ဒဿနိကဗေဒ
ဒဿနိကဗေဒ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝါဒ ဒဿန (အၚ်္ဂလိက်: Philosophy) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သွာင်ပညာ မလ္ၚတ်သ္ၚဳဂၠိပ် ပရူ ပြသၞာ သဇိုင် ကေုာံ သဘာဝ အလုံအိုတ်သီု မပ္တံကဵု ဒြပ် (Existence)၊ ဉာဏ်ပညာ (Knowledge)၊ ၚုဟ်မး (Values)၊ ဟိုတ်ဖဵု (Reason)၊ စိုတ် (Mind) ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ (Language) ဂမၠိုင်ရ။[၁]
ဒဿနိကဗေဒ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ပုံအာဂီုတအ်ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ဒဿနိကဗေဒ ဂှ် ဟွံဒုင်သဇိုင် လတူ ပွမပတှ်ေ သက်သက်၊ ဍေံ ဒုင်သဇိုင် လတူ နဲကဲ စဳစောတ် (Critical thinking) ကေုာံ ပွမချပ်ဗစာ နကဵု ယုတ္တိ ဟိုတ်ဖဵု (Logical reasoning) ဍာံဍာံ ဟေင်ရ။
တမ်မူလ ဝေါဟာရ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် "Philosophy" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ်ဂရိ တြေံ "philosophia" (φιλοσοφία) ရ။
- Philo အဓိပ္ပါယ်ဂှ် "ပွမဆာန်"
- Sophia အဓိပ္ပါယ်ဂှ် "ဉာဏ်ပညာ"
ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ ဍေံဂှ် ဒှ် "ပွမဆာန် ဉာဏ်ပညာ" (Love of wisdom) ရ။[၂] အတိုင် ဝင်မ္ဂး၊ တၠပညာ သင်္ချာ ကေုာံ ဒဿန ဂရိ မၞုံယၟု ပိုသာဂဝ်ရပ် (Pythagoras) ဂှ် စကာ ဝေါဟာရဏအ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။
သွာင် အဓိကဂမၠိုင် (Main Branches)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု သွာင် ဒဿနိကဗေဒ မ္ဂး ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၅ သာ် နွံရ-
- မေတ္တာဖဳသိက် (Metaphysics): ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ သဘာဝ ဘဝ ကေုာံ စက္ကဝါ။ ဍေံ ဂၠာဲသွဟ် သွက် ပြသၞာ ဗီုကဵု "အရာလဵု မနွံ ဇေတ်ဇေတ်ရော?"၊ "အခိင် ဟီုဂှ် မုရော?" ကေုာံ "ကျာ် နွံ ဍာံဟာ?"။
- အဳပိသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ (Epistemology): ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ သဇိုင် ဉာဏ်ပညာ။ ဍေံ သ္ၚဳဂၠိပ် ပြသၞာ ဗီုကဵု "ပိုဲတအ် ဗီုလဵု ဂွံတီ ဓဝ်ဍာံရော?"၊ ကေုာံ "ပွမပတှ်ေ (Belief) ကဵု ပွမတီ (Knowledge) မု တၞဟ်ခြာရော?"။
- ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethics): ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ ၚုဟ်မး စိုတ်စရိုတ် ကေုာံ အရာမခိုဟ် ပရေအ်။ "လၟေင်ကမၠောန် လဵုမွဲ မဒှ် ကမၠောန် မဍာံစၟတ်ရော?" ကေုာံ "ဘဝ မခိုဟ်ဆာဲ ဟီုဂှ် မုရော?" တအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ သွာင်ဏအ်ရ။
- လညာတ် ယုတ္တိ (Logic): ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် သၞောတ်ဝ် ကေုာံ ဗီုပြင် ပွမချပ်ဗစာ ညံင်ဂွံ စှ်ေကဵု ဟိုတ်ဖဵု။ ဍေံ ရီုဗင် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ အကြာ လညာတ် မဍာံ ကေုာံ လညာတ် မမှာယောန် (Fallacies) ရ။
- အနုသုခုမ (Aesthetics): ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ ကျာ်သြဳ၊ စရာဲ၊ ကေုာံ အနုသုခုမ။ "အရာမွဲ ကျေဝ်ဂှ် ညးလဵု သ္ဂုတ်သွာတ်ရော?" ဍေံ သ္ၚဳဂၠိပ်ရ။
