ဒဝ်ပါမေန်
 လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ (Chemical structure) ဓါတ် ဒဝ်ပါမေန် | |
| ယၟုသၞောတ်သဘာဝ (Systematic name) | 4-(2-aminoethyl)benzene-1,2-diol |
|---|---|
| သၞောတ်ဗ္ၜတ် (Chemical formula) | C8H11NO2 |
| သၞောတ်ဗ္ၜတ် (Molar mass) | 153.181 g/mol |
ဒဝ်ပါမေန် (အၚ်္ဂလိက်: Dopamine; /doʊpəmiːn/) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် ဓာတုဗေဒ အဓိက မွဲ မက္တဵုဒှ် အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် ရ။ ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ၜါ သာ် မတွံဂး နဒဒှ် ဟဝ်မုန် (Hormone) ကေုာံ နဒဒှ် ဓါတ်ပလံင်အာရီု (Neurotransmitter) ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် ရ။
ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် မ္ဂး ဒဝ်ပါမေန် ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဓါတ် မကဵု "ပရေင် မိပ်သၠောင်၊ သာယျာ ကေုာံ လဟိင်စိုတ်" တုဲ ဍေံ ထိင်ဒဝ် ကဵု သၞောတ်ကဵုလာပ် (Reward system) ကေုာံ ပရေင် ချဳဓရာင် ခန္ဓကာယ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟာသုတေသန တအ် မလေပ် ကော်စ ဍေံ "ဓါတ် မိပ်သၠောင်" (Feel-good chemical) ရ။
၁။ လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ ကေုာံ တမ်မူလ (Chemistry and Production)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒဝ်ပါမေန် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဓာတုဗေဒ ကိတ်တဳကဝ်လာမေန် (Catecholamine) ရ။ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး ဍေံ ဒး ဒုင် ပတိတ် နူကဵု က္ဍဟ် (Brain) ကေုာံ ပ္ဍဲ ကသော် (Kidneys) ရ။ ဍေံ ဒှ် ဓါတ် တမ်မူလ သွက်ဂွံ ဆက် ပတိတ် ဓါတ် ဟဝ်မုန် တၞဟ် တအ် မပ္တံကဵု နဝ်အဳပဳနေဖရိန် (Norepinephrine) ကေုာံ အဳပဳနေဖရိန် (Epinephrine/Adrenaline) ရ။
၂။ တာလျိုင် အဓိက ပ္ဍဲ က္ဍဟ် (Functions in the Brain)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒဝ်ပါမေန် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲ သၞောတ် အာရီု က္ဍဟ် တုဲ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင်-
- သၞောတ် လာပ် ကေုာံ ပရေင် စိုတ်ထတ် (Reward and Motivation): ကာလ ပိုဲ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲ မကလိဂွံ ဖဵုသွာက် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာ မဒးစိုတ် (ဥပမာ - စ စၞ သ္ဍိုက်မၠိုက်၊ ဝေင် ဂိမ်း၊ အံင် ဇၞး) မ္ဂး၊ က္ဍဟ် ပတိတ် ကဵု ဓါတ် ဒဝ်ပါမေန် တုဲ ဖန် ညံင် ပိုဲ ဂွံ ဒုင်စသိုင် မိပ်သၠောင် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ပိုဲ ဂွံ မိက်ဂွံ ဆက် ကၠောန် အရာ တအ် ဏအ် ပၠန် ရ။
- ပရေင် ချဳဓရာင် (Motor Control): ဒဝ်ပါမေန် နွံ ပၟိက် လောန် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ် ဖျုန် ကေုာံ ပရေင် ချဳဓရာင် ခန္ဓကာယ ညံင် ဂွံ ညဳသၟဟ် တုဲ ဟွံဂွံ ဇတဝ် ရ။
- ပရေင် လညာတ် ကေုာံ သမ္တီ (Cognition and Memory): ဍေံ ရီုဗင် ကဵု ပရေင် စွံ သတိ (Attention)၊ ပရေင် ဗ္တောန် ပညာ ကေုာံ သမ္တီ ရ။
၃။ တာလျိုင် မ္ၚး က္ဍဟ် (Functions outside the Brain)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ ဒဝ်ပါမေန် ပြာကတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဂၠိုင် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ အင်္ဂဇတ် တၞဟ် တအ် မ္ဂး ဍေံ လေဝ် နွံ တာလျိုင် ညိည ကီု ရ-
