ဓါတ်သတ္တု
| ဓါတ်သတ္တု Metals | |
|---|---|
| ဓါတ်သတ္တု ကလောအ် ဓါတ်သတ္တု နာနာသာ် (ဥပမာ - ထဝ်၊ ဗရိုတ်၊ ပသဲ) | |
| ကဏ္ဍ အဓိက | ဓါတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ |
| လၟိဟ် ပ္ဍဲသ္ၚိအင် | ၜိုတ် ၇၅% - ၈၀% နူကဵု ဓါတ်သီုဖအိုတ် |
| ဂုဏ်သတ္တိ အဓိက | စၠောအ် ဓါတ်ကတဴ ကဵု လလဳ ခိုဟ် |
| ဗီုပြင် သဘာဝ | တေဝ် (Solid) *ပါဲနူ မာကျူရဳ ($Hg$) |
| ဥပမာ ပြာကတ် | ထဝ် ($Au$)၊ သြန် ($Ag$)၊ ပသဲ ($Fe$)၊ တွိုတ် ($Cu$) |
ဓါတ်သတ္တု (အၚ်္ဂလိက်: Metal) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ ဓါတ်သဇိုင် မနွံကဵု ဂုဏ်သတ္တိ တၟေင် မပ္တံကဵု ပွမစၠောအ် ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ဓါတ်ကတဴ ခိုဟ်၊ အသံက် ပလေတ်ဒၟံင် ကေုာံ မလေပ်ပအပ်ကဵု အီလက်ထရွန် (Electrons) သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ပရေင်ဆက်စပ် ဓါတုရ။
ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင် ပရဳယဝ်ဒေတ် မ္ဂး၊ ဓါတ်သဇိုင် ၜိုတ် ၇၅% စဵုကဵု ၈၀% ဂှ် ဒှ် ဓါတ်သတ္တု သီုဖအိုတ်ရ။ ဍေံတအ် နွံဒၟံင် လပါ်ပဲါ ကေုာံ လပါ်လဒေါဝ် သ္ၚိအင်ရ။ ဓါတ်သတ္တုတအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော်လောန် သွက် ဝင်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ်တုဲ ခေတ်ဝင် မၞိဟ်တအ်ဂှ် သီုစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ယၟု သတ္တု မပ္တံကဵု ခေတ်ဗရိုတ် (Bronze Age) ကေုာံ ခေတ်ပသဲ (Iron Age) ရ။
ဂုဏ်သတ္တိ လပါ်ရုပ် (Physical Properties)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဓါတ်သတ္တု ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် နွံကဵု ဂုဏ်သတ္တိ လပါ်ရုပ် မတုပ် ညးသ္ကအ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
- ပွမစၠောအ်လလဳ ကေုာံ ဓါတ်ကတဴ (Conductivity): သတ္တုတအ်ဝွံ နွံကဵု အီလက်ထရွန် မချဳဒရာင် သၠးပွး (Free electrons) တုဲ ဍေံတအ် စၠောအ်ကဵု ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ဓါတ်ကတဴ ခိုဟ်လောန်ရ။ ဥပမာ - ဓါတ်သြန် ($Ag$) ကဵု တွိုတ် ($Cu$) ဂှ် ဒှ် သတ္တု စၠောအ်လလဳ ခိုဟ်အိုတ်ရ။
- အသံက် ပလေတ် (Luster): ကာလ လံက်ဖ္အးလဝ်မ္ဂး သတ္တုတအ် နွံကဵု အသံက် မပလေတ် ကေုာံ ရေင်မၠာ်ဒၟံင် ညံင်ရဴ ဒ္ၚေါဝ် ကီုရ။ (ဥပမာ - ထဝ် ကဵု သြန်)။
- ပွမဒုင်ထပေက် ကေုာံ ဇြောတ်ဇုက် (Malleability & Ductility): သတ္တုတအ်ဂှ် တက်ထပေက် ညံင်ဂွံဒှ် ဗလး ဍောတ်တ် (ဥပမာ - သၠထဝ်) ဟွံသေင်မ္ဂး ဇြောတ် ညံင်ဂွံဒှ် ဇုက် (ဥပမာ - ဇုက်တွိုတ်) ဂွံရ၊ သက်ကု ထကး လီုလာ်အာရ။
- ဓါတ်ကတဴ ၜိုဟ်လာဲ သၠုင် (High Melting Point): သတ္တု ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် နွံကဵု ဓါတ်ကတဴ မၜိုဟ်လာဲ (Melting point) ကေုာံ လယိုင်ဒကဲ (Density) သၠုင်ရ။ **တင်စၟတ်:** ဓါတ် မာကျူရဳ (Mercury, $Hg$) မွဲဓဝ်ရ ဒှ် သတ္တု ဍာ် ပ္ဍဲကဵု ဓါတ်ကတဴ ဓမ္မတာ။
