ဒက်ပ္တန်
ဒက်ပ္တန် (အၚ်္ဂလိက်: Structure) ပ္ဍဲပညာဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ခန္ဓာဗေဒဝွံ ရန်တၟအ်ကဵု ဗီုပြင်တန်တဴ (Arrangement) ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာအဝဲမွဲ ကဵု မွဲ အပ္ဍဲခန္ဓကာယ သတ်မနွံကဵုလမျီုရ။[၁] ပရေင်ဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယမၞိဟ်ဝွံ နွံကဵုအဆံင်ဆင့် (Hierarchical levels) နူကဵုမဝ်လီကျူ ဍောတ်အိုတ် စဵုကဵုစိုပ် ခန္ဓကာယ အလုံမွဲရ။
အဆံင်ဆင့် ဒက်ပ္တန်ဂမၠိုင် (Levels of Structural Organization)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ခန္ဓကာယမၞိဟ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ၆ အဆံင် အဓိကရ-
၁။ အဆံင် ဓာတု (Chemical Level)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒှ်အဆံင်သဇိုင် ဍောတ်အိုတ်၊ မပ္တံကဵု အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ မဝ်လီကျူ (Molecules) ဂမၠိုင်ရ။ အက်တမ် အဓိက မပ္တံကဵု ကာဗောန် (C)၊ ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (H)၊ အံက်သဳဂျေန် (O) ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (N) တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် DNA ကေုာံ ပရဝ်တေန် (Proteins) မဒှ်သဇိုင်လမျီုရ။
၂။ အဆံင် ကလာပ်ရုပ် (Cellular Level)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မဝ်လီကျူတအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒှ်ကၠုင် ကလာပ်ရုပ် (Cells) ရ။ ကလာပ်ရုပ်ဝွံ ဒှ်ဗြူ (Basic unit) လမျီု ဍောတ်အိုတ်ရ။ ကလာပ်ရုပ်နာနာ (ဥပမာ- ကလာပ်ရုပ်ဖျုန်၊ ကလာပ်ရုပ်အာရုံ) နွံကဵု ဗီုပြင်ဒက်ပ္တန် တၞဟ်ခြာ သွက်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် တၞဟ်ခြာရ။
၃။ အဆံင် ဖျုန် (Tissue Level)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကလာပ်ရုပ် ဂကူတုပ်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဖျုန် (Tissues) ရ။ ဖျုန်အဓိက ၄ ဂကူ နွံဒၟံင်-
- ဖျုန်စၞာံ (Epithelial tissue): စဵုဒၞာဗွဲမ္ၚး ကေုာံ အပ္ဍဲ (ဥပမာ- စၞာံ)။
- ဖျုန်ဆက် (Connective tissue): ထံက်ပင် ကေုာံ ဆက်စပ်အဝဲဂမၠိုင် (ဥပမာ- ဇုတ်၊ ဆီ)။
- ဖျုန်ကုတ် (Muscle tissue): သွက်ပရေင်ချဳဒရာင်။
- ဖျုန်အာရုံ (Nervous tissue): သွက်ဂွံပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂၞင်အာရုံ။
၄။ အဆံင် အဝဲ (Organ Level)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
[Image of the internal structure of the human stomach as an organ]
ဖျုန်နာနာဂကူ ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် အဝဲ (Organs) ရ။ ဥပမာ- ဂၞဴ (Stomach) ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဖျုန်စၞာံ (သွက်ဂွံပ္တိတ်အက်သိဒ်)၊ ဖျုန်ကုတ် (သွက်ဂွံကရေက်စၞ) ကေုာံ ဖျုန်ဆက်တအ်ရ။
၅။ အဆံင် သၞောတ်အဝဲ (System Level)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
[Image of the human digestive system as an example of a body system]
အဝဲနာနာ ပံင်ကောံတုဲ ကၠောန်ကမၠောန် သွက်တင်ရန်တၟအ်မွဲရ။ ဥပမာ- သၞောတ်စၞစ (Digestive System) ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ပါင်၊ ထၟာတ်၊ ဂၞဴ ကေုာံ ဖျေင်ရ။
၆။ အဆံင် ခန္ဓကာယ (Organismal Level)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ်အဝဲ သီုဖအိုတ် (၁၁ သၞောတ်) ပံင်ကောံတုဲ ဒှ်ကၠုင် ခန္ဓကာယ (Human organism) မွဲရ။
ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဒက်ပ္တန် ကေုာံ တာလျိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲခန္ဓာဗေဒမ္ဂး "ဗီုပြင်ဒက်ပ္တန်" (Structure) ကဵု "တာလျိုင်" (Function) ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင်ရ (Structure determines function)။[၂]
- **ဥပမာ:** ဇုတ်တအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓါတ်သတ္တုခိုင်ခိုင် ဟိုတ်နူနွံတာလျိုင် သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် လျိုင်ခန္ဓကာယရ။
- **ဥပမာ:** အာရုံဖဍတ် (Nerves) တအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂၠိင်ဂၠိင် သွက်ဂွံပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂၞင် သ္ၚောဲသ္ၚောဲမာန်ရ။