံ နွံကဵုထဝ် ကေုာံ ဒြပ်ရတ်ဇၞော်မဝ်ရ။
- ကွတ်ပွမခၞံထဝ်: အစာထဝ်မန်တအ် စိစောန်ပ္ဍဲပွမခၞံကပေါတ်အရင်ထဝ် (Jewelry) မနွံကဵုလက်ရာကျေဝ်ဂေါဝ်ရ။
- ကျာ်လ္ဂုင်: စေတဳမနွံကဵုထဝ်ဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ်၊ မဒှ်သင်္ကေတ သဒ္ဒါမန်-ဗၟာ မနွံလတူကျာ်တြဲရ။