ဓါတုဗေဒ

ဓါတုဗေဒ Chemistry
ဓါတုဗေဒ ဓါတုဗေဒဂှ် လ္ၚတ်သ္ၚဳဂၠိပ် ပရူလဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြပ်ဂမၠိုင်ရ
ကဏ္ဍ အဓိက	သိပ္ပံ သဘာဝ (Natural Science)
ပရူပရာ သ္ၚဳဂၠိပ်	ဒြပ်၊ အဲတမ်၊ မဝ်လဳကျူ၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတု
ကဏ္ဍလပါ်သၟဝ် ဂမၠိုင်	ဩဂဲနေတ် (Organic) အေန်ဩဂဲနေတ် (Inorganic) ရူပ (Physical) ဇဳဝ (Biochemistry) သ္ၚဳဂၠိပ် (Analytical)
တၠပညာ ပြာကတ်	ဒမဳသတြဳ မေန်ဒလဳယေပ် မာရဳ ကျူရဳ အာန်ထောန် လာဗဝ်သဳယျာ

ဓါတုဗေဒ (အၚ်္ဂလိက်: Chemistry) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍ သိပ္ပံပညာ မလ္ၚတ်သ္ၚဳဂၠိပ် ပရူ လဒက်ပ္တန် (Composition)၊ ဂုဏ်သတ္တိ (Properties)၊ ဗီုပြင် (Structure)၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Reactions) ဒြပ် (Matter) ဂမၠိုင်ရ။ သာ်ဝွံ ဟီုမွဲသာ်ပၠန်မ္ဂး ဍေံလ္ၚတ်သ္ၚဳဂၠိပ် ဗီုလဵု အဲတမ် (Atoms) ကေုာံ မဝ်လဳကျူ (Molecules) တအ် ဆက်စပ် ပံင်ကောံ ကေုာံ ပြံင်လှာဲအာ ညးသ္ကအ်ရ။

ဓါတုဗေဒ ဝွံ မလေပ်ကော်ခဴစ "သိပ္ပံ ဗဟဵု" (The Central Science) ဟိုတ်နူ ဍေံ ဆက်စပ် ကဵုလဝ် ဒဒန် အကြာ ဘာသာ ရူပဗေဒ ကဵု ဇဳဝဗေဒ ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် ဓါတုဗေဒဂှ် ရီုဗင်ကဵု သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် သဘာဝလောကဓါတ်တုဲ ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဂဥုဲ၊ ပရေင်ကၠောန်ပ္တိတ် ကပေါတ်နာနာ (ဥပမာ - ပလာသတေတ်၊ ဝါတ်သေန်)၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူရ။

သဇိုင်လညာတ် အဓိကဂမၠိုင်

ပ္ဍဲကဵု ဓါတုဗေဒမ္ဂး နွံကဵု သဇိုင်လညာတ် အဓိက မ္ဒးကၠိုဟ်လဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

1. ဒြပ် (Matter): အရာလဵုဟွံရုဲ မနွံကဵု လျိုင်ဒြပ် (Mass) ကေုာံ မကေတ်လဝ် ဒၞာဲ (Volume) ဂှ် ကော်စ ဒြပ် ရ။ ဒြပ်တအ် နွံကဵု ဗီုပြင် အဓိက (၃) သာ် - တေဝ် (Solid)၊ ဍာ် (Liquid)၊ ကေုာံ ဓါတ်ကျာ (Gas)။
2. အဲတမ် (Atom): ဒှ် အရာမဍောတ်သောဲအိုတ် မဒက်ပ္တန်လဝ် ဒြပ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲအဲတမ်မွဲမဂှ် နွံကဵု ဗဟဵု (Nucleus) မပ္ကောံလဝ် ပရဝ်တောန် (Protons) ကဵု နယူထရဝ် (Neutrons) တုဲ၊ အီလက်ထရွန် (Electrons) တအ် ဂေတ်လန်ဒၟံင် ပွဳပွူဍေံရ။
3. ဓါတ်သဇိုင် (Element): ဒှ် ဒြပ် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကူအဲတမ် မွဲသာ်ဓဝ်ရ။ (ဥပမာ - ထဝ်၊ ဩသဳဂျေန်၊ ကာဗောန်)။ ဓါတ်သဇိုင် အလုံသီုဖအိုတ်ဂှ် ပ္ကောံစွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင် ပရဳယဝ်ဒေတ် (Periodic Table) ရ။
4. မဝ်လဳကျူ (Molecule) ကေုာံ ဓါတ်ပံင်စပ် (Compound): ကာလ အဲတမ် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် ပံင်ကောံအာ နကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ဓါတုမ္ဂး ကတဵုဒှ် မဝ်လဳကျူ ရ။ ဓါတ်ပံင်စပ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် မဝ်လဳကျူ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓါတ်သဇိုင် ဟွံတုပ်ညးသ္ကအ်ရ (ဥပမာ - ဍာ် $H_2O$ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဟာက်ဒရဝ်ဂျေန် ကဵု ဩသဳဂျေန်)။

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတု (Chemical Reactions)

