ထလာ်တိတ်အာနကဵုမာတိကာညိ

ဒုက္ခသစ္စ

နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ

ဒုက္ခသစ္စ (အၚ်္ဂလိက်: Dukkha-sacca / The Truth of Suffering, ပါဠိ: Dukkha Ariyasacca) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓမ္မသစ္စ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သစ္စ ၄ သာ် (Four Noble Truths) မဒှ် တိုင်ခဳ အဓိက ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ပရေင်ဟီုတွံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ ဒုက္ခသစ္စ ဝွံ ထ္ၜးကဵု အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဩကာသလောက ဏအ်ဂှ် သ္ဒး ဇီုကပိုက် ဆဵုဂဗ ကု ဒုက္ခ (ပရေင်ဆောမ်လေင်၊ ပရေင်ဂိသကေဝ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံဍိုက်ပေင် စိုတ်) လၟိုန် ရ။ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Gautama Buddha) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် သဘာဝ ဒုက္ခ ဏအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် ပထမအိုတ် သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု သံသာ ရ။[၁]

ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဝေါဟာရ "ဒုက္ခ" ဝွံ ဟွံသေင် ဆ "ပရေင်ဂိသကေဝ်" (Pain) သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပံင်ကောံ လဝ် သီုကဵု ပရေင်ဟွံတန်ကြန် (Impermanence - Anicca) ကေုာံ ပရေင်ဟွံမဲ ဇကု (Non-self - Anatta) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒုက္ခသစ္စ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဒဿန၊ ဇဳဝဗေဒ စိုတ်၊ ကေုာံ အဆက်အစပ် ဍေဟ် ကု ဒ္ဂေတ် လၟေင်တ္ၚဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:Dharmacakra symbol.svg
သင်္ကေတ ဓမ္မစက် (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သစ္စ ၄ သာ် မဒှ် လဟီုတွံ အဓိက ကျာ်တြဲ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ဝေါဟာရ "ဒုက္ခ" (Dukkha) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ပါဠိ (Pali) ကေုာံ သံသကြိုတ် (Sanskrit - Duḥkha) ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သဒ္ဒါ မ္ဂး ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မလိက် "ဒု" (ပရေအ်၊ ဟွံခိုဟ်) ကေုာံ "ခ" (ခလိုင်၊ ဒၞာဲ) တုဲ အရေဝ် တမ်မူလ ဍေဟ် ဂှ် ညးတအ် ပတောအ် ၜတ် လဝ် ကု "ခလိုင် ကွဳ မဟွံညဳသၟဟ် တုဲ ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် မဟွံသာယာ" (A bad axle hole leading to an uneven ride) ရ။

နကဵု လညာတ် ဓမ္မ မ္ဂး၊ ဒုက္ခသစ္စ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် "အရာ မဍာံပြ ပရူ ဒုက္ခ" ရ။ အရာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဘာဝ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် အခိင် ပ္ဍဲ ခန္ဓ ကေုာံ စိုတ် သတ္တဝါ တအ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံမာန် ဝေင်ပါဲ (Inevitable) သွက် လမျီု သီုဖအိုတ် ရ။[၂]

၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဟီုတွံ (Historical Origin and First Sermon)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ဒုက္ခသစ္စ ဝွံ ဒှ် ဓရ် ပထမအိုတ် ကျာ်တြဲ မဟီုတွံ လဝ် ပ္ဍဲ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (Dhammacakkappavattana Sutta) ကြဴနူ ညး ကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် (Enlightenment) ပ္ဍဲ သၞံင် ဗောဓိ တုဲ ရ။

