ဓရ်
ဓရ် (သံသကြိုတ်: धर्म dharma, ပါဠိ: धम्म dhamma, အၚ်္ဂလိက်: Dharma) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ ကေုာံ လညာတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ဒဿန ရးအာရှသၠုင်ကျာ မပ္တံကဵု ဟိန္ဒူဘာသာ (Hinduism)၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism)၊ ဂျိန်ဘာသာ (Jainism)၊ ကေုာံ သိခ်ဘာသာ (Sikhism) တအ် ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် တၞဟ်ခြာ အတိုင် အခိုက်အလိုက် ဘာသာ နာနာ ကီုလေဝ်၊ သဇိုင် အဓိပ္ပါယ် ဓရ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သၞောတ် သဘာဝ၊ အရာ မဒးဒှ် (Cosmic order)၊ လမေင် တာလျိုင် (Duty)၊ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် မခိုဟ်ပြဲ (Righteousness) ရ။[၁]
ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး "ဓရ်" ဝွံ ဒှ် တင်ဂၞင် ဒၠောအ်ဗတောန် ကျာ်တြဲ ကေုာံ သစ္စ သဘာဝ မဍာံပြ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဟိန္ဒူဘာသာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ကေုာံ တာလျိုင် မၞိဟ် မွဲမွဲ မဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် အဝဲ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လညာတ် ဓရ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဝေါဟာရဗေဒ၊ ပရေင်ဘာသာ နာနာ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ရးအာရှ ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"ဓရ်" ဝွံ ဒှ် ဝေါဟာရ မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ် လှဲလး ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ကၠာဲ စၠောအ် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ တၞဟ် (ဥပမာ - အင်္ဂလိက်) မွဲ ဝေါဟာရ ဓဝ် ဟွံလောဲသွာ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ မလေပ် ကၠာဲစၠောအ် နဒဒှ် Law (သၞောဝ်ဥပဒေ)၊ Duty (တာလျိုင်)၊ Religion (ပရေင်ဘာသာ)၊ Truth (သစ္စ)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး Righteousness (ဒ္ဂေတ် လၟေတ် မခိုဟ်ပြဲ) ရ။
နကဵု လညာတ် သဇိုင် မ္ဂး၊ ဓရ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် "အရာ မထိင်ဒဝ် လဝ် ဂၠးတိ ဏအ် ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ်" ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သၞောတ် သဘာဝ မပကဵု ညံင် တ္ၚဲ ဂွံ တိုန်၊ ဍာ် ဂွံ ဇွောဝ်၊ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ နွံကဵု ဒ္ဂေတ် သိက္ခာ ရ။ ယဝ်ရ ကောန်မၞိဟ် မွဲ ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် ဓရ် မ္ဂး၊ ညးတေအ် ကလိဂွံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ သံသရာ ဂွံ တန်တဴ ညိင်ညိင် မာန် ရ။
၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ဝေါဟာရဗေဒ (History, Origins, and Etymology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ သံသကြိုတ် dharma ဝွံ ကၠုင်နူ ရိုဟ်ကၞက် ဓါတ် (Root) dhṛ (ဓឫ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "မယိုက်ဂၠေင်"၊ "မထိင်ဒဝ်"၊ "မဒုင်လဝ်" ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် "အရာ မထိင်ဒဝ် လဝ် (That which upholds or supports)" ရ။
ပ္ဍဲကဵု လိက် វេဒ (Vedas) တြေံအိုတ် မပ္တံကဵု ရိဂ် វេဒ (Rigveda) ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၁၅၀၀ တေအ် ဂှ်၊ ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရ ဏအ် သွက်ဂွံ ဟီုတွံ ပရူ သၞောတ် ဓမ္မတာ မထိင်ဒဝ် လဝ် သဘာဝ ရ။ လက္ကရဴ ဏအ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် ဥပနိသှ် (Upanishads)၊ လညာတ် ဏအ် ပြံင်လှာဲ တုဲ ဒှ် ကၠုင် သၞောတ် ဒ္ဂေတ် လၟေတ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ တာလျိုင် (Moral law and Duty) သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။
