နေပ်ကျောန်
နေပ်ကျောန် (အင်္ဂလိက်: Neptune) ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ် မရနုက်ကဵု ဒစာံ နူကဵု တ္ၚဲတုဲ ဒှ်ဂြိုဟ် မနွံသ္ၚောဲအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲ (Solar System) ပိုယ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် နကဵု ဇမၞော်ဗွိုက်အလုံမ္ဂး ဒှ်ဂြိုဟ် ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပန် တုဲ၊ နကဵု လျိုင်မ္ဂး ဒှ်ဂြိုဟ် ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ ရ။ နေပ်ကျောန်ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ် "Ice giant" (ထၟာဲဍာ်ကလောအ် ဇၞော်) မွဲတုဲ၊ လျိုင်ဍေဟ်ဂှ် ဇၞော်နူ တိပိုယ် ၁၇ ဆ ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ပရေင် ကဆံင် A မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူဂြိုဟ်နေပ်ကျောန် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။
 ဗီုရုပ် နေပ်ကျောန် မတက်ကေတ်လဝ် နကဵု က္ၜင်အာကာသ Voyager 2 ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉ | |
| ယၟု | နေပ်ကျောန် (Neptune) |
|---|---|
| သင်္ကေတ | ♆ |
| ဂကူ | ဂြိုဟ် (Ice giant) |
| ဗွိုက်အလုံ (Diameter) | 49,244 km |
| လျိုင် (Mass) | 1.024 × 10²⁶ kg (17.15 ဆ ညိတိ) |
| အခိင် ဂေတ်တ္ၚဲ (Orbital period) | 164.8 သၞာံ (တိ) |
| လမၠိုင်ဂြိုဟ်ရံင် | ၁၆ မ (Triton ဇၞော်အိုတ်) |
| ရာသဳဥတု (Atmosphere) | ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန်၊ ဟဳလဳယောမ်၊ မဳတိန် |
၁။ နိဒါန် (Introduction)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နေပ်ကျောန် ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ် မနွံလက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဓါတ်ကျာ ကေုာံ ဍာ်ကလောအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဂြိုဟ်ဏအ်ဂှ် နွံသ္ၚောဲနူ တ္ၚဲ ဗၞတ် ၄.၅ ဗဳလဳယာန် ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ဟွံမာန်ညာတ်ကေတ် နကဵု မတ်လမ္တာင်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု အရံင် သ္ၚေက်-သွာ် (Blue) မဆာဲဒၟံင် သ္ပဟိုတ်နူ ဓါတ်မဳတိန် (Methane) မနွံ ပ္ဍဲလ္တူကျာဍေဟ်ရ။ ဂြိုဟ်နေပ်ကျောန်ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ် မဂၠာဲဆဵုလဝ် နကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သင်္ချာ ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ ဟွံသေင် နကဵု ပရေင်ညာတ်ကေတ် နကဵု မှန်သ္ၚောဲ (Telescope) အလန်ကိုပ်ကၠာရ။ ဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု သၞောတ်ဗကေတ် (Rings) မဍိုန်လျ ကေုာံ ဂြိုဟ်ရံင် ၁၆ မ ရ[၁]။
