နဳဂျေ
| ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ နဳဂျေ République du Niger | |
|---|---|
 အလာံ
 တဆိပ်
| |
| ဍုင်ဇၞော် | နဳယာမေ (Niamey) 13°31′N 2°06′E |
| ဇၞော်အိုတ်ဍုင် | နဳယာမေ |
| အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင် | ပြင်သေတ် (French) |
| အလဵုအသဳ | သၞောတ်သမ္မတ ကၟိန်ဍုင် (အလဵုအသဳ ပၞာန် အုပ်ဓလီု) |
• ဥက္ကဌ ကံင်သဳ ဂီုကၠီု | အာဗဒူရာဟာမာန် ချဳယာနဳ (Abdourahamane Tchiani) |
• သကိုပ်ဝန်ဇၞော် | အာလဳ လာမဳနေ ဇြာအေန် (Ali Lamine Zeine) |
| မပိုင်ပြဳလဝ် | |
• သီုဖအိုတ် | [convert: invalid number] |
| လၟိဟ်မၞိဟ် | |
• တၟော် | ၂၇ မဳလဳယာန် (၂၇၀ ကိုဋ်) (သၞာံ ၂၀၂၄) |
| လှုဲ | ဖှရက် အာဖရိက ပလိုတ် (West African CFA franc, XOF) |
| ဇြောမ်အခိင် | WAT (UTC+1) |
နဳဂျေ (အၚ်္ဂလိက်: Niger) ယၟုပေင်ပေင် ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ နဳဂျေ (Republic of the Niger) ဝွံ ဒှ်ကၟိန်ဍုင် မဟွံမွဲကဵုသြင်ၜဳ (Landlocked country) မနွံ ပ္ဍဲဒေသ အာဖရိက ပလိုတ် ရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် လဳဗျာ ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ-ဗၟံက်၊ ဍုင်ချာတ် ပ္ဍဲလပါ်ဗၟံက်၊ ဍုင်နာင်ဂျဳရဳယျာ ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ၊ ဍုင်ဗေနိန် ကေုာံ ဗာကဳနာ ဖှာသဝ် ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ-ပလိုတ်၊ ဍုင်မာလဳ ပ္ဍဲလပါ်ပလိုတ်၊ ကေုာံ ဍုင်အာလ်ဂျဳရဳယျာ ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ်ရ။ ယၟုဍုင်ဝွံ ကေတ်လဝ် နူကဵု ကြုင်နဳဂျေ (Niger River) ရ။ ဍုင်နဳဂျေဝွံ ဇမၞော်သမၠဲဍုင် ၈၀% ပြင်င်ဂှ် ဒှ်ဒေသက္ကဟ် သာဟာရာ တုဲ၊ ဒှ်ဍုင် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသ အာဖရိက ပလိုတ် ရ။
ဝင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳတေံ ဒေသဝွံ ပြာကတ်လဝ် နဒဒှ် ဒကုတ်မွဲ သွက် ဍုင်ဨကရာဇ် မဇၞော်မောဝ် မပ္တံကဵု ဍုင်ဨကရာဇ် မာလဳ (Mali Empire) ကေုာံ သောန်ဂါဲ (Songhai Empire) ရ။ ပ္ဍဲကၞောတ် အေဒဳ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဒေသဝွံ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ အုပ်ဓလီု အေန်ပါယာ ပြင်သေတ် (French West Africa) ရ။
ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၃ အဝ်ဂေတ် သၞာံ ၁၉၆၀ ဂှ် ဍုင်ဝွံ ကလိဂွံ သၠးပွး နူပြင်သေတ် ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ သၠးပွးတုဲ ဍုင်ဝွံ ဒးဆောမ်ဒုင်လဝ် ပရေင်သီအဝဵု နကဵုပၞာန် အဆက်ဆက်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ရုဲမာဲ ဒဳမဝ်ကရေသဳ တုဲ မာဟာမာဒူ အဳသိုဖှဝ် (Mahamadou Issoufou) တိုန်ဒှ် သမ္မတရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဂိတု ဂျူလာင် သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ကလေင်သီကေတ် အဝဵု နူကဵု သမ္မတ မဝ်ဟာမေတ် ဗာဇြောမ် (Mohamed Bazoum) တုဲ ဥက္ကဌ ကံင်သဳ ဂီုကၠီု သကိုပ်ပၞာန် အာဗဒူရာဟာမာန် ချဳယာနဳ (Abdourahamane Tchiani) တိုန်အုပ်ဓလီုလဝ် ဍုင် စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ။
ပထဝဳ ကေုာံ သဘာဝ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နဳဂျေ ဝွံ ပြာကတ်လောန် နကဵု တိက္ကဟ် မလှဲလး ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ မက္ကဟ်သွာတ်ရ။
- ဒေသက္ကဟ် သာဟာရာ (Sahara Desert): လပါ်သၟဝ်ကျာဍုင် ၈၀% ပြင်င်ဂှ် ဒှ်ဒေသက္ကဟ် မနွံကဵု ဗတဳ ကေုာံ ဒဵုတၟအ်ဂမၠိုင်ရ။ ဒဵု အာရ် (Aïr Mountains) ဂှ် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။
- ဒေသ သာဟေလ် (Sahel): လပါ်သၠုင်ကျာဍုင်ဂှ် ဒှ်ဒေသ ကဝက်တိက္ကဟ် သာဟေလ် တုဲ၊ မၞိဟ်တန်တဴဒၟံင် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