၃။ ဓရ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Dharma in Buddhism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဝေါဟာရ "ဓရ်" (ပါဠိ - Dhamma) ဝွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒှ် ရတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ရတ်ပိပါ် (Triple Gem: ဗုဒ္ဓ၊ ဓမ္မ၊ သံဃ) ရ။[၂] အဓိပ္ပါယ် အဓိက တအ်ဂှ် -
- ဒၠောအ်ဗတောန် ကျာ် (The Buddha's Teachings): ဒှ် တင်ဂၞင် မကျာ်တြဲ တွံ လဝ် မပ္တံကဵု သစ္စပန် (Four Noble Truths) ကေုာံ မဂ္ဂင်ဒစာံ (Noble Eightfold Path) ရ။
- သဘာဝ ဓမ္မတာ (Nature of Reality): ဓရ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဘာဝ မဍာံပြ၊ ဥပမာ - အနိစ္စ (ဟွံဗိုန်)၊ ဒုက္ခ (ဒဒိုက်)၊ အနတ္တ (ဟွံမဲ ဇကု)။
- သဘဴဓရ် (Phenomena/Elements): ပ္ဍဲ အဘိဓရ် မ္ဂး ဓရ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ခန္ဓာ၊ စိုတ်၊ စေတသိက် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။
ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ဓရ် ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မညး ခၞံဗဒှ် လဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သဘာဝ မနွံ တန်တဴ ဒၟံင် တုဲတုဲ ရ။ ကျာ်တြဲ ဒှ် ညးမဂၠာဲ ဆဵု (Discoverer) ဓရ် တအ် ဏအ် တုဲ တွံ ထ္ၜး ကဵု သတ် တအ် ရ။
၄။ ဓရ် ပ္ဍဲ ဟိန္ဒူဘာသာ (Dharma in Hinduism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဟိန္ဒူဘာသာ မ္ဂး၊ ဓရ် ဝွံ ဒှ် အရာ မထိင်ဒဝ် လဝ် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ လမေင် ဘဝ ညံင် ဂွံ ညိင်သ္ၚိင် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု တင်ရန်တၟအ် ဘဝ ပန် သာ် (Purusharthas) မတွဟ်ဂး ဓရ်၊ အာတ္ထ (ပိုန်ဒြပ်)၊ ကာမ (တသိုက် လောကဳ)၊ ကေုာံ မောက္ခ (လွစ်ဗၠး) ရ။[၃]
ဟိန္ဒူဘာသာ ပါ်လဝ် ဓရ် နကဵု လမေင် အဝဲ ကေုာံ ဂကူ (Varnashrama Dharma) -
- ဗဗၞး (Brahmins): တာလျိုင် ဍေဟ်တအ် ဂှ် လ္ၚတ် လိက် វេဒ ကေုာံ ကၠောန် ပေါဲ ပူဇဴ။
- သၟိင် ကေုာံ ကောန်ပၞာန် (Kshatriyas): တာလျိုင် ဍေဟ်တအ် ဂှ် မင်မဲ ဍုင် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောဝ်။
- သၟာဗၞိက် (Vaishyas): တာလျိုင် ဍေဟ်တအ် ဂှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တဵုလွဳ။
- ညးကမၠောန် (Shudras): တာလျိုင် ဍေဟ်တအ် ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် ရီုဗင် ဂကူ တၞဟ် တအ်။
တုဲပၠန် နွံ သီုကဵု သာဓါရဏ ဓရ် (Sadharana Dharma) မဒှ် ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု ဟွံပလီု လမျီု ညးတၞဟ် (Ahimsa)၊ မဟီု ဍာံ (Satya)၊ တအ် မဒှ် တာလျိုင် သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။
၅။ ဓရ် ပ္ဍဲ ဂျိန်ဘာသာ ကေုာံ သိခ်ဘာသာ (Dharma in Jainism and Sikhism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]| ပရေင်ဘာသာ | အဓိပ္ပါယ် အဓိက သွက် "ဓရ်" | လွပ် အဓိက |
|---|---|---|
| ဗုဒ္ဓဘာသာ | သဘာဝ မဍာံပြ၊ ဒၠောအ်ဗတောန် ကျာ် | သစ္စပန်၊ မဂ္ဂင်ဒစာံ၊ ပရေင်လ္ၚတ် စိုတ် |
| ဟိန္ဒူဘာသာ | တာလျိုင် ဘဝ၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် သၞောတ် ဂကူ | တာလျိုင် (Varnashrama)၊ ကမၠောန် ခိုဟ် |
| ဂျိန်ဘာသာ | ဘာသာတရား၊ မဟွံပလီု လမျီု ညးတၞဟ် | အဟိံသ (Ahimsa)၊ သၞောတ် ချဳဓရာင် ဝိညာဏ် |