၂။ ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History of Discovery)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် အစာနက္ခတ် ဂါလဳလဳယဝ် (Galileo Galilei) ညာတ်လဝ် နေပ်ကျောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၁၂ ဍေဟ်တေအ်ရ၊ ဆဂး ညးထေင်ကေတ် ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် သၞံင် မွဲမ ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဇေတ်တ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။ အစာသင်္ချာ ပြင်သေတ် Urbain Le Verrier ကေုာံ အစာသင်္ချာ အင်္ဂလိက် John Couch Adams တအ်ဂှ် လ္ၚတ်ရံင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၠံင်တရဴ ယူရေးနပ်သ် (Uranus) တုဲ ညးတအ် တွက်ကေတ် နကဵုသင်္ချာ ဒဒှ်ရ သ္ဒးနွံ ဂြိုဟ်ဇၞော်မွဲပၠန် လက္ကရဴ ယူရေးနပ်သ် မအုပ်ဓရိုဟ်ဒၟံင် နကဵု ဓါတ်ဓရောတ် (Gravity) ရ။ နကဵု တင်တွက် Le Verrier ဂှ် အစာနက္ခတ် ဂျာမနဳ Johann Gottfried Galle စကာ မှန်သ္ၚောဲတုဲ ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဂြိုဟ်နေပ်ကျောန် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၃ သေပ်တေမ်ဗါ သၞာံ ၁၈၄၆ ရ[၂]။
၃။ ယၟု ကေုာံ သင်္ကေတ (Name and Symbol)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ မဂၠာဲဆဵုလဝ်တုဲ၊ ယၟု သွက်ဂြိုဟ်တၟိဏအ်ဂှ် ဒှ်ပရေင်သဳကၠဳ ပ္ဍဲအကြာ ဂကောံအစာသိပ္ပံတအ်ရ။ Le Verrier မိက်ဂွံ ကဵုယၟု ညး လ္တူဂြိုဟ်ဏအ်ကီုလေဝ် ဟွံအံင်ဇၞးရ။ ဗွဲကြဴ ညးတအ် ရုဲစှ်ကေတ် ယၟုကျာ်ဟိန္ဒူ/ရောမ မဆေင်ကဵု ၜဳမှာသមុဒ္ဒရာ မနွံယၟု "နေပ်ကျောန်" (Neptune) ရ။ ဟိုတ်ဍေဟ်ဂှ် အရံင်ဂြိုဟ်ဏအ် သ္ၚေက်သွာ်ဒၟံင် ညံင်ရဴ အရံင်ဍာ်ၜဳရ။ သင်္ကေတ နက္ခတ္တဗေဒ သွက် နေပ်ကျောန်ဂှ် ဒှ် ♆ မဒှ် ဗီုပြင် လွဟ်ဗၞုဟ်ပိက္ဍိုပ် (Trident) မဒှ် လွဟ်ကျာ်နေပ်ကျောန် ရ[၃]။
၄။ ဂၠံင်တရဴ ဂေတ် ကေုာံ ပွမဂေတ် (Orbit and Rotation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နေပ်ကျောန် ဂေတ်ပွဳတ္ၚဲ မွဲဗ္ဂေတ်အိုတ်မ္ဂး ကေတ်အခိင် ၁၆၄.၈ သၞာံ (သၞာံတိပိုယ်) ရ။ နူကဵု မစဂၠာဲဆဵု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၆ တေအ်တုဲ၊ နေပ်ကျောန် ကလေင်စိုပ် ဒၞာဲတြေံမွဲဝါပၠန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁ တေအ်ရ။ ဂြိုဟ်ဏအ်ဂှ် ဂေတ်ပွဳ ဇကုဍေဟ် (Rotation) ပြဟ်ကွေဟ်ကွေဟ်တုဲ မွဲတ္ၚဲ နေပ်ကျောန်ဂှ် နွံဆ ၁၆ နာဍဳ ၆ မိနေတ် ဓဝ်ရ။ နေပ်ကျောန်ဂှ် ခ္ဍာတ်ဒၟံင် (Axial tilt) ၂၈.၃၂ ဒဳဂရဳ တုဲ ဍေဟ် တုပ်ညံင်ရဴ တိ ကဵု အၚာ ကီုတုဲ နွံကဵု ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Seasons) ကီုရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ သၞာံဍေဟ်ဂၠိင်တုဲ မွဲမွဲဥတုမ္ဂး ကေတ်အခိင် ၄၀ သၞာံပြင်ရ[၄]။
၅။ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ (Internal Structure)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နေပ်ကျောန်ဂှ် လဒက်ပတန်ဍေဟ် တုပ်ကဵု ယူရေးနပ်သ် ရ။ လျိုင်ဍေဟ် ၈၀% ပြင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍာ်၊ အမဝ်နဳယျာ (Ammonia) ကေုာံ မဳတိန် (Methane) မနွံ ပ္ဍဲဗီုပြင် ဍာ်ကလောအ် ကေုာံ ဍာ်ဂမ္တဴရ။ ဍေဟ်တအ်ဏအ်ဂှ် ဂြောပ်ဗ္ဒန်လဝ် ဗဟဵု (Core) မနွံကဵု တၟအ် ကေုာံ ပသဲရ။ ဗဟဵု နေပ်ကျောန်ဂှ် လျိုင်ဍေဟ် ဇၞော်နူတိပိုယ် ၁.၂ ဆ ရ။ ဟိုတ်နူ ဓရိုဟ် (Pressure) အပ္ဍဲဇၞော်လောန်တုဲ အစာသိပ္ပံတအ် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဓါတ်ကာဗောန်တအ်ဂှ် ဒှ်အာ ဗိုတ် (Diamond) တုဲ စှ်ေဒၟံင် ဗြဲဗိုတ် (Diamond rain) ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် အပ္ဍဲဂြိုဟ်ဏအ်ရ[၅]။
