နဝ်ဝေ
| ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် နဝ်ဝေ (Kingdom of Norway) Kongeriket Norge | |
|---|---|
 အလာံ
 တဆိပ်
| |
 | |
| ဍုင်ဇၞော် | အဝ်သလဝ် (Oslo) |
| ဇၞော်အိုတ်ဍုင် | အဝ်သလဝ် |
| အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင် | အရေဝ်ဘာသာ နဝ်ဝေ (Norwegian) |
| ဂကူ | ၈၃.၂% နဝ်ဝေ၊ ၁၆.၈% ညးကၠုၚ်စိုပ်တၟိ |
| ကွေတ်ဘာသာ | ၆၈% ခရေတ်ယာန် လလူတာ (Lutheran) |
| Demonym | နဝ်ဝေဂျေန် (Norwegian) |
| အလဵုအသဳ | သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုၚ် (Constitutional Monarchy) |
• ဨကရာဇ် | ဟာရလ် မရနုက်ကဵု ၅ (Harald V) |
• သကိုပ်ဝန်ဇၞော် | ဂျောန်နာသ် ဂါ သတဝ်ရ် (Jonas Gahr Støre) |
| ဒတန်သၞောဝ် | သတဝ်တိၚ် (Storting) |
| မပိုင်ပြဳလဝ် | |
• သီုဖအိုတ် | [convert: invalid number] |
| လၟိဟ်မၞိဟ် | |
• တၟော် | ၅,၃၆၇,၅၈၀ |
| လှုဲ | ခရဝ်နာ နဝ်ဝေ (NOK) |
| ဇြောမ်အခိင် | CET (UTC+1) |
| ကုဒ်ဂၞန်ဖုန် | +47 |
| Internet TLD | .no |
နဝ်ဝေ (အၚ်္ဂလိက်: Norway) ယၟုပေၚ်ပေၚ် ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် နဝ်ဝေ ဝွံ ဒှ်ဍုၚ် မနွံ ပ္ဍဲကဵု ရးဥရဝ်ပ သၟဝ်ကျာ ကေုာံ တကအ်ဒေသသကေန်ဒဳနေဗဳယျာ ရ။ ဍုၚ်ဏအ်ဝွံ ပါ်ပယျဵု ကု ဍုၚ်သွဳဒေန် ပ္ဍဲလ္ပာ်ဗမံက်တုဲ၊ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ အဂၞဲဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကု ဍုၚ်ဖေန်လာန် ကေုာံ ဍုၚ်ရုရှ ရ။ ဍုၚ်ဇၞော် ကေုာံ ဍုၚ်မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုၚ်အဝ်သလဝ် (Oslo) ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နဝ်ဝေ ဝွံ ဒှ် ဍုၚ် မၞုံကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ကဆံၚ်မံၚ်တန်တဴ သၠုၚ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဍုၚ်ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ်ဒၟံၚ် နကဵု ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝ၊ ၜဳဖျောတ် (Fjords) မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် မသ္အးဇ္ၚးရ။ နဝ်ဝေ ဝွံ ဟွံလုပ်ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံသမဂ္ဂ ဥရဝ်ပ (EU) ကီုလေဝ်၊ ဍေံလုပ်ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု နေတဝ် (NATO) ကေုာံ ဂကောံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဥရဝ်ပ (EEA) အလုံအစၚ်ရ။
၂။ ဝၚ် အတိက်တေံ ကေုာံ ခေတ် ဗိုက်ကေန် (History and Viking Age)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပ္ဍဲ အတိက်တေံ၊ တိဍာ် နဝ်ဝေဝွံ ဒှ်လဝ် ဒတန် မၞိဟ်တအ် ကၠုၚ်မံၚ်တန်တဴ နူကဵု ကြဴနူ ခေတ်ဍာ်ကလောအ် (Ice Age) ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ သၞာံ ဘဳသဳ တေအ်ရ။ ခေတ် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ညးတအ်ဂှ် ဒှ် ခေတ်ဗိုက်ကေန် (Viking Age) မစကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ၈ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ကောန်ဍုၚ်နဝ်ဝေတအ် စကာ က္ၜၚ်တုဲ အာဗတိုက် ကေုာံ တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ်အၚ်္ဂလာန်၊ အာက်သလာန် ကေုာံ ဂရေန်လာန် တအ်ရ။
ဨကရာဇ် ဟာရလ် ဖေယျာဟဲ (Harald Fairhair) ပံၚ်ကောံလဝ် ဍုၚ်နဝ်ဝေ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၈၇၂ ရ။ ကြဴနူဂှ် ဍုၚ်ဝွံ ဒးဒုၚ် ပံၚ်ကောံ သၟဝ် ဍုၚ်ဒိန်မက် (၁၅၃၇–၁၈၁၄) ကေုာံ သွဳဒေန် (၁၈၁၄–၁၉၀၅) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၅ ဂှ် နဝ်ဝေ ကလိဂွံ ပရေၚ်သၠးပွး ပေၚ်ပေၚ် နူ သွဳဒေန် ရ။
၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နဝ်ဝေဝွံ နွံကဵု ဇမၞော်တိဍာ် ၃၈၅,၂၀၇ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာတုဲ၊ နွံကဵု ဇၚ်ၜဳ မဂၠိၚ်သ္ၚောဲ ကေုာံ က္ဍိုပ်ဒဵု ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။