| သိခ်ဘာသာ | လမေင် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် ဂုရု | လွဳလွတ် ညးတၞဟ်၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဓရ် ဍာံ |
ပ္ဍဲကဵု ဂျိန်ဘာသာ (Jainism)၊ ဓရ် ဝွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ၜါ သာ် - မွဲဂှ် ဒှ် ဒ္ဂေတ် လၟေတ် မတွဟ်ဂး ဒ္ဂေတ် ဟွံပလီုပလာ် လမျီု (Ahimsa) ကေုာံ သစ္စ၊ မွဲပၠန် ဂှ် ဒှ် လညာတ် ဇဳဝဗေဒ မတွဟ်ဂး သဘာဝ မကဵု ဒြဟတ် ချဳဓရာင် (Principle of Motion) သွက် ဝိညာဏ် ရ။[၄]
ပ္ဍဲကဵု သိခ်ဘာသာ (Sikhism) လေဝ်၊ ဝေါဟာရ "ဓရမ်" (Dharam) ဝွံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂၠံင်တရဴ သစ္စ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် မခိုဟ်ပြဲ အတိုင် တင်ဂၞင် ဒၠောအ်ဗတောန် ဂုရု တအ် (Gurus' teachings) မတွဟ် လဝ် ပ္ဍဲ လိက် ဂုရု ဂရန် သဟိပ် (Guru Granth Sahib) ရ။
၆။ လညာတ် ဓရ် ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ရးအာရှအဂၞဲ (Concept of Dhamma in Mon Culture and Southeast Asia)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ဂကူမန် (Mon culture) ကေုာံ ရးအာရှအဂၞဲ၊ လညာတ် ဓရ် ဝွံ လုပ် စိုပ် လဝ် နူကဵု ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Theravada Buddhism) ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ပြာကတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ဘဝ ညးဍုင်ကွာန် လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။
- ပရေင်ကုသိုလ်: မန် တအ် စကာ ဝေါဟာရ "ကၠောန် ဓရ်"၊ "နာင် ဓရ်" သွက် ပရေင်ကုသိုလ် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဝိပဿနာ (Vipassana meditation)။
- ဓမ္မသတ်: ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ သၟိင် ဨကရာဇ် မန် တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ မကော်စ "ဓမ္မသာတ်" (Dhammasattha) မဒှ် သၞောဝ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။
- ဝေါဟာရ သက်လောကဳ: ကာလ မၞိဟ် မွဲမွဲ စိုတ် ခိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ကမၠောန် ဍာံပြ မ္ဂး၊ မန် တအ် ကော်စ ညးတေအ် ဂှ် "မၞိဟ် နွံ ကဵု ဓရ်" ရ။
၇။ ဓရ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Dharma and Law/Jurisprudence)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဝင် ရးအိန္ဒိယ တမၠာ၊ ဓရ် ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် သၞောဝ်ဥပဒေ (Jurisprudence) ရ။ လိက် ကၞပ် သၞောဝ် မကော်စ ဓမ္မသာသတြ (Dharmashastras) တအ်ဂှ် (ဥပမာ - Manusmriti) ထ္ၜး လဝ် သၞောဝ် ဥပဒေ မဆက်စပ် ကု ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်သ္ၚိကၟိန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဒုဟ် ရာဇာဝတ် နာနာ ရ။
လညာတ် ဓရ် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ သဘာဝ မဍာံပြ (Natural Law) တုဲ၊ သၟိင် တအ် သ္ဒး အုပ်ဓုပ် ဍုင် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဓရ် (Dhammika) ရ။ ယဝ်ရ သၟိင် မွဲ ဟွံဒ္ဂေတ် ဓရ် မ္ဂး ဍုင်ကွာန် ဂှ် လီုလာ် ဒဒိုက် ဂၠိုင် ရောင် ညးတအ် ပတှ်ေ လဝ် ရ။
၈။ သင်္ကေတ ကေုာံ အာဲကၟာဲ အနုသုခုမ (Symbols and Artistic Heritage)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သင်္ကေတ မပြာကတ် အိုတ် သွက် ဓရ် ဂှ် ဒှ် ဓမ္မစက် (Dharmachakra / Wheel of Dharma) ရ။ ဓမ္မစက် ဝွံ နွံကဵု ခ္ဍိုင် ၈ တၞုင် (Spokes) မစၞးကဵု မဂ္ဂင်ဒစာံ သွက် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ကေုာံ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရေင်တွံ ဓရ် ပထမအိုတ် (ဓမ္မစက်ကပဝတ္တန သုတ်) ပ္ဍဲ မိဂဒါဝိုန် ရ။[၅]