ပ္ဍဲ ဂြိုပ် မိဂဒါဝုန် (Deer Park at Sarnath)၊ ဇရေင် ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ တၠ ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ - "ယွံ ခမဳ တအ်၊ အရာ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒုက္ခအရိယသစ္စ ရ - ပရေင်တန်ဂၠံဂဝ် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ဂှ်လေဝ် ဒုက္ခ (Jāti)၊ အာယုက် ဇၞော် ဗျု ဂှ်လေဝ် ဒုက္ခ (Jarā)၊ ယဲဇြဟ် ဂှ်လေဝ် ဒုက္ခ (Vyādhi)၊ ပရေင်စုတိ ဂှ်လေဝ် ဒုက္ခ (Maraṇa)၊ ပရေင်ပံင်ကောံ ကု အရာ မဟွံဒးဂၞပ် ဂှ်လေဝ် ဒုက္ခ၊ ပရေင်သာဲခြာ နူ အရာ မဆာန် ဂှ်လေဝ် ဒုက္ခ၊ ဟွံကလိဂွံ အရာ မရန်တၟအ် လဝ် ဂှ်လေဝ် ဒုက္ခ။ နကဵု ဗွဲခမၞောန် မ္ဂး၊ ဥပါဒါနက္ခန္ဓ ၅ သာ် (The five aggregates of clinging) ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒုက္ခ ရ။"

၃။ သဘာဝ ဒုက္ခ ပိ သာ် (The Three Types of Dukkha)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ပ္ဍဲကဵု လိက် အဘိဓရ် (Abhidhamma) ကေုာံ သုတ် နာနာ တအ်၊ ဒုက္ခ ဝွံ ပါ်လဝ် ပိ သာ် အတိုင် သဘာဝ ဍေဟ် ရ -

သ္ၚိအင် ထ္ၜး သဘာဝ ဒုက္ခ ၃ သာ် (Types of Dukkha)
ယၟု ပါဠိ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပွံက် ဥပမာ သာဓက
ဒုက္ခဒုက္ခ (Dukkha-dukkha) ပရေင်ဂိသကေဝ် အတိုင် ပကတိ ခန္ဓ ကေုာံ စိုတ် (Ordinary suffering)။ ပရေင်ဒး ဝပ်၊ ယဲဇြဟ်၊ ဂိက္ဍိုပ်၊ စိုတ်ဟွံမိပ်၊ လၞီလၞာ်။
ဝိပရိဏာမဒုက္ခ (Vipariṇāma-dukkha) ဒုက္ခ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အရာ မခိုဟ် (Suffering of change)။ ပရေင်လီုလာ် သြန်၊ ပရေင်သာဲခြာ ကု မၞိဟ်ဆာန်၊ အဝဲ ဗျု တိုန်။
သင်္ခါရဒုက္ခ (Saṅkhāra-dukkha) ဒုက္ခ မဆက်စပ် ကု ခန္ဓ မဒးဒုင် ဖန်ဗဒှ် (Suffering of conditioned states)။ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မဇြိုဟ်နက် အိုတ်။ ပရေင်ဟွံတန်ကြန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် စက္က ပ္ဍဲ ခန္ဓ ၅ သာ်၊ ပရေင်ဟွံမဲ ဇကု မာန် ထိင် အလဵုဇကု။

၄။ ခန္ဓ ၅ သာ် ကေုာံ ဒုက္ခ (The Five Aggregates and Dukkha)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

အရာ ဇြိုဟ်နက် အိုတ် ပ္ဍဲ ဒုက္ခသစ္စ ဂှ် ဒှ် လဟီု မတွဟ်ဂး "သံခိတ္တေန ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခာ" (In short, the five aggregates subject to clinging are suffering) ရ။

ခန္ဓ ၅ သာ် (Pañcupādānakkhandhā) ဂှ် မပ္တံကဵု -

  1. ရူပ (Rupa): ရုပ် ခန္ဓာ (Form/Matter)။
  2. ဝေဒနာ (Vedana): ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Sensation/Feeling)။
  3. သညာ (Sanna): ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Perception)။
  4. သင်္ခါရ (Sankhara): ပရေင်ဖန်ဇန် စိုတ် (Mental formations)။
  5. ဝိညာဏ (Vinnana): ပရေင်တီ အာရီု (Consciousness)။

ပရေင်ရပ်စပ် ကေုာံ တွာဲစပ် (Upādāna - Clinging) လတူ ခန္ဓ ၅ ဏအ် ဒဒှ်ရ "ဏအ် ဂှ် အဲ ရ၊ ဏအ် ဂှ် ဒြပ် အဲ ရ" မ္ဂး၊ အရာ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မကတဵုဗဒှ် ကဵု ဒုက္ခ သီုဖအိုတ် ရ။[၃]

