နေဝေန်
နေဝေန် (အၚ်္ဂလိက်: Ne Win၊ ၁၀ ဂျူလာင် ၁၉၁၀ – ၅ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၀၂) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၟိင်ပၞာန် ကေုာံ သၟိင်တၠ အာဏာ ဍုင်ဗၟာ မအုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင် နကဵု သၞောတ် အဝဵုအာဏာ ပၞာန် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၂ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၈၈ ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် "ဗော်အစဳအဇန် သဵုယှေဝ်လေတ် ဍုင်ဗၟာ" (Burma Socialist Programme Party - BSPP) တုဲ၊ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဍုင်ဗၟာ ညံင်ဂွံ ဒှ် ဍုင် မကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ဆက်ဆံ ကု ဂၠးတိ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ဗက် ဂၠံင်တရဴ သဵုယှေဝ်လေတ် ဍုင်ဗၟာ ရ။[၁]
ပ္ဍဲ အခိင် ညး အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင် ပွိုင် ၂၆ သၞာံ ဂှ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗၟာ ဒးလီုလာ် သရိုဟ် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော် တုဲ၊ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ အခေါင် ကောန်ဍုင်အရင် (သီုကဵု ဂကူမန်) တအ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူ နေဝေန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂကူမန် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နေဝေန် (ယၟု တမ်မူလ - ရှုမောင် / Shu Maung) ဝွံ ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၞာန် တုဲ ဒှ် သမတ ဍုင်ဗၟာ အကြာ သၞာံ ၁၉၇၄ ကဵု ၁၉၈၁ ရ။ ညးဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ "ရဲဘော် ပိစှ်" (Thirty Comrades) မဒှ် ဂကောံ မတဝ်စၞေဟ် သွက် ဍုင်ဗၠးၜး ဍုင်ဗၟာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
ၜိုန်ရ ညးဝွံ ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဝင် ဍုင်ဗၠးၜး ဍုင်ဗၟာ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဏအ် ညး ဒှ် အာ သၟိင်တၠ အာဏာ (Dictator) မအုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု ပရေင်ဂစိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ ညး ခၞံဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ဗော် ဍုင်ကွာန် မွဲ ဓဝ် (One-party state) တုဲ ပလီုပလာ် ထောအ် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မနွံ ကၠုင် လဝ် ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် ရ။
၂။ ဝင် ဘဝ ဍောတ်တ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Early Life and Education)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နေဝေန် (ရှုမောင်) ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၀ ဂျူလာင် ၁၉၁၀ ပ္ဍဲ ကွာန် ပေါင်းတလည် (Paungdale)၊ ပွိုင်ဍုင် ပြည်၊ တွဵုရး ပဲခူး ရ။ မိမ ညးဝွံ ဒှ် ဂကူ ကြုက်-ဗၟာ မနွံကဵု ဒြပ်ရတ် အတန်အမွဲ ရ။
ညး တိုန် လဝ် ဘာ တန် သၠုင် ပ္ဍဲ ဍုင် ပြည် တုဲ၊ ပြံင် အာ တိုန် တက္ကသိုလ် လ္ဂုင် (Rangoon University) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၉ နကဵု ဘာသာ ဇဳဝဗေဒ သွက်ဂွံ ဆက် တိုန် အစာသဝ် ရ။ ဆဂး ညး ဟွံအံင် ဇၞး ပရေင်စၟတ်ၜတ် တုဲ ဒးတိတ် နူ တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၁ ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ညး လုပ် ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင် ပလံင် လိက် (Post office) တုဲ လုပ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဒို့ဗမာအစည်းအရုံး (Dobama Asiayone) သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု အလဵုအသဳ အင်္ဂလိက် ရ။
