ထလာ်တိတ်အာနကဵုမာတိကာညိ

ပစ္စက္ခ

နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ
ပစ္စက္ခ (Perception)
[[File:{Eye_iris.jpg|frameless]]
မတ် မဒှ်ဣန္ဒြဳအဓိက သွက်ပစ္စက္ခပရမာဏ
ကဏ္ဍအဓိကယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ / ပရမာဏ
အရာမလ္ၚတ်ပညာမညာတ်ကေတ် တိုက်ရိုက်၊ သစ္စ၊ ဣန္ဒြဳ
ကဏ္ဍခွဲဂမၠိုၚ်ဣန္ဒြဳပစ္စက္ခ၊ မာနသပစ္စက္ခ၊ ယောဂိပစ္စက္ခ

ပစ္စက္ခ (သက္ကတ: Pratyakṣa; ပါဠိ: Paccakkha) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်နဲကဲမကလိဂွံ ပညာမဍာံစၟတ် နကဵုပွမညာတ်ကေတ် တိုက်ရိုက် (Direct Perception) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ပရမာဏ၊ ပစ္စက္ခဝွံ ဒှ်ပရမာဏ ပထမအိုတ် ကေုာံ အဓိကအိုတ် သွက်ဂွံတီကေတ် သဘာဝဍာံ (Reality) မနွံဒၟံၚ် ဂတမုက်ရ။ ပစ္စက္ခဝွံ ဒှ်ပညာမဟွံနှေါကေတ် ကဵုပွမချပ်ဗ္စာ (Non-conceptual) တုဲ ဍေံမညာတ်ကေတ် အရာဝတ္ထု အတိုၚ်သဘာဝဍာံ ဍေံမနွံဂှ်ရ။

ဂကူပစ္စက္ခဂမၠိုၚ် (Types of Perception)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ပ္ဍဲဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ၊ အ္စာဒိၚ်နာဂ (Dignāga) သောၚ်ကလးလဝ် ပစ္စက္ခ နွံ (၄) သာ်:

  1. ဣန္ဒြဳပစ္စက္ခ (Indriya-pratyakṣa): ပညာမကလိဂွံ နူကဵုဣန္ဒြဳ ၅ (မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ်၊ ဇကု)။
  2. မာနသပစ္စက္ခ (Mānasa-pratyakṣa): ပညာမကလိဂွံ နူကဵုစိုတ် မညာတ်ကေတ် အာရုံ။
  3. သံဝေဒနပစ္စက္ခ (Sva-saṃvedana): ပွမတီကေတ် စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ဝေဒနာ ဇကုတိုက်ရိုက်။
  4. ယောဂိပစ္စက္ခ (Yogi-pratyakṣa): ပညာမညာတ်ကေတ် သဘာဝဍာံ နကဵုဣဒ္ဓိ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သမာဓိမသၠုၚ်။

လက်သဏ္ဍာန် ပစ္စက္ခမဍာံစၟတ်

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

သွက်ဂွံဒှ် ပစ္စက္ခမဗိုန်ဗတ် (Valid Perception)၊ ဍေံဒးနွံကဵု လက်သဏ္ဍာန် ၂ သာ်:

  • ကပ်ပနာပေါေတ် (Kalpanāpoḍha): ဒးဟွံမွဲကဵု ပွမချပ်ဗ္စာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမခၞံဗဒှ် နကဵုအရေဝ်ဘာသာ။
  • အဘြာန်တ (Abhrānta): ဒးဒှ်အရာမဟွံဗၠေတ် (Non-illusory) ညံၚ်ရဴမညာတ် မတ်ဗၠေတ်တုဲ ညာတ်စက္ကရတအ်ဂှ် ဟွံဒှ်ပစ္စက္ခရ။

ပစ္စက္ခဝွံ အသုံးပြုလဝ် သွက်ဂွံ:

  • တီကေတ် သဘာဝတၟေၚ် (Svalakṣaṇa) အရာဝတ္ထုမွဲမွဲ။
  • ဒှ်သ္ဇိုၚ် သွက်ဂွံဆက်ကၠောန် အနုမာန် (Inference)။
  • ပၟဝ်ဓရ် ဝိပဿနာ ညံၚ်ဂွံညာတ်ကေတ် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ တိုက်ရိုက်။

[၁] [၂] [၃]

  1. ↑ Dignaga (2005). Pramāṇa-samuccaya. Oxford University Press။
  2. ↑ Stcherbatsky, Fyodor (1962). Buddhist Logic. Dover Publications။
  3. ↑ Matilal, Bimal Krishna (1986). Perception: An Essay on Classical Indian Theories of Knowledge. Oxford University Press။