- ကြုင် နဳဂျေ (Niger River): ဒှ်ကြုင် အဓိက မဇွောဝ်ကၠတ်အာ လပါ်သၠုင်ကျာ-ပလိုတ် ဍုင်တုဲ၊ ဍုင်ဇၞော် နဳယာမေ (Niamey) ဂှ် နွံ လတူ ဇိုင်ကြုင်ဏအ်ရ။ ဒေသ ဇိုင်ကြုင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ တိဍာ်ခိုဟ် အဓိက သွက် ကမၠောန်ဗ္ၚရ။
ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နဳဂျေ ဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၂၇ မဳလဳယာန် တုဲ၊ ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု လၟိဟ် ကောန်ၚာ် သၠးဂၠိုက် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် (Highest fertility rate - မွဲသ္ၚိကၟိန်မ္ဂး ကောန်ၚာ် နွံ ၜိုတ် ၇ တၠ) ရ။ ဂကူ ဟာဥသာ (Hausa) ဂှ် ဒှ်ဂကူ လၟိဟ်ဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၅၃%) တုဲ၊ ကြဴနူဂှ် ဂကူ ဇြာမာ ကေုာံ သောန်ဂါဲ (Zarma-Songhai) ၜိုတ် ၂၁%၊ ကေုာံ ဂကူ တူအာရေတ် (Tuareg) ပ္ဍဲဒေသက္ကဟ် တအ် နွံရ။
အရေဝ်ဘာသာ ပြင်သေတ် ဂှ် ဒှ်အရေဝ်စကာရုင် ကီုလေဝ်၊ အရေဝ် ဟာဥသာ ဂှ် ဒှ်အရေဝ် မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲပရေင်သွံရာန်ဗၞိက် ကေုာံ လဒေါဝ် ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ လပါ်ဘာသာမ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ၉၉% ပြင်င်ဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာအစ္စလာမ် (ဗွဲတၟေင် သုန်နဳ - Sunni) ရ။
ပရေင်ပညာ ကေုာံ သံယဇာတ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပညာ: ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲနဳဂျေဝွံ ဒးဆောမ်ဒုင်လဝ် ပြသၞာ ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ကေုာံ အခက်အခုဲ လပါ် သဇိုင်အဆောက်အအုံရ။ လၟိဟ်မၞိဟ်မလေပ်လိက်ဂှ် နွံၜိုတ် ၃၅% ဓဝ်တုဲ လုပ်လၟိဟ် ဍုင်မၞိဟ်လေပ်လိက် အောန်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။ ဗွဲတၟေင် ကောန်ၚာ်ဗြဴတအ် အခေါင်တိုန်ဘာ အောန်လောန်ရ။
သံယဇာတ: နဳဂျေ ဝွံ ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု သံယဇာတ ယူရေနဳယျာမ် (Uranium) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မပ္တိတ် ယူရေနဳယျာမ် ဂၠိုင်အိုတ် ပဉ္စမ ပ္ဍဲဂၠးကဝ် (မစကာ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ဒြဟတ်လလဳ နူကဵု ဓါတ်နျူကလဳယျာ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်ပြင်သေတ်) ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ထဝ် (Gold) ကေုာံ ကၠေင်ဒါတ် (Petroleum) တအ်လေဝ် နွံကီုရ။
ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပိုန်ဒြပ် နဳဂျေ ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ကမၠောန်ဗ္ၚ၊ ပရေင်လွဳတိရစ္ဆာန် ကေုာံ ကမၠောန်ပ္တိတ် ယူရေနဳယျာမ် အဓိကရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ၈၀% ပြင်င်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ကမၠောန်ဗ္ၚ နကဵုတဲ ရ။ ၜိုန်ရ ဍုင်ဝွံ ပ္တိတ်ဒၟံင် သံယဇာတ ၚုဟ်မးတန် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ နဳဂျေဂှ် ဆက်လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဍုင် မဒိုက်ဂတ်အိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အောန်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် (Human Development Index သဝ်အိုတ်) မွဲဖိုဟ်ရ။ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ၊ ဒေသက္ကဟ် ကွာ်လုပ်ကၠုင် ကေုာံ ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် နူကဵု ဂကောံပၠန်ဂတး အစ္စလာမ် (Islamic extremism) တအ်တုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဝွံ ဒးဆောမ်ဒုင် အခက်အခုဲ ဗွဲမဇၞော်ရ။