ဓါတ်သဇိုင်

ဓါတ်သဇိုင် Chemical Element
သ္ၚိအင် ပရဳယဝ်ဒေတ် (Periodic Table) မပ္ကောံစွံလဝ် ဓါတ်သဇိုင် အလုံသီုဖအိုတ်
ကဏ္ဍ အဓိက	ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ
လဒက်ပ္တန် သဇိုင်	အဲတမ် (Atoms)
လၟိဟ် ဓါတ်သီုဖအိုတ်	၁၁၈ သာ် (စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်)
သဘာဝ ဓါတ်	သတ္တု (Metals) ဟွံသေင်သတ္တု (Non-metals) သတ္တုကဝက် (Metalloids)
ဓါတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲစကြဝဠာ	ဟာက်ဒရဝ်ဂျေန် ($H$) ကဵု ဟဳလဳယောမ် ($He$)

ဓါတ်သဇိုင် (အၚ်္ဂလိက်: Chemical element) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒြပ်ဇေတ်ဇေတ် (Pure substance) မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကူ အဲတမ် မွဲသာ်ဓဝ်တုဲ မနွံကဵု လၟိဟ် ပရဝ်တောန် (Protons) တုပ်ပ် ပ္ဍဲကဵု ဗဟဵု (Nucleus) ဍေံရ။ ဓါတ်သဇိုင်တအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပါ်ပရး ဖျေံ နကဵု နဲကဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတု သာမည ဟွံဂွံရ။

ဥပမာ - ဓါတ်ထဝ် (Gold) ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အဲတမ် ထဝ် သၟးရ။ သ္ၚာဲစှ်ေ ဓါတ်ထဝ် နကဵု နဲကဲဓါတု လဵုလေဝ် ဍေံ ဟွံပြံင်လှာဲအာ ဒှ် ဓါတ်တၞဟ်ရ။ စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် တၠပညာတအ် ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ စၟတ်သမ္တီလဝ် ဓါတ်သဇိုင် သီုဖအိုတ် နွံ ၁၁၈ သာ်တုဲ၊ ပ္ဍဲဂှ် ၉၄ သာ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် နကဵု သဘာဝ လတူဂၠးတိတုဲ သၟေဟ်ဒၟံင် ၂၄ သာ်ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ်သိပ္ပံ (Synthetic elements) ရ။

လၟိဟ် အဲတမ် ကေုာံ ဂုဏ်သတ္တိ

သဘာဝ ကေုာံ ဂုဏ်သတ္တိ ဓါတ်သဇိုင် မွဲမွဲဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ လၟိဟ် အဲတမ် (Atomic number, သင်္ကေတ $Z$) ရ။ လၟိဟ် အဲတမ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟိဟ် ပရဝ်တောန် (Protons) မနွံ ပ္ဍဲဗဟဵု အဲတမ် ဍေံရ။

• ယဝ်ရ $Z = 1$ မ္ဂး ဍေံဒှ် ဓါတ် ဟာက်ဒရဝ်ဂျေန် ($H$)။
• ယဝ်ရ $Z = 6$ မ္ဂး ဍေံဒှ် ဓါတ် ကာဗောန် ($C$)။
• ယဝ်ရ $Z = 8$ မ္ဂး ဍေံဒှ် ဓါတ် ဩသဳဂျေန် ($O$)။
• ယဝ်ရ $Z = 79$ မ္ဂး ဍေံဒှ် ဓါတ် ထဝ် ($Au$)။

အာဲသဝ်တုပ် (Isotopes): အဲတမ် ပ္ဍဲကဵု ဓါတ်သဇိုင် မွဲသာ်ဓဝ်ဂှ် လၟိဟ် ပရဝ်တောန် တုပ်ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် နယူထရဝ် (Neutrons) ဟွံတုပ် ညးသ္ကအ် ကတဵုဒှ်မာန်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ကော်ခဴစ အာဲသဝ်တုပ် (Isotopes) ရ။ ဥပမာ - ကာဗောန်-၁၂ ($^{12}C$) ကဵု ကာဗောန်-၁၄ ($^{14}C$) ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ကာဗောန် တုပ်ပ်ကီုလေဝ် လယိုင်ဒြပ် ဍေံတအ် ဟွံတုပ်ရ။

သ္ၚိအင် ပရဳယဝ်ဒေတ် (The Periodic Table)

