နဳအဝ်လဝ်ဂျဳဇြေမ်
| ဝေါဟာရတၟိ (Neologism) | |
|---|---|
| အရာမလ္ၚတ် | ဘာသာဗေဒ, ရုပ်ဗေဒ (Morphology), လွဳစဝေါဟာရ |
ဝေါဟာရတၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး နဳအဝ်လဝ်ဂျဳဇြေမ် (အင်္ဂလိက်: Neologism, ပတိတ်ရမ္သာင် /niːˈɒlədʒɪzəm/) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲပညာဘာသာဗေဒမ္ဂး ဒှ်မအရေဝ်၊ ဝေါဟာရ ဟွံသေင်မ္ဂး တွဟ်အရေဝ်တၟိ မမံက်ဂတလာ်ကၠုင် ကေုာံ စသုင်စောဲကၠုင် ပ္ဍဲအကြာဂကောံမၞိဟ် မွဲမွဲရ။ ဝေါဟာရတၟိတအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မံက်ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နဲကဲဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ကွတ်သိပ္ပံဂမၠိုင်ရ။
ဝေါဟာရတၟိမွဲဂှ် ယဝ်ရမၞိဟ်သုင်စောဲဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ဒုင်တဲကၠုင် အလုံမွဲဂကောံမၞိဟ်မ္ဂး၊ ဍေဟ်လုပ်စိုပ်အာ ပ္ဍဲအဘိဓာန် (Dictionary) တုဲ ဒှ်အာ ဝေါဟာရဓမ္မတာ မွဲရ။
တမ်မူလဝေါဟာရ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "Neologism" ဝွံ ကၠုင်နူ သ္ဇိုင်အရေဝ် ဂရိတ် (Greek) ၜါမ ပံင်စပ်လဝ်ရ -
- neo- (νέος) မနွံအဓိပ္ပာယ် "တၟိ" (New)။
- logos (λόγος) မနွံအဓိပ္ပာယ် "မအရေဝ် / လိက်" (Word / Speech)။
လၟေင်ကမၠောန် ကတဵုဒှ် ဝေါဟာရတၟိ (Lifecycle of a Neologism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရတၟိမွဲ ကတဵုဒှ်တုဲ လုပ်စိုပ် ပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာမွဲဂှ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ် ကဆံင်အဓိကဂမၠိုင် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -
- ပွမခၞံဗဒှ် (Creation): ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမွဲမွဲ (ဥပမာ - အစာချူလိက်၊ တၠပညာသိပ္ပံ) ဖန်ဗဒှ်ပတိတ် ဝေါဟာရတၟိမွဲ သွက်ဂွံကော်ခဴ အရာတၟိမွဲ။
- ပွမစံၜတ်သုင်စောဲ (Trial): ဝေါဟာရဂှ် စတင်သုင်စောဲ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်ဍောတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲလာင်ဇြေန်ပရိုင်၊ မဳဒဳယာဂမၠိုင်။
- ပွမစိုပ်တရဴ (Establishment): ညးဍုင်ကွာန်ဗွဲမဂၠိုင် စသုင်စောဲကၠုင်တုဲ၊ ဝေါဟာရဂှ် ဒှ်အာ ဝေါဟာရမဂွံဒုင်တဲ (Accepted term)။
- ပွမစၟတ်သမ္တီ (Institutionalization): တၠပညာဘာသာဗေဒ ကေုာံ အစာအဘိဓာန်တအ် စၟတ်သမ္တီတုဲ စုတ်ပၠုပ် ပ္ဍဲအဘိဓာန်ရ။
ဟိုတ်မဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဝေါဟာရတၟိ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နဲကဲဗေဒ (Technological Advancements): ဥပမာ ပ္ဍဲခေတ်အေန်တာနက်ဂှ် ဝေါဟာရတၟိ ညံင်ရဴ Blog, Podcast, AI, Wi-Fi တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။
- ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂကောံမၞိဟ် (Social Changes): အလိုက်အခိုက်ကၞာတၟိ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပြံင်လှာဲမ္ဂး မအရေဝ်တၟိ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။
- ပွမဒက်ပတန် အမှတ်တံဆိပ် (Branding): ကုမ္ပဏဳတအ် ဖန်ဗဒှ် ယၟုတၟိ သွက်ကပေါတ်ညးတအ် (ဥပမာ - Google, Kleenex, Xerox) တုဲ ယၟုတအ်ဂှ် လက္ကရဴဏအ် ဒှ်အာ ဝေါဟာရမအရေဝ် ဓမ္မတာရ။
ဥပမာ ဝေါဟာရတၟိ ပ္ဍဲအရေဝ်မန်ခေတ်တၟိ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအရေဝ်မန် ခေတ်လၟုဟ်ဝွံ တၠပညာတအ် ဖန်ဗဒှ်ဒၟံင် ဝေါဟာရတၟိ ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံကိတ်ညဳကဵု ခေတ်ကာလ ကေုာံ ကွတ်သိပ္ပံရ။ နဲကဲဖန်ဗဒှ်ဂှ် လွဳစ နူအင်္ဂလိက်ကီု၊ ကၠာဲအဓိပ္ပာယ်တပ်ပ်ကီု ကေုာံ ပံင်စပ်ကဵု ပါဠိ-သံသကြိုတ်ကီုရ -
- ကောမ်ပျူတာ (Computer): ပွမလွဳစရမ္သာင်အင်္ဂလိက် တပ်ပ်။
- ဝှာင် (File): ပွမလွဳစရမ္သာင်အင်္ဂလိက်။
- သၞောတ်ပရဟ်စက် (Operating System): ပွမကၠာဲအဓိပ္ပာယ် ကေုာံ ပံင်စပ် မလိက်မန်။
- ဉာဏ်ပ္တောအ် (Artificial Intelligence): ပွမကၠာဲအဓိပ္ပာယ် နကဵု လညာတ်သိပ္ပံ။
- ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Communication): ပွမသုင်စောဲ မလိက်အကြာ သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် နာမ်တၟိ။
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Crystal, D. (2003). The Cambridge Encyclopedia of the English Language. Cambridge University Press.
- Yule, G. (2010). The Study of Language (4th ed.). Cambridge University Press.
- Neologism, Wikipedia.