နိဿယပစ္စယော

နိဿယပစ္စယော

နိဿယပစ္စယော (ပါဠိ: Nissaya Paccayo, အင်္ဂလိက်: Dependence Condition) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပစ္စယ (ဟိုတ်) မရနုက်ကဵုဒစာံ ပ္ဍဲကဵုကျာ်တြဲမဟီုတွံလဝ် ပဋ္ဌာန် ၂၄ သာ်ရ။ ပ္ဍဲဝေါဟာရဏအ် "နိဿယ" ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် "သ္ဇိုင်"၊ "ဒၞာဲမတန်တဴ" ဟွံသေင်မ္ဂး "ပွမဗ္ဒဗ္ဒာဲ" တုဲ၊ "ပစ္စယော" ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဟိုတ်မထံက်ပင်" ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ နိဿယပစ္စယော ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သဘဴဓရ်မထံက်ပင်ကဵု နဒဒှ် သ္ဇိုင်ဗ္ဒဗ္ဒာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲမတန်တဴ သွက်ဓရ်မဒှ်ဖိုလ်တအ်ရ။ သဘဴဓရ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ယဝ်ရ ဟၟဲကဵု ဓရ်မဒှ်သ္ဇိုင် (နိဿယ) မ္ဂး ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟွံမာန်၊ တန်တဴဒၟံင် ဟွံမာန်ရ။

ဥပမာ (Metaphor)

ပ္ဍဲကဵု အဋ္ဌကထာတအ် တွံလဝ် ဥပမာ သွက်နိဿယပစ္စယောဝွံ တုပ်တဴညံင်ရဴ တိဇၞော် မဒှ်သ္ဇိုင် သွက်တၞံဆု ကေုာံ ဒဵုတၟအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယာတ်ပၞောတ် (Canvas) မဒှ်သ္ဇိုင် သွက်ရုပ်ကသူ ရ။

• ဥပမာ တိဇၞော်: တၞံဆု၊ ဒဵုတၟအ်၊ ကေုာံ သတ္တဝါအိုတ်သီုတအ်ဂှ် ယဝ်ရ ဟၟဲကဵု တိဇၞော် (မဒှ်သ္ဇိုင်) မ္ဂး တန်တဴဒၟံင် ဟွံမာန်ရ။ တိဇၞော်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲဗ္ဒဗ္ဒာဲ သွက်အရာတအ်ဂှ်ရ။
• ဥပမာ ယာတ်ပၞောတ်: အစာကသူမွဲ ၜိုန်ရ နွံကဵု ဍာ်ဂဥုဲသာ် (Color) ခိုဟ်ဟ်ကီုလေဝ် ယဝ်ရ ဟၟဲကဵု ယာတ်ပၞောတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇၞိက် (မဒှ်သ္ဇိုင်) မ္ဂး ချူဓဇက်ပတိတ် ရုပ်ကသူ ဟွံမာန်ရ။

ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု ဓရ်နာမ် (စိုတ် ကေုာံ စေတသိက်) တအ်ဝွံ ယဝ်ရ ဟၟဲကဵု ပသာဒရုပ် (မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ်၊ ဇကု၊ ဟဒယ) မဒှ်သ္ဇိုင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် ဟွံမာန်ရ။

ဂကူ နိဿယ ၂ သာ်

ပ္ဍဲကဵု နိဿယပစ္စယောဏအ် ပါ်လဝ် ဂကူသဘဴဓရ် (၂) သာ် အဓိကရ -

1. သဟဇာတနိဿယ (Sahajāta Nissaya): ဒှ်သဘဴဓရ် မကတဵုဒှ်မွဲစွံ (သဟဇာတ) ကေုာံ ဒှ်သ္ဇိုင် (နိဿယ) ရေင်သ္ကအ်ရ။ (ဥပမာ - နာမ်က္ခန္ဓာ ၄ သာ် မကတဵုဒှ်မွဲစွံတုဲ ဒှ်သ္ဇိုင်ရေင်သ္ကအ်။ မဟာဘုတ် ၄ သာ် မကတဵုဒှ်မွဲစွံတုဲ ဒှ်သ္ဇိုင်ရေင်သ္ကအ်)။
2. ပုရေဇာတနိဿယ (Purejāta Nissaya): ဒှ်သဘဴဓရ် မကတဵုဒှ်ကိုပ်ကၠာ (ပုရေဇာတ) တုဲ မဆက်ဒှ်ဒၟံင် သ္ဇိုင် (နိဿယ) သွက်ဓရ်မကတဵုဒှ် လက္ကရဴရ။ အရာဏအ်ဂှ် တွံလဝ် ဝတ္ထုရုပ် (၆) သာ် မတွဟ်ဂး စက္ခု (မတ်)၊ သောတ (ကတောဝ်)၊ ဃာန (မုဟ်)၊ ဇိဝှာ (လတာ်)၊ ကာယ (ဇကု) ကေုာံ ဟဒယ (သ္ဇိုင်စိုတ်) တအ်ရ။ ဝတ္ထုရုပ်ဏအ် ကတဵုဒှ်ကိုပ်ကၠာတုဲဟေင် စိုတ်ဝိညာဏ်တအ် ဗ္ဒဗ္ဒာဲတုဲ ကတဵုဒှ်မာန်ရ။