သၟိင် အသောက (Emperor Ashoka) ဂှ် သြိုင်ခၞံ လဝ် တိုင် တၟအ် (Ashoka Pillars) မနွံကဵု ရုပ် ဇာဒိသိုင် ပန် ကေုာံ ဓမ္မစက် သွက်ဂွံ တြး ဓရ် ပ္ဍဲ အလုံ အေန်ပါယာ ညးတေအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ သင်္ကေတ ဓမ္မစက် ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ အလာံ ဍုင် အိန္ဒိယ (Tiranga) နဒဒှ် တင်သမ္တီ ပရေင်သစ္စ ကေုာံ သၞောတ် တရား ရ။
၉။ ဓရ် ကေုာံ လညာတ် ဒဿန ခေတ်တၟိ (Dharma and Modern Philosophical Thought)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဒဿန ခေတ်တၟိ (Modern Philosophy) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ရးပလိုတ်၊ ဓရ် ဝွံ မလေပ် ပတောအ် ၜတ် ကု ဒဿန လညာတ် ဒ္ဂေတ် သိက္ခာ (Ethics) ကေုာံ သၞောတ် သဘာဝ (Natural Law Theory) ရ။
တၠပညာ ရးပလိုတ် တအ် စိုတ်လုပ်စား လတူ လညာတ် ဓရ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံဒုင်သဇိုင် လတူ ပၟိက် ကျာ် ဖန်ဗဒှ် (Creator God)၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒုင်သဇိုင် လတူ သဘာဝ ဟိုတ် ကဵု ဖဵု (Cause and Effect / Karma) ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ကိတ်ညဳ ကု လညာတ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မလ္ၚတ် ပရူ သဘာဝ ကေုာံ စိုတ် ပရေင်မၞိဟ် (Psychology) ရ။
၁၀။ ဇီဝဗေဒစိုတ် ကေုာံ ဖဵု ပရေင်လ္ၚတ် ဓရ် (Psychological and Practical Benefits of Studying Dharma)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လ္ၚတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ဗက် ဓရ် ဝွံ နွံကဵု ဖဵုခိုဟ် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ကေုာံ ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။ နကဵု လညာတ် ဇီဝဗေဒစိုတ် (Psychology) ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ လညာတ် ဓရ် (ဗွဲတၟေင် နဲကဲ သတိ - Mindfulness) ဝွံ မာန် ရီုဗင် -
- ယှောတ်ဖအောန် စိုတ်ဍဵုဍိုက် (Stress reduction) ကေုာံ စိုတ် ယဲ (Anxiety)။
- ကဵု ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် လတူ သဘာဝ အနိစ္စ (Impermanence) တုဲ ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ တန်တဴ ၜိုဟ်သြိုဟ် လတူ လောကဓံ (Resilience)။
- ဖန်ဗဒှ် စိုတ် မေတ္တာ (Compassion) ကေုာံ ကရုဏာ လတူ သတ် တၞဟ် တုဲ သ္ပ ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။
ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ်၊ ဓရ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ ဘာကျာ် ဓဝ် ရ၊ ဍေဟ် လေဝ် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ရုင် ကမၠောန်၊ ရုင် ဂဥုဲ ကေုာံ ဘာတန် နဒဒှ် နဲကဲ ကလေင် လွဳလွတ် စိုတ် (Mindfulness-based cognitive therapy) မွဲ ကီု ရ။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Olivelle, P. (2009). Dharma: Studies in its Semantic, Cultural and Religious History. Motilal Banarsidass, 10-15။
- ↑ Gethin, R. (1998). The Foundations of Buddhism. Oxford University Press, 35-40။
- ↑ Flood, G. (1996). An Introduction to Hinduism. Cambridge University Press, 50-55။
- ↑ Cort, J. E. (2001). Jains in the World: Religious Values and Ideology in India. Oxford University Press, 20-25။
- ↑ Harvey, P. (2013). An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices, 2nd, Cambridge University Press, 80-85။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism)
- သစ္စပန် (Four Noble Truths)
- ကံ (Karma)
- ဟိန္ဒူဘာသာ (Hinduism)