ဒေသမန်
| ဒေသမန် (Mon Region) | |
|---|---|
| ဒေသယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် | |
| Monland / Ramannadesa | |
| ကျာ်မုဟ်တဴ၊ ဍုင်ဗဂေါ (တမ်ဒေသရာမည) ကျာ်မုဟ်တဴ၊ ဍုင်ဗဂေါ (တမ်ဒေသရာမည) | |
| ဍုင် | ဍုင်ဗၟာ၊ ဍုင်သေံ |
| ဒေသအဓိက | တွဵုရးမန်၊ ရးတၞင်သဳ၊ ရးဗဂေါ |
| ဝင် | ရာမညဒေသ |
ဒေသမန် (အင်္ဂလိက်: Mon Region/Mon State; ဗၟာ: မွန်ဒေသ) ဝွံ ပ္ဍဲကဏ္ဍသုတေသနပထဝဳ ဒှ်ဒေသမနွံဒၟံင် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဴ (Southeast Asia) ဗွဲမတၟေင် ပ္ဍဲဒေသသၠုင်ကျာ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသလ္ၚဵု ပ္ဍဲဍုင်သေံရ။ ဒေသဏအ်ဝွံ နွံကဵုဝင်မလအ်လကာ တုဲမ္ဂး ဒှ်တမ်မူလ ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ပညာအက္ခရ် ပ္ဍဲဒေသဟိန္ဒူချာင်ဏာ (Indochina) ရ။
သဘဴဓရ် ပထဝဳဝင် (Historical Geography)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵုမတ်တၠသုတေသနမ္ဂး ဒေသမန်ဝွံ ပါ်ခြာ lဝ်နကဵု ကဆံင် (၂) သာ်:
၁. ရာမညဒေသ (Ramannadesa)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒှ်ဒေသဝင်တြေံ မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု "မန်တြိတသိုင်" (ဒေသမန်ပိ) မတွံဂး:
- မတ္တမမဏ္ဍလ: (ဍုင်မတ်မလီု၊ ဖာအင်၊ သဓုံ၊ ရးတၞင်သဳ)။
- ဟံသာဝတဳမဏ္ဍလ: (ဍုင်ဗဂေါ၊ ရန်ကုန်၊ ဒေသဖျာပုံ)။
- ပသဳမဏ္ဍလ: (ဍုင်ပသိမ်၊ ဒေသလပါ်ပလိုတ် ၜဳဨရာဝတဳ)။
၂. ဒေသမန် ပ္ဍဲပစ္စုပ္ပန် (Current Mon Context)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဒေသမန်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စုက်ဒၟံင်ပ္ဍဲ တွဵုရးမန် ရ။ ဆဂး နကဵုယေန်သၞာင်မ္ဂး ကွာန်မန်ဂမၠိုင် နွံပြးဒၟံင် ပ္ဍဲရးဗဂေါ၊ ရးတၞင်သဳ၊ ရးဧရာဝတဳ ကေုာံ ဍုင်သေံ (ဒေသပါက်လတ်၊ သာမုတ်သာခန်၊ ပထုမ်ဌာနဳ) ရ။
လဒက်ပတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Structure)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒေသမန်ဝွံ ဒှ်ဒေသကိစ္စဇၞော် သွက်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗၟာ:
- ပရေင်တိုက်ဗ္ၚ: ဒေသမန်ဝွံ ဒှ်ဒေသသြိုင်ဝါ ခိုဟ်အိုတ်မွဲရ။
- ပရေင်ကၠအ်ရဝ်ဗာ: ဒှ်ဒေသမပတိတ် ရဝ်ဗာ (Rubber) ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ရ။
- ပရေင်ကူသာန်သွံရာန်: ဟိုတ်နူစုက်ဒၟံင်ကဵုၜဳ (Andaman Sea) တုဲ နွံကဵုသၞေဟ်က္ၜင် ကေုာံ ပရေင်တြးကပေါတ် ကုဍုင်သေံ ရ။
ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Socioculture)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒေသမန်ဝွံ ဒှ်ဗဒိုပ်ပညာဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ရ။
- ဘာသာစကာ: စကာ ဘာသာမန် မနွံကဵုရမ္သာင် (Dialects) နာနာ ညံင်ရမ္သာင်မတ်မလီု၊ ရမ္သာင်ယေ၊ ရမ္သာင်ဗဂေါရ။
- ပညာသုတေသန: ဒေသမန်ဝွံ နွံကဵုလိက်တၟအ် (Inscriptions) ကေုာံ အာဲကၟာဲဗိသုကာ (ဥပမာ - ကျာ်သှ်ေ၊ ကျာ်လ္ဂုင်၊ ကျာ်မုဟ်တဴ) မနွံကဵုၚုဟ်မး သုတေသန သၠုင်ဗွဲမလောန်ရ။
တင်စောဒနာ သုတေသန (Research Hypotheses)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]၁. "ဒေသမန်ဝွံ ဒှ်ဒိုင်အဓိက သွက်ဂွံပံင်ဗစပ် ယေန်သၞာင်အိန္ဒိယ ကေုာံ အာရှအဂၞဴ ပ္ဍဲအခိင်အဒေါဝ်ခေတ် (First Millennium) ရ။" ၂. "ပရေင် Localization ဘာသာဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲအာရှအဂၞဴဂှ် စတမ်နူ ဒေသမန် (ရာမည) ရ။"