၅။ အဆက်အစပ် ကု သစ္စ ၄ သာ် (Connection to the Four Noble Truths)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ဒုက္ခသစ္စ ဝွံ ဒှ် အရာ မဒး လ္ၚတ် ကၠိုဟ်ခၠင် (Pariññeyya) ရ။ ဍေဟ် ဟွံမာန် တန်တဴ နကဵု အလဵု ဍေဟ် မွဲဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သစ္စ ၃ သာ် သၟေဟ် ဂှ် ရ -

  • သမုဒယသစ္စ (Samudaya-sacca): ဟိုတ် ဒုက္ခ ဂွံ ကတဵုဒှ် (တဏှာ) - ဒး ဖအောန် ထောအ် (Pahātabba)။
  • နိရောဓသစ္စ (Nirodha-sacca): ပရေင်ဒေါအ် ဇြ ဒုက္ခ သီုဖအိုတ် (နိဗ္ဗာန်) - ဒး ကဵု ဍိုက်ပေင် (Sacchikātabba)။
  • မဂ္ဂသစ္စ (Magga-sacca): ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံ ဒေါအ် ဇြ ဒုက္ခ (မဂ္ဂင် ၈ သာ်) - ဒး ပတန် ဒ္ဂေတ် (Bhāvetabba)။

၆။ ဟိုတ် ဒုက္ခ ဂွံ ကတဵုဒှ် (The Causes of Suffering)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ၜိုန်ရ ဒုက္ခသစ္စ ဟီုတွံ ပရူ ပရေင်ကတဵုဒှ် ဒုက္ခ ကီုလေဝ်၊ အရာ မပကဵု ညံင် ဒုက္ခ ဏအ် ဂွံ ဆက် ဇြိုဟ်နက် အာ ဂှ် ဒှ် တဏှာ (Craving) ကေုာံ အဝိဇ္ဇာ (Ignorance) ရ။

  • ကာမတဏှာ (Kāma-taṇhā): ပရေင်မက်ဂၠက် သာယာ လတူ အာရီု ကာမဂုဏ် ၅ သာ် (ရုပ်၊ ရမ္သာင်၊ သၟူ၊ ရသာ၊ အလုံ)။
  • ဘဝတဏှာ (Bhava-taṇhā): ပရေင်မက်ဂၠက် သွက်ဂွံ သှ်ေတန်တဴ၊ သွက်ဂွံ ဒှ် သတ္တဝါ။
  • ဝိဘဝတဏှာ (Vibhava-taṇhā): ပရေင်မက်ဂၠက် သွက်ဂွံ လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဟွံဒးဂၞပ် လတူ ဘဝ။

အရာ တအ် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ကမ္မ (Karma) တုဲ ပကဵု ညံင် သတ္တဝါ တအ် ဒး ဂေတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ဟွံပိုတ်သကုတ် ရ။[၄]

၇။ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Philosophical Perspectives and Realism)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ညးလ္ၚတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ နူ ရးပလိုတ် လ္ၚဵု တအ် ကေင် ပါ်ပါဲ လဝ် ဒဒှ်ရ ဒုက္ခသစ္စ ဝွံ ဒှ် လညာတ် မညာတ် အလုံ လောက ပရေအ် (Pessimism) မွဲ ရ။

ဆဂး တၠပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ကလေင် သှ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဟွံသေင် လညာတ် ပရေအ် (Pessimism) တုဲ ဟွံသေင် လညာတ် ခိုဟ် လောန် (Optimism) ကီု ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လညာတ် မဍာံပြ (Realism) ရ။ ဒုက္ခသစ္စ ဟွံလၞိန်ဗပိန် လဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ပရေင်တသိုက် (Sukha) ဟွံမဲ ပုဟ်။ ပရေင်တသိုက် ကာမဂုဏ် နွံ ဒၟံင် ရ၊ ဆဂး တသိုက် ဏအ်ဝွံ ဟွံတန်ကြန် (Anicca) တုဲ ကာလ ဍေဟ် လီုလာ် အာ မ္ဂး ဍေဟ် ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ဒုက္ခ (Vipariṇāma-dukkha) ပၠန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်တီ ဍာံပြ (Right understanding) ဏအ်ဟေင် မာန် ကဵု ပရေင်ဗၠးၜး (Liberation) ရ။