- ၜဳဖျောတ် (Fjords): ဍုၚ်နဝ်ဝေဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု ၜဳဖျောတ် မဒှ် ဇၚ်ၜဳဍာ်ဖ္ဍုၚ် မလုပ်ဒၟံၚ် အကြာ က္ဍိုပ်ဒဵု သၠုၚ်သၠုၚ်တအ်ရ။
- ရာသဳဥတု: ၜိုန်ရ နွံပ္ဍဲ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူကဵု ဍာ်ဂမ္တဴ ဂေါက်သထရိမ် (Gulf Stream) တုဲ ဥတုဂံက် ပ္ဍဲ ဒေသဇၚ်ၜဳဂှ် ဟွံဂံက်လောန်ကာဲရ။ ဆဂး လ္ပာ်ဒေသ ဒဵုတအ်မ္ဂး ဍာ်ကလောအ် ကေုာံ နှင်း စှ်ေဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။
၄။ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုၚ်နဝ်ဝေဝွံ ဒှ် ဍုၚ်မစကာ သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုၚ် တုဲ၊ ဨကရာဇ် ဟာရလ် မရနုက်ကဵု ၅ ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုၚ် ရ။ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဍာံဇေတ်ဂှ် နွံ ဇရေၚ် ပါလဳမာန် မၞုံယၟု သတဝ်တိၚ် (Storting) ကေုာံ အလဵုအသဳ ရ။
လၟုဟ်မ္ဂး သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဍုၚ်ဂှ် ဒှ် ယောန်နာသ် ဂါ သတဝ်ရ် (Jonas Gahr Støre) မကၠုၚ်နူကဵု ဗော်ကောန်ကမၠောန် (Labour Party) ရ။ ညးဝွံ ကလိဂွံ အဝဵု ကြဴနူ မအံၚ်ဇၞးလဝ် ပရေၚ်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ကေုာံ ဒက်ပတန်လဝ် အလဵုအသဳ ပံၚ်ကောံ ကု ဗော်လဒေါဝ် (Centre Party) ရ။
၅။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကဆံၚ်လှဲသြန်ပြာဲရာဲ (Economy and Inflation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် နဝ်ဝေဝွံ ဒှ် သၞောတ် ပံၚ်စပ် (Mixed economy) မၞုံကဵု ပရေၚ်ပပိုၚ်ပြဳ အလဵုအသဳ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အဓိကတအ်ရ။ သၞာံ ၁၉၆၉ ဂှ် ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ကၠေၚ်ဍာ် (Petroleum) ပ္ဍဲကဵု မှာသၟိတ် သၟဝ်ကျာ တုဲ၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမပြဟ်ရ။ လၟုဟ် နဝ်ဝေဂှ် ဒှ် ဍုၚ်မပလံၚ်ပတိတ် ကၠေၚ်ဍာ် ကေုာံ ဓါတ်ဂါတ် သဘာဝ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။
သြန်မစကာဂှ် ဒှ် ခရဝ်နာ နဝ်ဝေ (Norwegian krone) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၄ ဂှ်၊ **ကဆံၚ်လှဲသြန်ပြာဲရာဲ** (Inflation rate) ပ္ဍဲနဝ်ဝေဝွံ နွံ ၜိုတ် ၃.၃% တုဲ၊ အလဵုအသဳတအ် ဂစာန် ထိၚ်ဒဝ်ဒၟံၚ် ညံၚ်ဟွံဂွံ ဇီုကပိုက် လ္တူ ဘဝ ကောန်ဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။
၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ဂမၠိုၚ် (Demographics and Society)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေဝွံ နွံ ၜိုတ် ၅,၃၆၇,၅၈၀ တၠ (အတိုၚ် စရၚ် ၂၀၂၀) ရ။ နဝ်ဝေဝွံ နွံကဵု သၞောတ် စဵုဒၞာ ဂကောံမၞိဟ် (Social security system) မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ တုဲ၊ ပရေၚ်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဟွံတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ညးတအ် နွံအောန် ဗွဲမလောန်ရ။
| လက္ခဏာ (Indicator) | စၟတ်သမ္တီ (Value) | တၚ်စၟတ် (Notes) |
|---|---|---|
| လၟိဟ်မၞိဟ် (Population) | ၅.၃၆ ပြကောဋိကိုဋ် | သၞာံ ၂၀၂၀ |
| GDP မွဲတၠ (Per capita) | $၉၀,၃၂၀ | ကဆံၚ် ၄ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (၂၀၂၄) |
| ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် (HDI) | ၀.၉၆၆ | ကဆံၚ် ၂ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (၂၀၂၂) |
| ကဆံၚ် ဟွံမဲကမၠောန် (Unemployment) | ၃.၉% | ဇန်နဝါရဳ ၂၀၂၄ |
၇။ အရေဝ်ဘာသာ (Language)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- အရေဝ်ဘာသာ** ရုၚ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ အဓိက ပ္ဍဲဍုၚ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဘာသာနဝ်ဝေ (Norwegian) ရ။ အရေဝ်ဘာသာဏအ်ဝွံ ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဘာသာ ဂျာမာန်နေတ် သၟဝ်ကျာ တုဲ ကြပ်ညောန် ကု ဘာသာ သွဳဒေန် ကေုာံ ဒိန်မက် ဗွဲမလောန်ရ။