ပစ္စယဓမ္မ ကေုာံ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မ

ပ္ဍဲကဵု သဘဴဓရ် နိဿယပစ္စယောဏအ်မ္ဂး ပါ်လဝ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖိုလ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -

• ပစ္စယဓမ္မ (ဟိုတ်မထံက်ပင်):
  • ဓရ်မဒှ်သဟဇာတနိဿယ (နာမ်က္ခန္ဓာ ၄၊ မဟာဘုတ် ၄၊ ကေုာံ ပဋိသန္ဓိဟဒယဝတ္ထု)။
  • ဓရ်မဒှ်ပုရေဇာတနိဿယ (ဝတ္ထုရုပ် ၆ သာ် မကတဵုဒှ်ကိုပ်ကၠာတုဲ မတန်တဴဒၟံင်)။
• ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မ (ဖိုလ်မကတဵုဒှ်):
  • စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် အိုတ်သီု (မဗ္ဒဗ္ဒာဲလဝ် ဝတ္ထုရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး နာမ်က္ခန္ဓာရေင်သ္ကအ်)။
  • စိတ္တဇရုပ်၊ ကမ္မဇရုပ် ကေုာံ ဥပါဒါရုပ် (ရုပ်မဗ္ဒဗ္ဒာဲလဝ် မဟာဘုတ် ၄)။

တၟေင်အကြာ သဟဇာတ ကေုာံ နိဿယ

သဘဴဓရ် "သဟဇာတ" ကေုာံ "နိဿယ" ၜါဏအ် မလေပ်တုပ်ရေင်သ္ကအ်ကီုလေဝ် တၟေင်အာ ပ္ဍဲကဵု ပုရေဇာတနိဿယ ရ။ သဟဇာတဂှ် ဒးကတဵုဒှ် "မွဲစွံ" ဓဝ်ဟေင်ရ။ ဆဂး နိဿယဂှ် ကတဵုဒှ် မွဲစွံလေဝ် ဂွံရ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝတ္ထုရုပ် (မတ်၊ ကတောဝ် စဒှ်တအ်) ကတဵုဒှ် "ကိုပ်ကၠာ" တုဲ နဒဒှ် သ္ဇိုင်ဗ္ဒဗ္ဒာဲ သွက်စိုတ်မကတဵုဒှ် လက္ကရဴလေဝ် ဂွံရ။

သရုပ်

"နိဿယပစ္စယော" ဝွံ စၞောန်ထ္ၜးကဵု သဘဴဓရ် သ္ဇိုင်ဗ္ဒဗ္ဒာဲ (Foundation/Dependence) အလုံမွဲလောကရ။ ခန္ဓာကာယပိုဲကီု၊ စိုတ်ပိုဲကီု အရာလဵုမွဲလေဝ် တန်တဴကေတ်တ် လၟိုန်ကာလ ဟွံမာန်၊ ဒးဗ္ဒဗ္ဒာဲလဝ် သ္ဇိုင်မွဲမွဲ သွက်ဂွံချဳဒရိုင် ကေုာံ ကတဵုဒှ်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် တးပါဲထောအ် လညာတ်မ္ဂး နာမ်ဓရ်တအ် ကတဵုဒှ်ကေတ်တ် ဟၟဲကဵုဟိုတ်သ္ဇိုင်ဂှ်ရ။

နိဿဲ

• ဇနကာဘိဝံသ၊ အရှင် (၁၉၉၉)။ အဘိဓမ္မာတ္ထသင်္ဂဟ။
• နာရဒ၊ ထေရ် (၁၉၇၉)။ A Manual of Abhidhamma။
• ပဋ္ဌာန်း ၂၄ ပစ္စည်း၊ Wikipedia။