ဓမ္မစက်
ဓမ္မစက် (ပါဠိ: Dhammacakka, သံသကြိုတ်: Dharmachakra, အၚ်္ဂလိက်: Wheel of Dharma) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု သာသနာ အိန္ဒိယ တမၠာ မပ္တံကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဟိန္ဒူဘာသာ ကေုာံ ဂျိန်ဘာသာ တအ် ရ။ ဓမ္မစက် ဝွံ ဒှ် အရာ မစၞးကဵု "ဓမ္မ" (Dharma) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ် သဘာဝ၊ ပရေင်ကတ်လ္ၚတ်၊ ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ သစ္စ မဍာံပြ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ မစၞးကဵု ပရေင်ဟီုတွံ ဓရ် ကျာ်တြဲ ကေုာံ သၞောတ် မဂ္ဂင် ၈ ပြကာ (Noble Eightfold Path) သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု ဒဒိုက် သံသာ (Samsara) ရ။[၁]
သင်္ကေတ ဓမ္မစက် ဏအ်ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အနုသုခုမ အိန္ဒိယ တမၠာ ကေုာံ အလုံ မွဲ ရးအာရှ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဓမ္မစက် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သင်္ကေတ၊ လဒက်ပတန်၊ တမ်မူလ၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "ဓမ္မစက်" (Dhammacakka) ဝွံ ဒှ် မလိက် ပံင်ကောံ ပါဠိ ၜါ မတွဟ်ဂး "ဓမ္မ" (Dharma/Dhamma - ဓရ်၊ သစ္စ၊ ဂၠံင်တရဴ) ကေုာံ "စက်" (Cakra/Cakka - စက်၊ ကွဳစက်၊ လစောတ်) ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် "စက် ဓရ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "လစောတ် ဓရ် မဟွံဒေါအ်ဇူ" ရ။
ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ပရေင်စသၠိုင် ဟီုတွံ ဓရ် အလန် ပထမအိုတ် နကဵု ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဂှ် ညးကော်စ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (Turning the Wheel of the Dharma) ရ။ ဓမ္မစက် ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ မွဲ ပ္ဍဲကဵု "မင်္ဂလာ ၈ သာ်" (Ashtamangala) မဒှ် အရာ ပရဲ အိုတ် သွက် ညးလျိုင်ပတှ်ေ တအ် ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် ဓမ္မစက် ဝွံ တမ်မူလ ဍေဟ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ယေန်သၞာင် လဂေါဝ် ကြုင် သိန္ဒု (Indus Valley Civilization) ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ကျာ်တြဲ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တေအ်၊ သင်္ကေတ စက် (Wheel) ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ သွက် တ္ၚဲ (Solar symbol) ကေုာံ ဒြဟတ် မချဳဓရာင် လၟိုန် ရ။[၂]
ပ္ဍဲ ခေတ် ဝေဒ (Vedic period)၊ "စက်" ဂှ် စၞးကဵု ကွဳစက် ပၞာန် သွက် သၟိင်တၠ တအ် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ ရ။ ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လတူ ဂၠးတိ ဂှ် ညးကော်စ စက္ကဝဝ် (Chakravartin - Universal Monarch) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "သၟိင် မမာန် လစောတ် ကဵု စက် အလုံ ဂၠးတိ" ရ။ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ကေတ် လညာတ် ဏအ် တုဲ ပြံင်လှာဲ စကာ နဒဒှ် "သၟိင် ဓမ္မ" မလစောတ် စက် ဓရ် သွက်ဂွံ ကဵု တသိုက် ကု သတ် တအ် ရ။
၃။ သင်္ကေတ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Symbolism and Structure)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဓမ္မစက် မွဲ ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အင်္ဂါ အဓိက ၃ သာ် မတွဟ်ဂး အထောတ် လဒေါဝ် (Hub)၊ ဇၞိင် / ကၞင် (Spokes)၊ ကေုာံ ဗွိုင် မ္ၚး (Rim) ရ။
၄။ လၟိဟ် ဇၞိင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်ဂမၠိုင် (Number of Spokes and Meanings)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဓမ္မစက် တအ် နွံကဵု လၟိဟ် ဇၞိင် (Spokes) နာနာ သာ်၊ တုဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် လၟိဟ် ဂှ် နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာ တၞဟ်ခြာ ရ။