၃။ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သွက် ဍုင်ဗၠးၜး (Struggle for Independence)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၁၊ နေဝေန် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မွဲ တၠ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ "ရဲဘော် ပိစှ်" မပံင်ကောံ ကု သၟိင်စစ် အံင်သာန် (Aung San) တုဲ အာ ကေတ် ပရေင်ဗတောန် ပၞာန် နူကဵု ဒပ် ပၞာန် ဂျပေန် ပ္ဍဲ တကအ် ဟာင်နာန် (Hainan) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ရ ညး ပြံင်လှာဲ ယၟု ညး နူ "ရှုမောင်" စိုပ် အာ "နေဝေန်" (ဗတိုင် တ္ၚဲ / Radiant Sun) ရ။[၂]
ညးဝွံ ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဒပ် ပၞာန် ဗၠးၜး ဍုင်ဗၟာ (BIA) တုဲ ပံင်ကောံ ကု ဂျပေန် သွက်ဂွံ ဗတိုက် ပတိတ် အင်္ဂလိက် နူ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅၊ နေဝေန် ကေုာံ အံင်သာန် တအ် ပြံင် လပါ် တုဲ ကလေင် ဗတိုက် ဒစးဒုင် ဂျပေန် မွဲစွံ ကု အင်္ဂလိက် (Allies) ရ။ ကြဴနူ ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ ဗၠးၜး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈၊ နေဝေန် ဒှ် အာ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဒပ် ပၞာန် (Commander-in-Chief) အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။
၄။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပၞာန် အလန် ပထမ (Caretaker Government 1958-1960)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၈၊ အလဵုအသဳ ပါလဳမာန် မနွံ သၟဝ် အုပ်ဓုပ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဥူနု (U Nu) ဝွံ ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ထကး အကြာ ဗော် ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဟိုတ်နူ ဖေက် ပရေင်ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် ကတဵုဒှ် ဂှ်ရ၊ ဥူနု အာတ်မိက် ကဵု နေဝေန် ညံင် ဂွံ ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ မင်မဲ ယာယဳ (Caretaker Government) ရ။
နေဝေန် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ပွိုင် ၜါ သၞာံ အကြာ ၁၉၅၈ ကဵု ၁၉၆၀ တုဲ၊ ညး ပလေဝ်ပလေတ် လဝ် ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ကလေင် ကၠောန် ပေါဲရုဲမာဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲမာဲ ဂှ် ဥူနု ကလေင် ဇၞး အာ တုဲ နေဝေန် ကလေင် အပ် ပြာပ် အဝဵု ကု အလဵုအသဳ ညးဍုင်ကွာန် ရ။ ဆဂး အခိင် ဏအ်ဝွံ ကဵု လဝ် အခေါင် ကဵု ဒပ် ပၞာန် သွက်ဂွံ တီ ဍာ်ရှ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် တုဲတုဲ ရ။
၅။ ပရေင်သီ အဝဵု ၁၉၆၂ (1962 Coup d'état)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂ မာတ် ၁၉၆၂၊ နေဝေန် ဝွံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဒပ် ပၞာန် တုဲ သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် နူကဵု အလဵုအသဳ ဥူနု နကဵု ဟိုတ် မဟီု တွံ ဒဒှ်ရ "ဍုင်ဗၟာ ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ အန္တရာယ် မထကး ပြး (Disintegration of the Union) ဟိုတ်နူ သၞောတ် ဖက်ဒရေဝ် (Federalism)" ရ။
ညး ရပ် ကေတ် ဥူနု၊ သမ္မတ မန်းဝင်းမောင် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် ကောန်ဍုင်အရင် ဗွဲမဂၠိုင် (သီုကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် မန်၊ သေံ၊ ကရေင်) တုဲ စုတ် ထံင် ရ။ နေဝေန် ဒက်ပတန် "ကံင်သဳ ပၠန်ဂတး" (Union Revolutionary Council) တုဲ ညး မွဲ တၠ ဓဝ် က္ဍိုက် ကေတ် အဝဵု အလုံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ရ။ ပရေင်သီ အဝဵု ဏအ်ဝွံ ဒှ် အစ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပၞာန် မလအ် လ မဆဵု ဂဗ ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဗၟာ ရ။[၃]