- ပၠောပ်ဆီ (Blood vessels): ဍေံ ဖန် ညံင် ပၠောပ်ဆီ ဂွံ သၠဲ တိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကလေင် က္ဍန် အာ။
- ကသော် (Kidneys): ဍေံ ရီုဗင် ညံင် ဂွံ ဗလး ပ္တိတ် ဓါတ် ၜဵု (Sodium) ကေုာံ ဍာ်ဆီ ဂၠိုင် တိုန်။
- သၞောတ် ဍာ်စၞ (Digestive system): ဍေံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင် ချဳဓရာင် ကြုတ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ညံင် ဟွံဂွံ ထောအ် အအာ ရ။
၄။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Medical Conditions)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယဝ်ရ ဓါတ် ဒဝ်ပါမေန် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဟွံညဳသၟဟ် (အောန် လောန် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် လောန် အာ) မ္ဂး ဍေံ လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ အဓိက ဂမၠိုင် ရ-
- ယဲ ပါကေန်သာန် (Parkinson's Disease): က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဆဲလ် က္ဍဟ် မပတိတ် ကဵု ဒဝ်ပါမေန် တအ် လီုလာ် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ချိုတ် အာ ရ။ ယဝ်ရ ဒဝ်ပါမေန် အောန် စှ်ေ အာ မ္ဂး၊ ညးယဲ တအ် ထိင် ဇိုင် တဲ ဟွံမာန် တုဲ ဇတဝ် (Tremors) ကေုာံ ကွာ် ဝါတ်ဂါတ် ကၠုင် ရ။
- ယဲစိုတ်ကယျောင် (Schizophrenia): က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ် ဒဝ်ပါမေန် ဂၠိုင် လောန် အာ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် လ္ၚဵု တအ် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ညးယဲ ဂွံ ညာတ် ရုပ် ကယျောင် ကေုာံ မိင် ရမ္သာင် ဟွံမွဲ ဍာံဍာံ ရ။ ဂဥုဲ လွဳ ယဲ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဂဥုဲ မပိတ် ကၟာတ် ဓါတ် ဒဝ်ပါမေန် ရ။
- ယဲ စိုတ်ဟွံတန် (ADHD): ကောန်ၚာ် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ဇၞော် မနွံ ကု ယဲ ADHD တအ် ဂှ် ဓါတ် ဒဝ်ပါမေန် ဍိုန်လျ ဒၟံင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် စွံ သတိ ဝါတ် ကေုာံ ချဳဓရာင် စိုတ် ဂၠိုင် ရ။
- ယဲ စွဲလာံ (Addiction): အရက်၊ ၜါက်၊ ကေုာံ ဂဥုဲ ၜူမာဲ မပ္တံကဵု အိုက် (Methamphetamine) ကေုာံ ကိုဝ်ကိန် (Cocaine) တအ် ဍေံ ဓရိုဟ် ပတိတ် ဓါတ် ဒဝ်ပါမေန် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လောန်ကာဲ ရ။ အရာ ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် က္ဍဟ် ဂွံ စွဲလာံ (Addicted) တုဲ ယဝ်ရ ဟွံဂွံ သုင် စကာ မ္ဂး ဒုင်စသိုင် ဟွံမာန် ရ။
မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သဳရဝ်တဝ်နေန် (Serotonin)
- ယဲစိုတ်ကယျောင် (Schizophrenia)
- က္ဍဟ် (Brain)
- စိတ္တဗေဒ (Psychology)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Bear, Mark F.; Connors, Barry W.; Paradiso, Michael A. (2015). Neuroscience: Exploring the Brain (4th ed.). Wolters Kluwer.
- Volkow, N. D., Wise, R. A., & Baler, R. (2017). "The dopamine motive system: implications for drug and food addiction". Nature Reviews Neuroscience, 18(12), 741-752.