ထလာ်တိတ်အာနကဵုမာတိကာညိ

ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ

နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ
ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Philosophy)
[[File:{Dharma Wheel.svg|frameless]]
ဓမ္မစက် သင်္ကေတဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ
ကဏ္ဍအဓိကဒဿန / သာသနာဗုဒ္ဓ
အရာမလ္ၚတ်သစ္စ၊ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ၊ နိဗ္ဗာန်
ကဏ္ဍခွဲဂမၠိုၚ်ထေရဝါဒ၊ မဟာယာန၊ ဝိညာဏဝါဒ၊ မဒ္ဓိမက

ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ (အၚ်္ဂလိက်: Buddhist Philosophy) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဒဿန မစတမ်ကၠုၚ်နူ တၚ်ဝေတ်ဗ္တောန် ကျာ်တြဲဂေါတမ [cite: 4, 32] တုဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် နကဵုနဲကဲမချပ်ဗ္စာ ဟိုတ်ဖိုလ် [cite: 52] ကေုာံ ဝိပဿနာ [cite: 52] ရ။ ဒဿနဏအ်ဝွံ လ္ၚတ်ကေတ် သဘာဝအရာခပ်သီု မနွံဒၟံၚ်ဍာံစၟတ် [cite: 53] ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံသၠးပွးနူဒဒိုက် (နိဗ္ဗာန်) ရ။ [cite: 52] ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ နွံကဵုကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု သန္နိပ္ပါဒ်ဒဿန (Epistemology)၊ ဝိညာဏဒဿန (Metaphysics) ကေုာံ သဳလဒဿန (Ethics) ရ။ [cite: 7, 51]

သ္ဇိုၚ်ဒဿန (Core Philosophical Concepts)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု တၚ်နက်သမ္ဗန် အဓိကဂမၠိုၚ်: [cite: 52]

  • လက္ခဏာပိ (Three Marks of Existence): အနိစ္စ (ဟွံဗိုန်)၊ ဒုက္ခ (ဒဒိုက်)၊ ကေုာံ အနတ္တ (ဟွံမွဲကဵုအတ္တ)။ [cite: 52]
  • သစ္စပန် (Four Noble Truths): ဒဒိုက်၊ ဟိုတ်ဒဒိုက်၊ ဒၞာဲဒဒိုက်မအိုတ်၊ ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴမအာစိုပ် ဒၞာဲဒဒိုက်မအိုတ်။ [cite: 52]
  • ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination): အရာခပ်သီု ကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် နကဵုဟိုတ် ကေုာံ ဖိုလ် မဆက်စပ်ဒၟံၚ် ရေၚ်သကအ်။ [cite: 53]

ယုတ္တိဗေဒ ကေုာံ ပရမာဏ

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ပ္ဍဲကဏ္ဍ ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ၊ [cite: 32] အ္စာဒဿနဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု အ္စာဒိၚ်နာဂ (Dignāga) ကေုာံ အ္စာဓမ္မကဳရ်တိ (Dharmakīrti) တအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် နဲကဲ ပရမာဏ (Pramāṇa) [cite: 36] သွက်ဂွံပါ်ကေတ် ပညာမဍာံစၟတ် နူကဵု ပညာမဗၠေတ်ရ။ [cite: 53]

ဂကောံဒဿနဂမၠိုၚ် (Schools of Buddhist Philosophy)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
  • ထေရဝါဒ (Theravada): ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု ပိဋကတ်ပိ ကေုာံ ဝိဘဇ္ဇဝါဒ (ပွမပါ်ပဲါဟိုတ်ဖိုလ်)။ [cite: 32]
  • မဒ္ဓိမက (Madhyamaka): ဇၞော်မောဝ်လဝ် နကဵုအ္စာနာဂါရ်ဇုန (Nagarjuna) မတွံကဵု ပရူ သုညတ (Sunyata)။ [cite: 53]
  • ယောဂါစာရ/ဝိညာဏဝါဒ (Yogacara): ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ အရာခပ်သီု ကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲစိုတ် (Mind-only) ဟေၚ်။ [cite: 53]

[] [] []

  1. Kalupahana, David (1992). A History of Buddhist Philosophy. University of Hawaii Press။
  2. Harvey, Peter (2013). An Introduction to Buddhism. Cambridge University Press။
  3. Rahula, Walpola (1959). What the Buddha Taught. Grove Press။