ဂုဏ်သတ္တိ ဓါတု (Chemical Properties)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သတ္တုတအ်ဂှ် လပါ်ဓါတုမ္ဂး မလေပ် ကဵုထောအ် (Lose) အီလက်ထရွန် ဍေံတအ် ကု ဓါတ်တၞဟ်တုဲ၊ ကတဵုဒှ်အာ အာဲယောန် ပေါသတေတ် (Positive ions / Cations) ရ။
- ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဩသဳဂျေန် (Reaction with Oxygen): သတ္တု ဗွဲမဂၠိုင် စုက်လုဲ ကု ဩသဳဂျေန် ပ္ဍဲကျာမ္ဂး ကတဵုဒှ်အာ သတ္တု ဩက်သိုက် (Metal oxides) ရ။ ဥပမာ - ပသဲ စုက် ကု ဩသဳဂျေန် ကေုာံ ဍာ်မ္ဂး ဒှ်အာ ကၠံက် (Rust) ရ။
$$4Fe + 3O_2 \rightarrow 2Fe_2O_3$$
- ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဓါတ်အက်သေတ် (Reaction with Acids): ကာလ သတ္တု (မပ္တံကဵု ဇေန်၊ မက်ဂနဳသဳယောမ်) စုက်လုဲ ကု အက်သေတ် မ္ဂး ဍေံ ပ္တိတ်ကဵု ဓါတ်ကျာ ဟာက်ဒရဝ်ဂျေန် ကေုာံ ၜဵု ရ။
$$Mg + 2HCl \rightarrow MgCl_2 + H_2$$
သတ္တုနှဴ (Alloys)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စက်ယန္တရား ကေုာံ ကမၠောန်လၟေင်တ္ၚဲမ္ဂး၊ သတ္တု ဇေတ်ဇေတ် (Pure metals) တအ်ဂှ် ဍိုန်ၜတ်လောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ်ကၠံက် လောဲသွာတုဲ ညးတအ် ပံင်နှဴ ဍေံ ကု ဓါတ်တၞဟ်တအ် (သတ္တု ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်ဟွံသေင်သတ္တု) သွက်ဂွံ ဂွံ သတ္တု မနွံကဵု ဂုဏ်သတ္တိ ခိုဟ်တိုန်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ကော်ခဴစ သတ္တုနှဴ (Alloys) ရ။
ပရေင်သုင်စောဲ ကေုာံ ကိစ္စဇၞော်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပရေင်သိုင်ခၞံ ကေုာံ ကွဳစက်: ပသဲမဏိက် ($Fe$)၊ အလူမဳနဳယောမ် ($Al$) ကေုာံ တာဲတေနဳယောမ် ($Ti$) တအ်ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ သိုင်ခၞံ တိုက်၊ ဒဒန်၊ ကွဳစက် ကေုာံ က္ၜင်ကျာ။
- ဓါတ်လလဳ ကေုာံ အဳလက်ထရဝ်နေတ်: တွိုတ် ($Cu$) ဂှ် စကာ သွက် ဇုက်လလဳ။ ထဝ် ($Au$) ကဵု သြန် ($Ag$) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲကဵု ကိရိယာ ကောမ်ပျူတာ ဟိုတ်နူ ဍေံ စၠောအ်လလဳ ခိုဟ်အိုတ် ကေုာံ ဟွံဒှ် ကၠံက်။
- လပါ် ဇဳဝဗေဒ: သတ္တုတအ်ဂှ် သီုကိစ္စဇၞော် သွက် လမျီုကီုရ။ ဥပမာ - ဓါတ်ပသဲ ($Fe$) ကိစ္စဇၞော် သွက် ဆီ (Hemoglobin)၊ ဓါတ်ကာလ်သဳယောမ် ($Ca$) ကိစ္စဇၞော် သွက် ဇုတ် ခိုင်ကၠိုက်ရ။
ဆက်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Greenwood, N. N., & Earnshaw, A. (1997). Chemistry of the Elements. Butterworth-Heinemann.
- Callister, W. D. (2006). Materials Science and Engineering: An Introduction. John Wiley & Sons.