| လၟိဟ် ဇၞိင် | အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲ ဓရ် | တင်သမ္တီ |
|---|---|---|
| ၄ | သစ္စ ၄ ပြကာ (Four Noble Truths) | ဒဒိုက်၊ သမုဒယ၊ နိရောဓ၊ မဂ္ဂ သစ္စ။ |
| ၈ | မဂ္ဂင် ၈ ပြကာ (Noble Eightfold Path) | ဓမ္မစက် မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ကေုာံ မဒှ် သင်္ကေတ ဓမ္မ အဓိက။ |
| ၁၀ | ပါရမဳ ၁၀ ပြကာ (Ten Paramitas) | ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံ ဒှ် ကျာ်။ |
| ၁၂ | ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ၁၂ အင် (Twelve Links of Dependent Origination) | သၞောတ် ဟိုတ် ကဵု ဖဵု ပ္ဍဲ သံသာ။ |
| ၂၄ | ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် လပါ် အာ ကဵု လပါ် ကလေင် | ဓမ္မစက် အသောက မစကာ ပ္ဍဲ အလံ ဍုင်အိန္ဒိယ လၟုဟ်။ |
၅။ ဓမ္မစက် ကေုာံ သုတ် ပထမ (Dharmachakra and the First Sermon)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် ပ္ဍဲ သၟဝ် တၞံဇြဲဗောဓိ တုဲ၊ ညး ပြာပ် အာ ဇရေင် ဂြိုပ် မိဂဒါဝိုန် (Deer Park at Sarnath) တုဲ ဟီုတွံ ဓရ် ပထမအိုတ် ကု ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ တၠ ရ။
ဓရ် ဏအ်ဝွံ ညးကော်စ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (Dhammacakkappavattana Sutta) ရ။ ဓရ် ဏအ် ဒှ် ပရေင်ကစောတ် ဓမ္မစက် အလန် ပထမအိုတ် မပံက် ထ္ၜး ကဵု လညာတ် "မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ" (Middle Way) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠံင်တရဴ လဒေါဝ်၊ မဝေင်ဒစး လညာတ် ဒဒိုက် ကေုာံ ကာမဂုဏ် ၜါ လပါ် ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် သၞောဝ် ဓရ် မဍာံပြ ဂွံ ဇွောဝ် တိတ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။[၃]
၆။ သြဇာ လတူ အနုသုခုမ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Influence on Art and Culture)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ ညးတအ် ဟွံကၠောန် ရုပ် ကျာ်တြဲ နကဵု ရုပ် မၞိဟ် (Aniconic phase) ပုဟ်။ ညးတအ် စကာ သင်္ကေတ မပ္တံကဵု တၞံဗောဓိ၊ ရုပ် ပၞိဟ် ဇိုင်၊ ကေုာံ ဓမ္မစက် သွက်ဂွံ စၞးကဵု ကျာ်တြဲ ရ။
ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိင် အသောက (Emperor Ashoka) မအုပ်ဓုပ် အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ ဂှ်၊ ညး သြိုင်ခၞံ လဝ် တိုင် တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် (Ashoka Pillars) မနွံကဵု ရုပ် ဇာဒိသိုင် ပန် မဒုင် လဝ် ဓမ္မစက် ၂၄ ဇၞိင် ရ (Lion Capital of Ashoka)။ ရုပ် အနုသုခုမ ဏအ်ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သာသနာ ပ္ဍဲ ခေတ် တေအ် ရ။[၄]
၇။ ဓမ္မစက် ပ္ဍဲ ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဂျိန် (Dharmachakra in Hinduism and Jainism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ ဓမ္မစက် ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ သာသနာ အိန္ဒိယ တၞဟ် တအ် လေဝ် ဍေဟ် နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် တၞဟ်ခြာ ရ -
- ဟိန္ဒူဘာသာ (Hinduism): စက် ဂှ် ဆက်စပ် ကု လွဟ် "သုဒရ်ရှန် စက်" (Sudarshana Chakra) မဒှ် လွဟ် ကျာ် ဗိသၞု (Vishnu) ရ။ ဍေဟ် စၞးကဵု ဓရ် မင်မဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်ပလီုပလာ် ဒုစရိုက် ရ။
- ဂျိန်ဘာသာ (Jainism): ဓမ္မစက် ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် သာသနာ "တဳရထင်္ကရ" (Tirthankaras) ၂၄ တၠ၊ မစၞးကဵု သၞောဝ် အဟိံသ (Ahimsa - ဟွံပလီု လမျီု) ရ။
