ပညာလဒက်ပ္တန် ဝေါဟာရ

ပညာလဒက်ပ္တန် ဝေါဟာရ

ပရူပရာ အဓိက
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက်	Morphology
ကဏ္ဍ အဓိက	ဘာသာဗေဒ / သဒ္ဒါဗေဒ
တင်လ္ၚတ် သဇိုင်	မရမ္သာင်အောန်အိုတ် (Morpheme)
နဲကဲဖန်ဗဒှ် အဓိက	ပွမစုတ်ပစ္စဲ (Affixation)၊ ပွမပံင်ဝေါဟာရ (Compounding)

ပညာလဒက်ပ္တန် ဝေါဟာရ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲဘာသာဗေဒ ကော်စ ရူပဗေဒ (အၚ်္ဂလိက်: Morphology) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍလ္ၚတ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဗေဒ (Linguistics) မွဲတုဲ၊ ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ်စဳစောတ် လတူ လဒက်ပ္တန် မအရေဝ် (Words) ကေုာံ ဗီုလဵု ဝေါဟာရတအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် နူကဵု တမ်ရမ္သာင် အောန်အိုတ်တအ်ရ။ တၠပညာ မလ္ၚတ် ပညာဏအ်တအ်ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တမ်ဝေါဟာရ (Root words) ကေုာံ ဗီုလဵု ပံင်စုတ် ပစ္စဲ (Affixes) တုဲ အဓိပ္ပါယ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင်မအရေဝ် ပြံင်လှာဲအာဂှ် လ္ၚတ်စဳစောတ်တဴရ။

မရမ္သာင်အောန်အိုတ် (Morpheme)

သဇိုင်အဓိက သွက် ပညာလဒက်ပ္တန် ဝေါဟာရဂှ် ဒှ် "Morpheme" (မရမ္သာင် မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ် အောန်အိုတ်) ရ။ မအရေဝ်မွဲမဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု Morpheme မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူမွဲမာန်ရ။

• Free Morpheme (မရမ္သာင် တန်တဴအလဵုဇကု): ဒှ်မအရေဝ် မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဍိုက်ပေင်တုဲ တန်တဴ နကဵုအလဵုဇကု ဍေဟ်မာန်ရ။ ဥပမာ - "သ္ၚိ"၊ "ဍာ်"၊ "ကၠဵု"။
• Bound Morpheme (မရမ္သာင် မဒးဗိုင်ပံင်): ဒှ်မရမ္သာင် မတန်တဴ နကဵုအလဵုဇကု ဟွံမာန်တုဲ၊ ဒးပံင်စုတ် ကုဝေါဟာရ တၞဟ်မွဲမွဲဟေင် အဓိပ္ပါယ်ဍေဟ် တိတ်ကၠုင်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ် ပစ္စဲ (Affixes) ဂမၠိုင်ရ။

လဒက်ပ္တန် ဝေါဟာရ ပ္ဍဲအရေဝ်မန်

အရေဝ်မန်ဝွံ ဒှ်အရေဝ် မပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံ အရေဝ်သြသထြောအေရှတေတ် (Austroasiatic) တုဲ၊ နွံကဵု သၞောတ်လဒက်ပ္တန် ဝေါဟာရ မဍိုက်ပေင် ကေုာံ တၟေင်တၟဟ်လောန်ရ။ နဲကဲ လဒက်ပ္တန် ဝေါဟာရမန် အဓိကဂမၠိုင်ဂှ်-

1. ပွမစုတ် ပစ္စဲလဒေါဝ် (Infixation): အရေဝ်မန်ဂှ် ဒယှ်လတူ ပွမစုတ် အက္ခရ် (ဗွဲတၟေင် မ၊ ဝ) ပ္ဍဲလဒေါဝ် မအရေဝ်တမ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ကဆံင် ဟွံသေင်မ္ဂး အဓိပ္ပါယ်မအရေဝ်ရ။ ဝေါဟာရ ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လှာဲ နူ ကြိယာ (Verb) ကၠောအ်အာ နာမ် (Noun) မာန်ရ။
   • ဥပမာ - "ကၠောန်" (ကြိယာ) $\rightarrow$ စုတ်ပစ္စဲ 'မ' $\rightarrow$ "ကမၠောန်" (နာမ်)။
   • ဥပမာ - "ချူ" (ကြိယာ) $\rightarrow$ စုတ်ပစ္စဲ 'မ' $\rightarrow$ "စၟူ / ချမဴ" (နာမ်)။
2. ပွမစုတ် ပစ္စဲဂတ (Prefixation): ပွမစုတ် အက္ခရ် (ဥပမာ - ဗ၊ ပ) လပါ်ဂတ တမ်ဝေါဟာရ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ကြိယာမကဵုကၠောန် (Causative) ရ။
   • ဥပမာ - "တောန်" $\rightarrow$ စုတ်ပစ္စဲ 'ဗ' $\rightarrow$ "ဗတောန်"။
   • ဥပမာ - "လီု" $\rightarrow$ စုတ်ပစ္စဲ 'ပ' $\rightarrow$ "ပလီု"။
3. ပွမပံင်စုတ် ဝေါဟာရ (Compounding): ပွမကေတ် မအရေဝ် (Free Morphemes) ၜါမ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် ပံင်စုတ်တုဲ ဖန်ဗဒှ် ဝေါဟာရတၟိ မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ်တၟိရ။
   • ဥပမာ - "သ္ၚိ" + "အင်" = "သ္ၚိအင်" (Table)။
   • ဥပမာ - "အပ္ဍဲ" + "နဲကဲ" = "အေန်တာနဲ" (Internet)။

အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ အရာပါဇၞော်

လညာတ် ပညာလဒက်ပ္တန် ဝေါဟာရဝွံ ကိစ္စဇၞော်လောန် သွက်ဂွံ မင်မွဲ သၞောတ်သဒ္ဒါ အရေဝ်ဘာသာမွဲ ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲအခိင် မဒးဖန်ဗဒှ် ဝေါဟာရ ခေတ်တၟိဂမၠိုင် (Neologisms) မ္ဂး၊ ယဝ်ရ လ္ၚတ်ကၠိုဟ်လဝ် သၞောတ် Morphology ဇကု ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်မ္ဂး၊ ဖန်ဗဒှ်ပ္တိတ် ဝေါဟာရတၟိ မကိတ်ညဳ ကုအခိုက်အရေဝ်ဇကု မာန်လောဲသွာရ။