နဲကဲခၞံဗဒှ်ဝေါဟာရတၟိ

နဲကဲခၞံဗဒှ်ဝေါဟာရတၟိ
အရာမလ္ၚတ်	ဘာသာဗေဒ, ရုပ်ဗေဒ (Morphology), သဒ္ဒါ

နဲကဲခၞံဗဒှ်ဝေါဟာရတၟိ (အင်္ဂလိက်: Word Formation ဟွံသေင်မ္ဂး Neologism) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲပညာဘာသာဗေဒ (Linguistics) မ္ဂး ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲ သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် မလိက် ကေုာံ ဝေါဟာရတၟိဂမၠိုင် ပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာမွဲမွဲရ။ ပ္ဍဲခေတ်သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲဗေဒ ပြံင်လှာဲဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဂှ် ကွတ်ပညာ၊ ကပေါတ် ကေုာံ လညာတ်တၟိတအ် မံက်ဂတလာ်ကၠုင်တုဲ၊ သွက်ဂွံစၞောန်ထ္ၜး အရာတအ်ဂှ် တၠပညာဘာသာဗေဒတအ် သ္ဒးသုင်စောဲ နဲကဲခၞံဗဒှ်ဝေါဟာရ သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် အရေဝ်မန်တၟိဂမၠိုင်ရ။

နဲကဲအဓိကဂမၠိုင် (Key Morphological Processes)

အတိုင်လညာတ် ရုပ်ဗေဒဘာသာစကား (Morphology) မ္ဂး၊ သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် ဝေါဟာရတၟိဂှ် နွံကု နဲကဲအဓိက အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -

၁. ပွမပံင်စပ် (Compounding)

ဒှ်နဲကဲ မကေတ် ဝေါဟာရမနွံဒၟံင်တုဲ (၂) မ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် ပံင်စပ်ထောအ်ရေင်သ္ကအ်တုဲ ဖန်ဗဒှ်ပတိတ် ဝေါဟာရတၟိ မနွံကုအဓိပ္ပာယ်တၟိရ။

• ဥပမာ: တိုက် + လိက် = တိုက်လိက် (Library), ဍာ် + တှ် = ဍာ်တှ် (Milk), စက် + ပရဟ် = စက်ပရဟ် (Motor/Engine)။

၂. ပွမစုတ် မလိက်ဆက်စပ် (Derivation / Affixation)

ဒှ်နဲကဲ မကေတ် မလိက်တမ် (Root word) မွဲတုဲ ထပ်စုတ် မလိက်ဂတ (Prefix) ဟွံသေင်မ္ဂး မလိက်အကြာ (Infix) သွက်ဂွံပြံင်လှာဲ အဓိပ္ပာယ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင်သဒ္ဒါရ။ ပ္ဍဲအရေဝ်မန်ပိုဲ နဲကဲစုတ် မလိက်အကြာ (Infix) ဂှ် ဒှ်လက်သဏ္ဌာန်တၟေင်အိုတ်မွဲရ။

• ဥပမာ မလိက်အကြာ: ကၠောန် (ကြိယာ) + -မ- = ကမၠောန် (နာမ်)။ ဟီု + -မ- = ဟမၠီု။ လံင် + -မ- = လမၠံင်။

၃. ပွမလွဳစ / ကၠာဲစၠောအ် (Borrowing / Loanwords)

ဒှ်နဲကဲ မလွဳကေတ် ဝေါဟာရ နူကဵု အရေဝ်ဘာသာသအာင်တပ်ပ် တုဲ ကလေင်ပတိတ်ရမ္သာင် ညံင်ဂွံကိတ်ညဳကု အခိုက်ရမ္သာင်ဇကုရ။

• နူပါဠိ/သံသကြိုတ်: သာသနာ၊ ဓမ္မ၊ လောက၊ ရူပဗေဒ၊ ပထဝဳ။
• နူအင်္ဂလိက်: ကောမ်ပျူတာ (Computer)၊ အေန်တာနက် (Internet)၊ ဂျာနေဝ် (Journal)၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia)။

၄. ပွမကၠာဲအဓိပ္ပာယ်တပ်ပ် (Calque / Loan Translation)

ဒှ်နဲကဲ မကၠာဲစၠောအ် အဓိပ္ပာယ်ဝေါဟာရသအာင် မွဲမတုဲမွဲမ အတိုင်လၟေင်ဍေဟ်တုဲ ဖန်ဗဒှ် ဝေါဟာရမန်ရ။

• ဥပမာ:
  • Black Market (Black = ဒမၠု/လမ္စံက်, Market = ဖျာ) → ဖျာဒမၠု (စျေးမည်း)။
  • Honeymoon (Honey = သာဲ, Moon = ဂိတု) → ဂိတုသာဲ (ပျားရည်ဆမ်းခရီး)။

၅. ပွမဖအောန် ကေုာံ ခမၞန် (Clipping & Acronyms)

ဒှ်နဲကဲ မဖအောန်ဖျေဟ် ဝေါဟာရမဂၠိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကေတ်မလိက်က္ဍိုပ်တုဲ ဖန်ဗဒှ် ဝေါဟာရခမၞန်တၟိ။

• ဥပမာ:
  • United Nations → UN (ကုလသမဂ္ဂ / ကုလ)။
  • Artificial Intelligence → AI (ဉာဏ်ပ္တောအ်)။

ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲပရေင်ဇၞော်မောဝ် လိက်ပတ်မန်

အရေဝ်ဘာသာမွဲမွဲ ယဝ်ရဟွံမဲကဵု ပရေင်ခၞံဗဒှ်ဝေါဟာရတၟိမ္ဂး၊ အရေဝ်ဘာသာဂှ် ဟွံမာန်ဇီုကၠေတ်ကဵု ခေတ်ကာလတုဲ လေပ်ကၠေအ်ကၠက်အာမာန်ရ။ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်မန်ပိုဲ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂကောံသုတေသနပညာ (ဥပမာ - တၠပညာ နူကဵု ဂကောံမန်နာနာ) တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဖန်ဗဒှ်ဒၟံင် ဝေါဟာရသိပ္ပံ ကေုာံ ဝေါဟာရနဲကဲဗေဒ (Technical Terms) တၟိတၟိ နကဵုနဲကဲလွဳစ ကေုာံ နဲကဲပံင်စပ်ဂမၠိုင် ညံင်လိက်ပတ်မန် ဂွံတန်တဴအာ ပ္ဍဲခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Age) မာန်ရ။

နိဿဲ

• Yule, G. (2010). The Study of Language (4th ed.). Cambridge University Press.
• လိက်ပတ်သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲဗေဒ (ဂကောံသုတေသနပညာမန်)။
• Bauer, C. (1982). Morphology and Syntax of Spoken Mon. University of London.