ဒပ်ပၞာန်
| ဒပ်ပၞာန် Military / Armed Forces | |
|---|---|
 ဒပ်ပၞာန် ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မစကာ လွဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ဂီုကၠီု ဍုင် ရ | |
| ဗွိုက်လ္ၚတ် အဓိက | ပရေင်စဵုဒၞာ ဍုင်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပညာပၞာန် |
| တင်ရန်တၟအ် အဓိက | စဵုဒၞာ ဍုင် နူကဵု ဘဲအန္တရာယ် ဍုင်မ္ၚး ကေုာံ အပ္ဍဲဍုင် |
| ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင် | ဒပ်တိုက်၊ ဒပ်ဍာ်၊ ဒပ်ကျာ |
| သၞောတ် အုပ်ဓုပ် | ဒးနွံ သၟဝ် အလဵုအသဳ ညးဍုင်ကွာန် (Civilian Control) |
ဒပ်ပၞာန် (အၚ်္ဂလိက်: Military ဟွံသေင်မ္ဂး Armed Forces) ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မရပ်လွဟ် ကေုာံ မနွံကဵု လဒက်ပ္တန် အမိင် (Chain of command) မခိုင်ကၠိုက် မွဲတုဲ၊ ညးတအ် ကလိဂွံလဝ် အခေါင် ကေုာံ သြဇာအဝဵု နူကဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပယျဵုတိဍာ် ဍုင်၊ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် နူကဵု ဘဲအန္တရာယ် ဍုင်မ္ၚး ကေုာံ အပ္ဍဲဍုင် ရ။
ဒပ်ပၞာန် ဝွံ ဒှ် သၞောတ်လဒက်ပ္တန် မၞိဟ် (Institution) မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မစကာ သြန်ဘဏ္ဍာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ညးတအ် နွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ပၞာန် တၞဟ်ခြာ (Military Law) ကေုာံ ယေန်သၞာင် တၞဟ်ခြာ မပ္တံကဵု စရိုတ် မကလင်အမိင် (Discipline) ရ။ ၜိုန်ရ တာလျိုင် အဓိက ညးတအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ဗတိုက် ပၞာန် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ အခိင်ၜိုဟ်သြိုဟ် မ္ဂး ညးတအ် ကၠောန်ကမၠောန် ရီုဗင် ဘဲသဘာဝ ကေုာံ ပွမမင်မွဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ (Peacekeeping) တအ် ကီုရ။
ကဏ္ဍ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် အဓိကဂမၠိုင် (Branches of the Military)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဒပ်ပၞာန် ဍုင်မွဲမွဲ ဝွံ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ပိ သာ် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ်) အတိုင် ဗွိုက်ဒၞာဲဒတန် (Domain) ညးတအ် မချဳဒရာင် ရ-
၁။ ဒပ်တိုက် (Army): ဒှ် ကဏ္ဍ မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မတြေံအိုတ် ရ။ ဒပ်တိုက် ဝွံ ချဳဒရာင် ကေုာံ ဗတိုက် ပ္ဍဲ လတူတိ ရ။ ညးတအ် စကာ ကောန်ပၞာန် တိုက် (Infantry)၊ ကွဳစက်ပၞာန် တင့်ကား (Armor) ကေုာံ ဒပ်လွဟ်ဇၞော် (Artillery) ရ။ ၂။ ဒပ်ဍာ် (Navy): ဒှ် ဒပ်ပၞာန် မချဳဒရာင် ပ္ဍဲ ၜဳ မှာသមុဒ္ဒရာ ကေုာံ ၜဳကြုင် အပ္ဍဲဍုင် ရ။ ညးတအ် စကာ က္ၜင်ပၞာန်၊ က္ၜင်သၟဝ်ဍာ် (Submarines) ကေုာံ က္ၜင်ယိုက်က္ၜင်ကျာ (Aircraft Carriers) သွက်ဂွံ မင်မွဲ ပယျဵုဍာ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗၞိက် ၜဳ ရ။ ၃။ ဒပ်ကျာ (Air Force): ဒှ် ဒပ်ပၞာန် မချဳဒရာင် ပ္ဍဲ လတူကျာ ရ။ ညးတအ် စကာ က္ၜင်ကျာ ပၞာန် (Fighter jets)၊ က္ၜင်ကျာ ဗတိုက် ဟယ်လဳကေပ်တာ ကေုာံ က္ၜင်ကျာ သီုဟွံမဲကဵု မၞိဟ် (Drones) သွက်ဂွံ ပန်ဗတိုက် နူ လတူကျာ ကေုာံ လ္ၚတ် ပရိုင် ရ။ ၄။ ဒပ်တၟေင် တၞဟ်ဂမၠိုင်: ဍုင်လ္ၚဵုတအ် နွံကဵု ဒပ်ပၞာန် ဍာ်တိုက် (Marines) မကၠောန်ကမၠောန် အကြာ ဍာ် ကဵု တိ၊ ဒပ်ပၞာန် အာကာသ (Space Force) ကေုာံ ဒပ်စဵုဒၞာ ဆာဲဗါ (Cyber Command) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နဲပညာ ကွန်ပျူတာ ရ။
ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာ အလဵုအသဳ ကဵု ဒပ်ပၞာန် (Civil-Military Relations)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာ ဒပ်ပၞာန် ကဵု အလဵုအသဳ ညးဍုင်ကွာန် (Civilian government) ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲရ။
- ပွမအုပ်ဓုပ် ဒပ်ပၞာန် နကဵု ညးဍုင်ကွာန် (Civilian Control of the Military): ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မခိုင်ကၠိုက် တအ်မ္ဂး၊ ဒပ်ပၞာန် ဂှ် ဒးနွံ သၟဝ် တဲ ကေုာံ အမိင် အလဵုအသဳ ညးဍုင်ကွာန် မရုဲစှ်လဝ် နကဵု မာဲ ညးဍုင်ကွာန် (ဥပမာ - သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝန်ဇၞော် ချုပ်) ရ။ ဒပ်ပၞာန် ဂှ် ဒှ် ဆ လွပ် (Tool) မွဲ သွက်ဂွံ ရပ်စကာ ကာလ နွံပၟိက် သၟးတုဲ၊ ဟွံကလိဂွံ အခေါင် ဖျေံ သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။
- ပွမသီအဝဵု (Coup d'état): ယဝ်ရ ဒပ်ပၞာန် မွဲ ဟွံဒုင် နွံ သၟဝ် တဲ အလဵုအသဳ ညးဍုင်ကွာန် တုဲ၊ ညးတအ် သုင်စောဲ လွဟ်တုဲ သီကေတ် အဝဵုအာဏာ ဍုင် မ္ဂး ဍေံဒှ် ပွမသီအဝဵု ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍုင် ဂွံ ဒှ်အာ သၟဝ် သၞောတ် တၠအဝဵု ပၞာန် (Military Dictatorship) ရ။
တာလျိုင် ကေုာံ အဓိက ပရေင်ကမၠောန် (Primary Roles and Functions)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]၁။ စဵုဒၞာ ဍုင် (National Defense): သွက်ဂွံ ဗတိုက် ကေုာံ စဵုဒၞာ ဍုင် နူကဵု ဒပ်ပၞာန် ဍုင်သအာင် မလုပ်သီ။ ၂။ ပဟိုတ်ကဵု ဖေက်ဂၟံက် (Deterrence): ပွမထ္ၜးလဝ် ဒြဟတ်ပၞာန် ဇၞော်ဇၞော် ညံင် ဍုင်သၞ တအ် ဖေက်လကိုတ် တုဲ ဟွံဂံင် ဗတိုက် ကိုပ်ကၠာ။ ၃။ ပရေင်ဂီုကၠီု အပ္ဍဲဍုင် (Internal Security): လဆောဝ်မ္ဂး ဒပ်ပၞာန် တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေင်ပၠန်ဂတး ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ အကြမ်းဖက် အပ္ဍဲဍုင် (Counter-Insurgency)။ ၄။ ပွမရီုဗင် ဘဲသဘာဝ (Humanitarian Aid and Disaster Relief): ဟိုတ်နူ ညးတအ် နွံကဵု ကွဳစက်၊ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် မခိုင်ကၠိုက်တုဲ၊ အခိင် ဘဲသဘာဝ (ဥပမာ - ထိုက်ဍာ်၊ ဘဲကသဳတိ) ကတဵုဒှ်မ္ဂး ဒပ်ပၞာန် ဂှ် ဒှ် ဂကောံ မအာ စိုပ် ပြဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ကဵု အရီုအဗင် ရ။
ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (History and Evolution)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ခေတ် တြေံ: ဒပ်ပၞာန် တအ်ဂှ် ဒှ် ဆ ဂကောံ ညးဍုင်ကွာန် မရပ်လွဟ် (Militias) အခိင် ကတဵုဒှ် ပၞာန် သၟးရ။ ကာလ ပၞာန် တုဲမ္ဂး ကလေင် ကၠောန် ကမၠောန် ဝါဗ္ၚ ဓမ္မတာ ရ။
- ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ အေန်ပါယာ: စဒက်ပ္တန် "ဒပ်ပၞာန် လၟိုန်" (Standing Army) မစကာ သြန်ဂိတု တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် ပၞာန် အလုံမွဲဘဝ ရ။ အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) ဂှ် နွံကဵု ဒပ်ပၞာန် မစိစောန် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ်ဂှ် ရ။
- ခေတ် တၟိ ကေုာံ လၟုဟ်: ကြဴနူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စက်မှု (Industrial Revolution) တုဲ၊ လွဟ် တအ် သၠုင်တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဒပ်ပၞာန် တအ်ဂှ် ဒှ် ဂကောံ တၠပညာ မသုင်စောဲ နဲပညာ သၠုင်အိုတ် (ဥပမာ - နျူကလဳယျာ၊ ဒရုန်း၊ ကေုာံ ဉာဏ်ပ္တေအ် (AI)) သွက်ဂွံ ချပ် ဗျူဟာပၞာန် ကေုာံ ဖန်ဇန် ပရေင်ပၞာန် ရ။
ဆက်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပၞာန် (War)
- ဗျူဟာပၞာန် (Military Strategy)
- ပွမသီအဝဵု (Coup d'état)
- ပရေင်စဵုဒၞာ သဇိုင်ညးဍုင်ကွာန် (Civilian-based Defense)
- နဲကဲဗတိုက် (Military Tactics)