၆။ ဂၠံင်တရဴ သဵုယှေဝ်လေတ် ဍုင်ဗၟာ (Burmese Way to Socialism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ သီ အဝဵု တုဲ၊ နေဝေန် လလောင်တြး "ဂၠံင်တရဴ သဵုယှေဝ်လေတ် ဍုင်ဗၟာ" မဒှ် သၞောတ် မပံင်ကောံ လဝ် ဝါဒ မာက်သစ် (Marxism)၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ကေုာံ ဝါဒ ကောန်ဂကူ (Nationalism) ရ။
ညး ဒက်ပတန် ဗော်အစဳအဇန် သဵုယှေဝ်လေတ် ဍုင်ဗၟာ (BSPP) နဒဒှ် ဗော် မွဲ ဓဝ် မကဵု အခေါင် ပ္ဍဲ ဍုင် ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု ဘာဏ်၊ ရုင်စက်၊ ဌာန် ပရိုင်၊ ကေုာံ ဆေင် ဗၞိက် တအ် ဂှ် ညး သီ ကေတ် နဒဒှ် ဒြပ် ဍုင် (Nationalization) ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ဂကူ ဍုင်သ္အာင် မပ္တံကဵု ဂလာ (Indians) ကေုာံ ကြုက် (Chinese) ၜိုတ် ကၠံ လ္ၚီ ဒးဒြေပ် တိတ် နူ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ဟိုတ်နူ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဏအ် တုဲ ဍုင်ဗၟာ မဒှ် လဝ် ဍုင် သိုက်သိုက် မွဲ ပ္ဍဲ အာရှ ဂှ် ဒှ် အာ ဍုင် ဒိုက်ဂတ် အိုတ် (LDC - Least Developed Country) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇ ရ။
၇။ ပရေင်ဆက်ဆံ လတူ ကောန်ဍုင်အရင် ကေုာံ ဂကူမန် (Relations with Ethnic Minorities and the Mon People)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်အုပ်ဓုပ် နေဝေန် ဝွံ စကာ သၞောတ် "ပရေင်ဗၟာ" (Burmanization) ဗွဲမဇၞော် ရ။ ညး ဟွံကဵု အခေါင် ဗတောန် လိက် ကောန်ဍုင်အရင် မပ္တံကဵု လိက် မန် ပ္ဍဲကဵု ဘာတန် အလဵုအသဳ ရ။
သွက် ဂကူမန် တအ် မ္ဂး၊ အခိင် လက်ထက် နေဝေန် ဝွံ ဒှ် အခိင် ဓမၠု မွဲ ရ။ လိက်ပတ် မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မန် တအ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ရ။ တၠပညာ ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် နိုင်ငံရေး မန် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - နာဲရွှေကျင်၊ နာဲထောန်သိင်) တအ် ဒးဒြေပ် တိတ် ကောံ ဇရေင် တိ ပၠန်ဂတး ကေုာံ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (NMSP) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင် ဂကူ မန် ရ။ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Civil War) အကြာ ဒပ် ပၞာန် အလဵုအသဳ (တပ်မတော်) ကေုာံ ဒပ် ပၠန်ဂတး ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ရ။[၄]
၈။ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ၈၈၈၈ ကေုာံ ပရေင်နုက်တိတ် (1988 Uprising and Resignation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဟိုတ်နူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လီုလာ် (ဗွဲတၟေင် ပရေင်ပလီု ထောအ် သြန် စက္ကူ ၚုဟ်မး ဇၞော် / Demonetization ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇) တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကွးဘာ တအ် ဒစးဒုင် အလဵုအသဳ ဗွဲမဇၞော် ရ။
ပ္ဍဲ ဂိတု သြဂုတ် သၞာံ ၁၉၈၈၊ ကတဵုဒှ် အာ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ၈၈၈၈ (8888 Uprising) မဒှ် ပေါဲ ကောံ ညးဍုင်ကွာန် ပြသ် အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။ ပ္ဍဲ ၂၃ ဂျူလာင် ၁၉၈၈ ဂှ် နေဝေန် လလောင်တြး နုက်တိတ် နူကဵု ဌာန ဥက္ကဋ္ဌ ဗော် BSPP ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ အခိင် ညး နုက်တိတ် ဂှ် ညး ဟီု ကဵု သတိ ဒဒှ်ရ "ယဝ်ရ ပေါဲ ဆန္ဒထ္ၜး ဆက် ကတဵုဒှ် မ္ဂး၊ ဒပ် ပၞာန် ပန် မ္ဂး ပန် တပ်တပ် ရ၊ ပန် လတူ ကျာ ဟွံမဲ" ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ဒပ် ပၞာန် ပန် ဂစိုတ် ထောအ် ညးဍုင်ကွာန် ၜိုတ် ၃,၀၀၀ ပြင်င် တုဲ ကလေင် သီ အဝဵု နကဵု ဂကောံ SLORC ရ။[၅]