၆။ ရာသဳဥတု ကေုာံ ကျာ (Atmosphere and Climate)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လ္တူကျာ နေပ်ကျောန်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen) ၈၀%၊ ဟဳလဳယောမ် (Helium) ၁၉% ကေုာံ မဳတိန် ညိညရ။ ဓါတ်မဳတိန်ဏအ်ဂှ် ဇြိုတ်ကေတ် အရံင်ဗကေတ် နူတ္ၚဲတုဲ ကလေင်ပတိတ် အရံင်သ္ၚေက်-သွာ် (Blue) ရ။ နေပ်ကျောန်ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ် ကျာထတ်အိုတ် ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲရ။ ကျာမဗိုက် ပ္ဍဲနေပ်ကျောန်ဂှ် လဟိန်ဍေဟ် စိုပ်အာ စဵုကဵု ၂,၁၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ပ္ဍဲမွဲနာဍဳ (Supersonic winds) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉ က္ၜင် Voyager 2 ညာတ်ဆဵုလဝ် ကတိုင်လမ္စံက်ဇၞော် (Great Dark Spot) မဒှ် မုန်တိုင်းဇၞော် မတုပ်ကဵု ကတိုင်ဗကေတ်ဇၞော် ဂျူပဳတာ ကီုရ[၆]။
၇။ သၞောတ် ဗကေတ်ဂမၠိုင် (Planetary Rings)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နေပ်ကျောန် လေဝ် နွံကဵု ဗကေတ် (Rings) ကီုရ၊ ဆဂး ဍေဟ်တအ်ဂှ် လမ္စံက်တုဲ ဟွံပြာကတ် ဗီုကဵု ဗကေတ် သ္ၚိသဝ် (Saturn) ရ။ ဗကေတ် နေပ်ကျောန်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဓါတ်ခယျာ (Dust) ကေုာံ ဍာ်ကလောအ် မနွံကဵု ကာဗောန် (Carbon-based compounds) ရ။ ဗကေတ် အဓိက ၅ သာ် နွံတုဲ ခုတ်လဝ်ယၟု ညးမဂၠာဲဆဵုလဝ် ဂြိုဟ်ဏအ် - Galle, Le Verrier, Lassell, Arago, ကေုာံ Adams တအ်ရ။ ဗကေတ် Adams ဂှ် နွံကဵု တင်တၟေင်မွဲ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒက်ကလောအ်ဒၟံင် နဒဒှ် တ္ၚ (Arcs) မကော်စ Courage, Liberté, Egalité, ကေုာံ Fraternité ရ[၇]။
၈။ ဂြိုဟ်ရံင်ဂမၠိုင် (Moons / Satellites)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နေပ်ကျောန်ဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် ဂြိုဟ်ရံင် ၁၆ မ ရ။ ဂြိုဟ်ရံင် ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ထရိုက်တောန် (Triton) မဂၠာဲဆဵုလဝ် နကဵု William Lassell ကြဴနူ ဂၠာဲဆဵု နေပ်ကျောန် တုဲ ၁၇ တ္ၚဲရ။ ထရိုက်တောန် ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ်ရံင် တၟေင်မွဲ မုဟိုတ်ရောဟီုမ္ဂး ဍေဟ် ဂေတ်ဒၟံင် ပြံက်က္ဍိုပ် (Retrograde orbit) မစၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ကၠုင်နူ ခါင်ပါဗေလ် (Kuiper belt) တုဲ ဒးဒုင် ထံက်ရပ်လဝ် နကဵု ဓါတ်ဓရောတ် နေပ်ကျောန်ရ။ ထရိုက်တောန် ဂှ် နွံကဵု ဍာ်ပလိုင်ဂမ္တဴ နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen geysers) မပတိတ်ဒၟံင် ကျာ ကေုာံ ခယျာ လ္တူတိဍာ်ဍေဟ်ရ[၈]။ ဂြိုဟ်ရံင် တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု Proteus ကေုာံ Nereid တအ်ဂှ် ဍောတ်လောန်ရ။
၉။ ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန (Exploration / Space Missions)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရူ ဂြိုဟ်နေပ်ကျောန် နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် နာသာ ပ္ဍဲ YouTube
စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် က္ၜင်အာကာသ မွဲမဓဝ်ဟေင် မစိုပ်လဝ် ဇရေင် နေပ်ကျောန်ဂှ် ဒှ် က္ၜင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ (Voyager 2) မလွှတ်လဝ် နကဵု နာသာ (NASA) ရ။ က္ၜင်ဏအ် ဖြာတ်အာ နေပ်ကျောန် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၂၅ အဝ်ဂေတ် ၁၉၈၉ တုဲ ပတိတ်ကဵုလဝ် တင်ဂရင်ဗတီ သီုကဵု ဗီုရုပ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍေဟ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် ကတိုင်လမ္စံက်ဇၞော် (Great Dark Spot)၊ ဂြိုဟ်ရံင် တၟိ ၆ မ၊ ကေုာံ တက်ကေတ် ဗီုရုပ် ဗကေတ်နေပ်ကျောန် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။ က္ၜင်ဏအ် သီုလ္ၚတ်လဝ် ရာသဳဥတု ထရိုက်တောန် ကီုရ[၉]။
၁၀။ ပရေင်လ္ၚတ် နူတိ ကေုာံ အနာဂတ် (Earth-based Observation and Future)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ Voyager 2 တုဲ လ္ၚတ် နေပ်ကျောန် နကဵု မှန်သ္ၚောဲ လ္တူတိ ကေုာံ မှန်သ္ၚောဲအာကာသ ဟာပ်ဗေလ် (Hubble Space Telescope) တအ်ဟေင်ရ။ ဟာပ်ဗေလ် ညာတ်ဆဵုလဝ် ဒဒှ်ရ ကတိုင်လမ္စံက်ဇၞော်ဂှ် ကၠေအ်အာတုဲ ကတဵုဒှ် မုန်တိုင်း တၟိဂမၠိုင်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး မှန်သ္ၚောဲ ဂျိမ်းဝေပ် (James Webb Space Telescope) လေဝ် တက်လဝ် ဗီုရုပ် နေပ်ကျောန် မထ္ၜးကဵု ဗကေတ်ဍေဟ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး နကဵု လျးအေန်ဖရာရက် (Infrared) ရ[၁၀]။ သွက် အနာဂတ်ဂှ် ဂကောံ နာသာ ကေုာံ အေဂျေန်သဳ အာကာသ ဥရဝ်ပ တအ် ပတိုန်လဝ် ကသပ် သွက်ဂွံ လွှတ် က္ၜင်အာကာသ မလုပ်ဂေတ် ပွဳပွူ နေပ်ကျောန် (Orbiter) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဂြိုဟ်ဏအ် ကေုာံ ထရိုက်တောန် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၃၀ တအ်ရ။
နိဿဲဂမၠိုင် (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Neptune Fact Sheet. NASA.
- ↑ Galle, J. G. (1846). "Account of the discovery of the planet of Le Verrier at Berlin". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 7: 153.
- ↑ Moore, P. (2000). The Data Book of Astronomy. CRC Press. ISBN 978-0-7503-0620-1။
- ↑ Neptune: In Depth. NASA Solar System Exploration.
- ↑ Kraus, D. (2017). "Formation of diamonds in laser-compressed hydrocarbons at planetary interior conditions". Nature Astronomy 1 (9): 606–611. doi:.
- ↑ Suomi, V. E. (1991). "High Winds of Neptune: A possible mechanism". Science 251 (4996): 929–932. doi:.
- ↑ Porco, C. C. (1989). "Neptune's Rings, Arcs and Inner Satellites". Science 246 (4936): 1422–1431. doi:.
- ↑ Smith, B. A. (1989). "Voyager 2 at Neptune: Imaging Science Results". Science 246 (4936): 1422–1449. doi:.
- ↑ Voyager 2: Neptune. NASA Jet Propulsion Laboratory.
- ↑ New Webb Image Captures Clearest View of Neptune's Rings in Decades. NASA (September 21, 2022).