၈။ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ဝိပဿနာ (Understanding in Daily Life and Vipassana)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

သွက်ဂွံ တီ ကၠိုဟ်ခၠင် ဒုက္ခသစ္စ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဂှ်၊ ပူဂိုလ် မွဲ သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ပတန် ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation - Insight meditation) ရ။

နကဵု ပရေင်ပတန် သတိ (Mindfulness) လတူ ခန္ဓ ကေုာံ စိုတ် (Satipatthana) ဂှ်၊ ယောဂဳ တအ် ဆဵု ကၠုင် ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် ကတဵုဒှ် တုဲ လီုလာ် အာ ဇၟာပ် စက္က ရ။ ပရေင်ဆဵု ညာတ် လညာတ် ဒုက္ခ လတူ အရာ မချဳဓရာင် (Sankhara) ဏအ် ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဥပါဒါန် (Detachment) တုဲ လဟဲ စိုတ် ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် အာ ရ။[၅]

၉။ လညာတ် နူကဵု ဂိုဏ် ဗုဒ္ဓဘာသာ နာနာ (Perspectives from Different Schools)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
  • ထေရဝါဒ (Theravada): အာရီုစွံ အဓိက လတူ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဒုက္ခသစ္စ သွက် ပရေင်ဗၠးၜး ဇကု အလဵုဇကု (Arhatship)။
  • မဟာယာန (Mahayana): ၜိုန်ရ ဒုက္ခသစ္စ ကိစ္စဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဆာန်ဍူ (Karuna) သွက်ဂွံ ဟံင်ပြာ် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် နူကဵု ဒုက္ခ ဏအ် နကဵု လညာတ် ဗောဓိသတ် (Bodhisattva path) ရ။
  • ဝဇိရယာန (Vajrayana): စကာ နဲကဲ လတူ ဒုက္ခ ဏအ် နဒဒှ် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ စိုတ် ညံင် ဂွံ စိုပ် နိဗ္ဗာန် ပြဟ်ပြဟ်။

၁၀။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Impact on Literature and Culture)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ဒုက္ခသစ္စ ဝွံ နွံကဵု သြဇာ ဇၞော် ဗွဲမလောန် လတူ ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ် ပ္ဍဲကဵု ရးအာရှ မပ္တံကဵု ဍုင်မန်၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ ကေုာံ သဳရိလင်္ကာ ရ။

ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် မန် တြေံ မပ္တံကဵု လိက် ဇာတ် (Jataka tales)၊ ကဗျ တြေံ (Mon poetry)၊ ကေုာံ ဝင် သာသနာ တအ် ဂှ်၊ ပရူ ပရေင်ဟွံတန်ကြန် ကေုာံ ဘဝ သံသာ မပေင် ဒၟံင် ကု ဒုက္ခ ဂှ် ဒှ် အကြောင်းအရာ အဓိက လၟိုန် ရ။ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဖန်ဗဒှ် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ဒုင်အစံင် ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် လတူ ပြသၞာ ဘဝ၊ တုဲပၠန် ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဒါန ကေုာံ သဳလ သွက်ဂွံ ဖအောန် ဒုက္ခ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။

  1. ↑ Harvey, Peter (2013). An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices. Cambridge University Press, 47-52။
  2. ↑ Gethin, Rupert (1998). The Foundations of Buddhism. Oxford University Press, 59-63။
  3. ↑ Rahula, Walpola (1974). What the Buddha Taught. Grove Press, 16-20။
  4. ↑ Bodhi, Bhikkhu (2000). The Connected Discourses of the Buddha. Wisdom Publications, 1843-1845။
  5. ↑ Keown, Damien (2000). Buddhism: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 45-48။