၉။ ဘဝ လက္ကရဴ ကေုာံ လမျီုအိုတ် (Later Life and Death)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၈၈ တုဲ၊ နေဝေန် ၜိုန်ရ ဟွံမဲ ပ္ဍဲ ရုင် အလဵုအသဳ ကီုလေဝ်၊ ညး ဆက် ထိင်ဒဝ် ကဵု ဒၟံင် သြဇာ လတူ ဂကောံ ပၞာန် SLORC (မနွံ သၟဝ် ဗိုလ်သန်းရွှေ) စဵုကဵု လပါ် သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် ရ။
ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ်၊ ဟိုတ်နူ သၞောတ် ပရေင်အာဏာ အပ္ဍဲ ဒပ် ပၞာန် ပြံင်လှာဲ တုဲ၊ ဗိုလ်သန်းရွှေ (Than Shwe) ဖန် ညံင် ကောန်မက် နေဝေန် တအ် ဂွံ ဒးဒုင် စောဲ ဒုဟ် ပရေင်ပုန်ကရံက် (Treason) ရ။ နေဝေန် ကေုာံ ကောန်ဝုတ် ညး (ခင်စန္ဒာဝင်း) တအ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ပ္ဍဲ သ္ၚိ (House arrest) ရ။
နေဝေန် စုတိ အာ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၅ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၀၂ အခိင် အာယုက် ၉၂ သၞာံ ရ။ ပေါဲ ဖျေဟ် ကမ္မဌာန် ညးဂှ် ကၠောန် လဝ် ဗွဲမသ္ၚိတ်ဇြ၊ ဟွံမဲ ကဵု အခိုက်အလိုက် သၟိင်တၠ ဍုင်၊ တုဲ ဇုတ် ညးဂှ် ပၠိုတ် စုတ် ပ္ဍဲ ကြုင် လ္ဂုင် ရ။
၁၀။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝင် (Legacy and Historical Assessment)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]| စၟတ်တ္ၚဲ / သၞာံ | တာလျိုင် ကေုာံ ပရူဒဒှ် |
|---|---|
| ၁၉၄၁ | ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ရဲဘော် ပိစှ် (Thirty Comrades) |
| ၁၉၄၈ - ၁၉၇၂ | က္ဍိုပ်သကိုပ် ဒပ် ပၞာန် အလုံ ဍုင် (Commander-in-Chief) |
| ၁၉၅၈ - ၁၉၆၀ | သကိုပ်ဝန်ဇၞော် အလဵုအသဳ မင်မဲ ယာယဳ |
| ၂ မာတ် ၁၉၆၂ | က္ဍိုက်က္ဍိုပ် သီ အဝဵု အလဵုအသဳ (Coup d'état) |
| ၁၉၆၂ - ၁೯၈၈ | ဥက္ကဋ္ဌ ဗော် BSPP (ညးမအုပ်ဓုပ် ဍုင်) |
| ၂၃ ဂျူလာင် ၁၉၈၈ | နုက်တိတ် နူ တာလျိုင် ဍုင် အလုံအိုတ် |
| ၅ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၀၂ | စုတိ အခိင် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ပ္ဍဲ သ္ၚိ |
နကဵု လညာတ် တၠပညာ ဝင် တအ် မ္ဂး၊ နေဝေန် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မပလီုပလာ် လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ဗၟာ ဗွဲမသၠဲလး ရ။ ညး ပြံင်လှာဲ ဍုင်ဗၟာ မနွံကဵု အလားအလာ ခိုဟ် ပ္ဍဲ အာရှ ဂှ် ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ ဍုင် ဒိုက်ဂတ်၊ မနွံကဵု ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမလအ် လ ရ။ သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ညး ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ တအ် ဂွံ ဆက် အုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု သၞောတ် အာဏာရှင် စဵုကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ရ။ သွက် ကောန်ဍုင်အရင် တအ် မ္ဂး ညးဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ "ပရေင်ဍဵုဍိုက် ဂကူ ဗၟာ" မွဲ ကီု ရ။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Taylor, R. H. (2015). General Ne Win: A Political Biography. Institute of Southeast Asian Studies, 15-30။
- ↑ Smith, M. (1991). Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity. Zed Books, 105-112။
- ↑ Myint-U, T. (2006). The River of Lost Footsteps: Histories of Burma. Farrar, Straus and Giroux, 290-305။
- ↑ Seekins, D. M. (2006). Historical Dictionary of Burma (Myanmar). Scarecrow Press, 315-320။
- ↑ Lintner, B. (1990). Outrage: Burma's Struggle for Democracy. White Lotus, 85-98။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဝင် ဍုင်ဗၟာ (History of Myanmar)
- ဂၠံင်တရဴ သဵုယှေဝ်လေတ် ဍုင်ဗၟာ (Burmese Way to Socialism)
- ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ၈၈၈၈ (8888 Uprising)
- အံင်သာန် (Aung San)