၈။ လွပ် ပ္ဍဲ သင်္ကေတ ဍုင် ကေုာံ အလံ (Usage in National Symbols and Flags)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဓမ္မစက် ဝွံ ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် သင်္ကေတ ဍုင် ကေုာံ အလံ နာနာ -
- ဍုင်အိန္ဒိယ (India): အလံ ဍုင်အိန္ဒိယ ဝွံ နွံကဵု "အသောက စက်" (Ashoka Chakra) မနွံ ၂၄ ဇၞိင် အသာ် သ္ၚေက်-ပြာ (Navy blue) ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ရ။ ဍေဟ် စၞးကဵု ဓရ် ဍာံ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ သွက် ကောန်ဍုင် သီုဖအိုတ် ရ။
- ဍုင်သေံ (Thailand): အလံ ဓမ္မစက် (Thammachak flag) မနွံ အသာ် ဍီု လဒေါဝ် ဓမ္မစက် အသာ် ဗကေတ် ဂှ် စကာ နဒဒှ် သင်္ကေတ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ ရ။
- ဍုင်သဳရိလင်္ကာ (Sri Lanka): ဓမ္မစက် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ တဆိပ် ဍုင် ကေုာံ တဆိပ် ဒပ် ပၞာန် လ္ၚဵု တအ် ကီု ရ။
၉။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် ဒဿန (Philosophical Interpretation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵု လညာတ် ဒဿန မ္ဂး၊ ဓမ္မစက် ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ လစောတ် အခိင် ကေုာံ ဘဝ (Cyclical nature of existence) ရ။ မၞိဟ် တအ် ဒး ဂေတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ သံသာ ဟိုတ်နူ အဝိဇ္ဇာ (Ignorance)၊ ဆဂး နကဵု ပရေင်ကျင့် မဂ္ဂင် ၈ ပြကာ မဒှ် ဇၞိင် စက် ဂှ်၊ ပိုယ် မာန် ကုတ် ခြာ သံယောဇိုန် (Bonds) တုဲ တိတ် ဗၠး နူ သံသာ မာန် ရ။
အထောတ် လဒေါဝ် ဂှ် စၞးကဵု ပရေင်ညိင်ဝတ် (Stillness/Nirvana) မဒှ် ဒၞာဲ ဟွံချဳဓရာင် ရ။ စက် မ္ၚး ဂေတ် ဒၟံင် ကီုလေဝ်၊ လဒေါဝ် ဂှ် တန်တဴ ညိင်ညိင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု လညာတ် နိဗ္ဗာန် မနွံ လဒေါဝ် ဒဒိုက် သံသာ ရ။[၅]
၁၀။ ဓမ္မစက် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ လညာတ် သုတေသန (Modern Times and Research)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဓမ္မစက် ဝွံ ဆက် ဒှ် ဒၟံင် သင်္ကေတ ဗွဲမဇၞော် မဆက်စပ် ကု ဗုဒ္ဓဘာသာ လတူ အင်တာနက် ကေုာံ ယူနဳကုဒ် (Unicode) ☸ (U+2638) ရ။
တၠပညာ သုတေသန ဝင် တအ် ဆက် လ္ၚတ် ဒၟံင် ရုပ် ဓမ္မစက် မဆဵု ဂွံ ပ္ဍဲ ဌာန် တြေံ မပ္တံကဵု ဂန္ဓာရ (Gandhara)၊ အမရဝတဳ (Amaravati) ကေုာံ ဍုင် သုဝဏ္ဏဘူမိ ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ ရ။ ရုပ် တၟအ် ဓမ္မစက် မဂွံ ဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲ ဍုင် နခေါန်ပထမ် (Nakhon Pathom) ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သာသနာ ဗုဒ္ဓ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မန် ဒွါရဝတဳ ပ္ဍဲ ခေတ် တေအ် ဇၞော်မောဝ် လဝ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဓမ္မစက် ဝွံ ဒှ် မင်မဲ ယေန်သၞာင်၊ သစ္စ၊ ကေုာံ ဓရ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Snelling, J. (1991). The Buddhist Handbook: A Complete Guide to Buddhist Teaching and Practice. Inner Traditions, 35-40။
- ↑ Pal, P. (1986). Indian Sculpture: Circa 500 B.C.-A.D. 700. Los Angeles County Museum of Art, 42-45။
- ↑ Gyatso, G. K. (2001). Joyful Path of Good Fortune: The Complete Buddhist Path to Enlightenment. Tharpa Publications, 150-155။
- ↑ Huntington, J. C. (1985). The Art of Ancient India: Buddhist, Hindu, Jain. Weatherhill, 45-52။
- ↑ Harvey, P. (2013). An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices. Cambridge University Press, 80-85။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism)
- မဂ္ဂင် ၈ ပြကာ (Noble Eightfold Path)
- ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (Dhammacakkappavattana Sutta)
- အသောက (Ashoka)