ဘာသာနဝ်ဝေ နွံကဵု ဗီုပြၚ် အချူ ၜါသာ် မဒှ် ဘံက်မာလ် (Bokmål) ကေုာံ နဳနံက် (Nynorsk) ရ။ သၟတ် နဝ်ဝေ ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် မာန်ဟီု ဘာသာ အၚ်္ဂလိက် ဗွဲမပြဟ်ပြေဟ်ရ။
၈။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယေန်သၞာၚ် ဍုၚ်နဝ်ဝေဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကု ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ဝၚ် ခေတ်တမၠာ ညးတအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။
- လိက်ပတ်: အစာချူလိက် နဝ်ဝေ ညံၚ်ရဴ ဟေန်ရေတ် အေပ်သေန် (Henrik Ibsen) တအ်ဂှ် ဒယှ်တမ္ညဝ် အလုံဂၠးတိရ။ ညးဝွံ ချူလဝ် ပြဇာတ် မဒယှ် ညံၚ်ရဴ "A Doll's House" ရ။
- သဘၚ်: ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ် တ္ၚဲကောန်ဂကူ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၇ မေ ဇၟာပ်ပ်သၞာံ နကဵု လတက် ကယျာၚ် အခိုက်ကၞာ ဘူနာတ် (Bunad) ရ။
၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲ နဝ်ဝေ ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်ကမၠောန် မကဵုလဝ် အခိၚ် ကေုာံ သြန်ဗွဝ် နူ အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ် ရ။ ကောန်ၚာ် သီုဖအိုတ် ဒးတိုန်ဘာ မူလ ကေုာံ လဒေါဝ် သက်ကုၚုဟ်မးတုဲ၊ တက္ကသိုလ် အလဵုအသဳ တအ်လေဝ် ဟွံကံက် ၚုဟ်မး တန်ဗတောန် သွက် ကောန်ဍုၚ် ညးတအ်ရ။
ပရေၚ်ထတ်ယုက်ဂှ် လွဳလွတ်ကဵု သက်ကုၚုဟ်မး (ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၚုဟ်မး အောန်အိုတ်) နကဵု သြန်အခေါန် ကောန်ဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။
၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝ (Future and Sustainability)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ အနာဂတ်ဏအ် ဍုၚ်နဝ်ဝေ ဂစာန်ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ ဒှ် ဍုၚ် မစကာ ဒြဟတ် သဘာဝ ၁၀၀% ရ။ ၜိုန်ရ ညးတအ် ပတိတ်ဒၟံၚ် ကၠေၚ်ဍာ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲအပ္ဍဲဍုၚ်မ္ဂး ကွဳစက် မစကာ ဒြဟတ် လလဳ (EV) သီုဖအိုတ်ဂှ် နဝ်ဝေ ဒှ် ဍုၚ်မစကာ ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိဏအ် ရ။
သြန်မကလိဂွံ နူကဵု ကၠေၚ်ဍာ် တအ်ဂှ် အလဵုအသဳ စုတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု သြန်ဗွဝ် ဍုၚ် (Sovereign wealth fund) သွက် အနာဂတ် တၞောဝ်ဒတောဝ် ဂတတေအ် ဂွံစကာ **ဒှ်ကၠုၚ်မာန်** ရ။
- **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** ပရူပရာ ဍုၚ်နဝ်ဝေ (YouTube)
နိဿဲ (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Wikipedia contributors. (2024). History of Norway. In Wikipedia, The Free Encyclopedia.
- Wikipedia contributors. (2024). Culture of Norway. In Wikipedia, The Free Encyclopedia.
- Wikipedia contributors. (2024). Jonas Gahr Støre. In Wikipedia, The Free Encyclopedia.
- Wikipedia contributors. (2024). Economy of Norway. In Wikipedia, The Free Encyclopedia.
- Wikipedia contributors. (2024). Norway. In Wikipedia, The Free Encyclopedia.
<ref> tag defined in <references> has no name attribute.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag defined in <references> has no name attribute.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag defined in <references> has no name attribute.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag defined in <references> has no name attribute.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag defined in <references> has no name attribute.