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတု ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မပြံင်လှာဲထောအ် ဓါတ်မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူမွဲ ညံင်ဂွံ ဒှ်အာ ဓါတ်တၟိမွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ဏအ်ဂှ် ပရေင်ဆက်စပ် ဓါတု (Chemical bonds) အကြာ အဲတမ်တအ် ဒးဒုင် ပလီုထောအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒက်ပ္တန်တၟိ ရ။

ဥပမာ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ပွမတူပၟတ် (Combustion) ရ- $$2\text{H}_2 + \text{O}_2 \rightarrow 2\text{H}_2\text{O}$$ (ဓါတ်ကျာ ဟာက်ဒရဝ်ဂျေန် ပံင်စပ် ကု ဩသဳဂျေန် တုဲ ကတဵုဒှ် ဍာ်၊ သီုပ္တိတ်ကဵု ဇြဟတ် ဓါတ်ကတဴ ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်)။

သၞောဝ် ပွမမင်မဲ လျိုင်ဒြပ် (Law of Conservation of Mass): ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတုမွဲမ္ဂး လျိုင်ဒြပ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဟွံကၠေအ်ကၠက်အာ၊ လၟိဟ် အဲတမ် ကိုပ်ကၠာ ကဵု လက္ကရဴ ဂှ် တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် တွဵုရ။

ကဏ္ဍလပါ်သၟဝ် အဓိကဂမၠိုင်

ဘာသာ ဓါတုဗေဒဝွံ ဇၞော်လှဲလးလောန်တုဲ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍလပါ်သၟဝ် အဓိက (၅) သာ်ရ-

1. ဓါတုဗေဒ ဩဂဲနေတ် (Organic Chemistry): လ္ၚတ်သ္ၚဳဂၠိပ် ပရူ ဓါတ်ပံင်စပ် မနွံကဵု ဓါတ်ကာဗောန် (Carbon-based compounds)။ ဍေံဒှ် သဇိုင် သွက် လမျီု၊ ပလာသတေတ် ကေုာံ ဂဥုဲဂမၠိုင်ရ။
2. ဓါတုဗေဒ အေန်ဩဂဲနေတ် (Inorganic Chemistry): လ္ၚတ်သ္ၚဳဂၠိပ် ပရူ ဓါတ်ပံင်စပ် မဟွံမွဲကဵု ဓါတ်ကာဗောန် မပ္တံကဵု ပသဲ၊ ဓါတ်သတ္တု၊ တၟအ် ကေုာံ ဍိုတ်တအ်ရ။
3. ရူပ ဓါတုဗေဒ (Physical Chemistry): ပွမပံင်သၟဟ် အကြာ ရူပဗေဒ ကဵု ဓါတုဗေဒ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘဴဓရ် ဇြဟတ် (Thermodynamics) ကေုာံ လဟိုင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတု (Kinetics) ရ။
4. ဇဳဝ ဓါတုဗေဒ (Biochemistry): လ္ၚတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတု မကတဵုဒှ်ဒၟံင် အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ သတ်ဂျိုင်လမျီုဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ပရေင်လာဲစၞ၊ ပရေင်သီဂိုင် ဇြဟတ် ကေုာံ DNA ရ။
5. ဓါတုဗေဒ သ္ၚဳဂၠိပ် (Analytical Chemistry): သ္ၚဳဂၠိပ် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် ဗီုလဵု ဓါတ်မွဲမွဲ ဒက်ပ္တန်လဝ်ရော (ဥပမာ - ပွမစမ်ၜတ် ဓါတ်ဂျိ ပ္ဍဲဍာ်)။

ပရေင်ကိစ္စဇၞော် ကေုာံ လၟေင်ဘဝတ္ၚဲ

ဓါတုဗေဒဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ဘဝတ္ၚဲပိုဲ ဒၞာဲဇၟာပ်ပ်ရ။

• စၞစ ကေုာံ ကပေါတ်: ဗီုလဵု ပိုဲ ဍုန်စၞ (မဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတုမွဲသာ်)၊ ဗီုလဵု ပိုဲ စကာ ဍာ်သဗ္ဗူ သွက်ဂွံ ကြာတ်ကပေါတ်။
• ပရေင်ထတ်ယုက်: ဂဥုဲလွဳယဲ၊ ဝါတ်သေန်၊ ကေုာံ ဓါတ်ဗဳတာမေန် တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်သွဟ် နူကဵု ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ ရ။
• နဲပညာ ကေုာံ သဘာဝ: ဗဲထရဳ ဖုန်ပိုဲ မစကာဒၟံင်လၟုဟ်၊ ကၠေင်ဒါတ်၊ ကေုာံ နဲကဲ ဖအောန်ဖျေံ ပြသၞာ ရာသဳဥတု တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု ဓါတုဗေဒ သီုဖအိုတ်ရ။

ဆက်လ္ၚတ်

• သ္ၚိအင် ပရဳယဝ်ဒေတ် (Periodic Table)
• ရူပဗေဒ
• ဇဳဝဗေဒ
• မာရဳ ကျူရဳ

နိဿဲ

• Brown, T. L., et al. (2017). Chemistry: The Central Science. Pearson.
• Zumdahl, S. S., & Zumdahl, S. A. (2013). Chemistry. Cengage Learning.