ဝင် ကေုာံ ဂကောံလညာတ်ဂမၠိုင် (Historical Traditions)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒဿနိကဗေဒ ဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် နကဵု လညာတ် အဓိက ၜါလပါ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ-
ဒဿနိကဗေဒ ပလိုတ် (Western Philosophy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂရိ တြေံ (Ancient Greece) ရ။ တၠပညာ အဓိက တအ်ဂှ် သဝ်ခရေတဳ (Socrates)၊ ပလေတဝ် (Plato)၊ ကေုာံ အရေတ်သတဝ်တယ် (Aristotle) တအ် ဒှ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် တၟိ (Modern era) မ္ဂး တၠပညာ ဗီုကဵု ဒေးကာတ် (Descartes)၊ အေမာန်နူဝေလ် ကာန် (Immanuel Kant) ကေုာံ နဳရှေ (Friedrich Nietzsche) တအ် ဆက်တုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ် လညာတ် သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တၟိတၟိရ။[၃]
ဒဿနိကဗေဒ ရးဗၟံက် (Eastern Philosophy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ၊ ဍုင်ကြုက် ကေုာံ အာယှ ရ။ ဍေံ ကဵု အာရီု လတူ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် စိုတ်၊ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ ပွမသၠးပွး နူ ဒဒိုက်ရ။ ဒဿနိကဗေဒ အိန္ဒိယ (ဗီုကဵု လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဟိန္ဒူ) ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ ကြုက် (ဗီုကဵု လညာတ် ကောန်ဖျူယှာတ် ကေုာံ ဒေါ) တအ်ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန်ရ။
ကိစ္စဇၞော် ကေုာံ အဆက်ဖဵု
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ ဒဿနိကဗေဒ ဝွံ ဒှ် ပညာ လညာတ် ကူချပ် (Abstract) ကီုလေဝ်၊ အဆက်ဖဵု ဍေံ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ဂှ် ဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ-
- သဇိုင် သိပ္ပံ: သွာင် သိပ္ပံ သီုဖအိုတ် (ရူပဗေဒ၊ ဇဳဝဗေဒ) တအ်ဝွံ တမ်မူလ ဍေံ က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု "ဒဿနိကဗေဒ သဘာဝ" (Natural Philosophy) ရ။
- ပွမသှ် ပြသၞာ: ဒဿနိကဗေဒ ဝွံ ဍေံ ဗ္တောန်ကဵု ညံင် ပိုဲ ဂွံ လ္ၚတ်သ္ၚဳဂၠိပ် ပြသၞာ မွဲ နကဵု စိုတ် မၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ နကဵု ဟိုတ်ဖဵု (Critical Thinking)။
- ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ: လညာတ် မပ္တံကဵု ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ တအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဒဿနိကဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ်ရ။
ပြကိုဟ်နိဿဲ (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဝါဒ ဒဿနဘဝ (Existentialism)
- ပွမချပ်ဗစာ (Critical Thinking)
- လညာတ် ယုတ္တိ (Logic)
- (Political Ideologies)
- ↑ Teichmann, Jenny; Evans, Katherine C. (1999). Philosophy: A Beginner's Guide. Blackwell Publishing. p. 1.
- ↑ Sellars, John (2003). The Art of Living: The Stoics on the Nature and Function of Philosophy. Ashgate. p. 32.
- ↑ Kenny, Anthony (2010). A New History of Western Philosophy. Oxford University Press.