ဓာတ်ဂမၠိုင်

ဓာတ်ဂမၠိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြပ်စင်ဂမၠိုင် (အင်္ဂလိက်: Chemical Elements) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲပညာဓာတုဗေဒမ္ဂး ဒှ်ဒြပ်မသ္အးဇ္ၚး မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အက်တမ် (Atoms) မၞုံကဵု လၟိဟ်ပရဝ်တောန် (Protons) တုပ်သၟဟ်ရ။ ဓာတ်တအ်ဝွံ ဟွံမာန်ပါ်ကရေက်ပတိတ် နကဵုနဲကဲဓာတုဗေဒ ဓမ္မတာတုဲ၊ ဍေံဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် အရာဝတ္ထုသီုဖအိုတ် မနွံပ္ဍဲလောကဏအ်ရ။

ဇယားဒြပ်စင် (Periodic Table)

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဓာတ်မဂွံဆဵုကေတ် သီုဖအိုတ် နွံ (၁၁၈) သာ်ရ။ ဓာတ်တအ်ဏအ်ဂှ် ပကောံပကေဝ် စွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဇယားဒြပ်စင် (Periodic Table) အလိုက် လၟိဟ်အက်တမ် (Atomic number) ဍေံတအ်ရ။

ဓာတ် (၉၄) သာ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် နကဵုသဘာဝ ပ္ဍဲဂၠးတိပိုယ်ရ။
ဓာတ်မသှ်ေဒၟံင်တအ်ဂှ် အ္စာသိပ္ပံတအ် ဖန်ဗဒှ်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ရုင်စမ်ၜတ်ဓာတု (Laboratories) ရ။

ဂကူဓာတ်ဂမၠိုင်

အလိုက်ဗဳဇ ကေုာံ လက္ခဏာဍေံတုဲ ဓာတ်ဂမၠိုင် ပါ်ခြာလဝ် ၃ ဂကူ အဓိကရ -

သတ္တုဂမၠိုင် (Metals): ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်အရာမမ္ၚိုဟ်၊ မလေပ်ပလံင်ကဵု ဓါတ်ပၟတ် ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴမာန် ဗွဲမခိုဟ်ရ။
ဥပမာ - ထဝ် (Au)၊ ပသဲ (Fe)၊ ဗရိုတ် (Cu)၊ သြန် (Ag)။
သတ္တုဟွံသေင်ဂမၠိုင် (Non-metals): ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်အရာမသာ၊ ကတဵုဒှ် နကဵု ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာတုဲ ပလံင်ဓါတ်ပၟတ် ဟွံခိုဟ်ရ။
ဥပမာ - ဩသဳဂျေန် (O)၊ ကာဗောန် (C)၊ ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် (H)၊ နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (N)။
သတ္တုလဒေါဝ်ဂမၠိုင် (Metalloids): ဒှ်ဓာတ် မၞုံကဵု လက်သန် အကြာသတ္တု ကေုာံ သတ္တုဟွံသေင်ရ။ ဍေံတအ်ဂှ် ပလံင်ဓါတ်ပၟတ် ကဆံင်လဒေါဝ် (Semiconductors) ရ။
ဥပမာ - သဳလဳကောန် (Si)၊ ဗဝ်ရွန် (B)။

ဓာတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲသဘာဝ

ပ္ဍဲခန္ဓကာယမၞိဟ်: ခန္ဓကာယမၞိဟ်ပိုယ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓာတ် (၆) သာ် အဓိကရ။ ဍေံတအ်ဂှ် ဩသဳဂျေန်၊ ကာဗောန်၊ ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန်၊ နိုက်ထရဝ်ဂျေန်၊ ကယ်လသဳယမ် ကေုာံ ဖေါ့သဖောရပ် တအ်ရ။
ပ္ဍဲဂၠးတိ: ပ္ဍဲခန္ဓဂၠးတိပိုယ်မ္ဂး ဓာတ်ပသဲ (Iron)၊ ဩသဳဂျေန် (Oxygen) ကေုာံ သဳလဳကောန် (Silicon) တအ် ပါလုပ်ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်အိုတ်ရ။
ပ္ဍဲစက္ကဝါ: ပ္ဍဲစက္ကဝါအလုံသီုဖအိုတ်မ္ဂး ဓာတ် ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen) ကေုာံ ဟဳလဳယမ် (Helium) တအ် နွံဂၠိုင်အိုတ်ရ။

ကောမ်ပေါင် (Compounds)

ဓာတ်မွဲ ကဵု မွဲ ပံင်ကောံရေင်သ္ကအ် နကဵုနဲကဲဓာတုဗေဒမ္ဂး ဍေံကတဵုဒှ်ကၠုင် ဒြပ်တၟိ မကော်စ "ကောမ်ပေါင်" ရ။ ဥပမာ - ဓာတ်ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် ၜါဆ ကဵု ဓာတ်ဩသဳဂျေန် မွဲဆ ပံင်ကောံမ္ဂး ကတဵုဒှ်ကၠုင် "ဍာ်" ($H_2O$) ရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

နိဿဲ

"Chemical element", Wikipedia (English).