ဓါတ်သဇိုင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပ္ကောံစွံ ဖျေံလဝ် စှ်ေသၞောတ် ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင် ပရဳယဝ်ဒေတ် (Periodic Table) မခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု တၠပညာ ဒမဳသတြဳ မေန်ဒလဳယေပ် (Dmitri Mendeleev) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၉ ရ။

ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင်ဏအ်မ္ဂး ဓါတ်သဇိုင်တအ်ဂှ်-

1. ဖျေံလဝ် အတိုင် လၟိဟ် အဲတမ် ($Z$): နူကဵု အောန်အိုတ် (၁) စဵုကဵုစိုပ် ဇၞော်အိုတ် (၁၁၈)။
2. ပါ်လဝ် နကဵု ဂကောံ (Groups): ကဝ်လာမ် (Column) မဒတူဒၟံင်တအ်ဂှ် ကော်စ ဂကောံရ။ ဓါတ် မနွံ ပ္ဍဲဂကောံ တုပ်မ္ဂး ဂုဏ်သတ္တိ ဓါတု ဍေံတအ် ကြပ်တုပ် ညးသ္ကအ်ရ (ဥပမာ - ဂကောံ ဓါတ်ကျာ မဟွံချဳဒရာင် / Noble gases)။
3. ပါ်လဝ် နကဵု လၟေင် (Periods): ပၞောန် (Row) မလှာင်ဒၟံင်တအ်ဂှ် ကော်စ လၟေင် ရ။

ပရေင်တန်တဴ ပ္ဍဲ သဘာဝ (Abundance)

ဓါတ်သဇိုင်တအ် နွံလၟိဟ် ဟွံတုပ် ညးသ္ကအ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲနာနာရ-

• ပ္ဍဲ စကြဝဠာ (Universe): ဓါတ် ဟာက်ဒရဝ်ဂျေန် ($H$) ဂှ် နွံဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၇၅%) တုဲ၊ ဒုတိယဂှ် ဒှ် ဟဳလဳယောမ် ($He$) (ၜိုတ် ၂၄%) ရ။ သၞံင် သီုဖအိုတ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓါတ် ၜါဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
• ပ္ဍဲ ခဗိုက် ဂၠးတိ (Earth's Crust): လတူ ဂၠးတိပိုဲမ္ဂး ဓါတ် ဩသဳဂျေန် ($O$) ဂှ် နွံဂၠိုင်အိုတ် (၄၆%) တုဲ၊ သဳလဳကောန် ($Si$) (၂၇%) ကေုာံ အလူမဳနဳယောမ် ($Al$) (၈%) တအ် ဒှ် ဓါတ် မဆက်နွံဂၠိုင်ရ။
• ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် (Human Body): ခန္ဓကာယ ပိုဲမ္ဂး ဍာ် ($H_2O$) ပါလုပ် ဂၠိုင်အိုတ်တုဲ၊ ဓါတ်သဇိုင် အဓိက သွက်လမျီုဂှ် ဒှ် ဩသဳဂျေန် (၆၅%)၊ ကာဗောန် (၁၈%)၊ ကေုာံ ဟာက်ဒရဝ်ဂျေန် (၁၀%) ရ။

ပရေင်ပံင်စပ် ကတဵုဒှ် ဓါတ်ပံင်စပ်

ဓါတ်သဇိုင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဍေံတအ် ဟွံတန်တဴ ညးမွဲဓဝ် ပ္ဍဲသဘာဝရ။ ဍေံတအ် ပံင်စပ် ကု ဓါတ်တၞဟ်တအ် နကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ဓါတု (Chemical bonds) တုဲ ကတဵုဒှ်အာ ဓါတ်ပံင်စပ် (Compounds) ရ။ ဥပမာ - ဓါတ်သဇိုင် သဝ်ဒဳယောမ် ($Na$) ကဵု ဓါတ်သဇိုင် ကလဝ်ရိန် ($Cl$) ပံင်စပ်အာမ္ဂး ကတဵုဒှ်အာ ဓါတ်ပံင်စပ် "သဝ်ဒဳယောမ် ကလဝ်ရိုက်" ($NaCl$) မဒှ် ၜဵု ပိုဲမစဒၟံင် လၟေင်တ္ၚဲ ရ။

ဆက်လ္ၚတ်

• သ္ၚိအင် ပရဳယဝ်ဒေတ်
• အဲတမ်
• ဓါတ်ပံင်စပ်
• ဓါတုဗေဒ

နိဿဲ

• IUPAC (2021). "Periodic Table of Elements". International Union of Pure and Applied Chemistry.
• Brown, T. L., et al. (2017). Chemistry: The Central Science. Pearson.