ပထဝဳဗေဒ

ပထဝဳဗေဒ

ပထဝဳဗေဒ
colspan="2" style="text-align: center; font-weight: normal; font-size: 85%; padding: 2px 5px 10px; color: #555;"
ကဏ္ဍသိပ္ပံ	သိပ္ပံသဘာဝ ကေုာံ သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်
ကဏ္ဍလက္ကရဴ	ပထဝဳရူပဗေဒ၊ ပထဝဳမၞိဟ်၊ ပထဝဳဒေသ
တမ်ရိုဟ်ဝေါဟာရ	ဂရိတ်တြေံ (Geographia)
အစာသိပ္ပံဒယှ်
ဝေါဟာရအဓိက
"သိပ္ပံပညာဂှ် ဒှ်သဇိုင်သုတေသန"

ပထဝဳဗေဒ (အင်္ဂလိက်: Geography) ဂှ် ဒှ်ဘာသာသိပ္ပံမွဲ မလ္ၚတ်ဗၟံက်ထ္ၜးပရူဒေသ၊ တိဍာ်၊ လက်သန်ဂၠးတိ ကေုာံ အကာဲအရာမၞိဟ်တအ် မတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲလတူဂၠးတိဏအ်ရ။ ဝေါဟာရ "ပထဝဳဗေဒ" ဝွံ ကၠုင်နူအရေဝ်ဂရိတ်တြေံ Geographia မနွံအဓိပ္ပါယ် "ပွမချူဗၟံက်ထ္ၜးပရူဂၠးတိ" ရ။ ဘာသာပထဝဳဗေဒဝွံ ဟွံသေင်ထဲ ပွမလ္ၚတ်ဗီုပြင်တိဍာ်သၟး၊ ဍေဟ်ဆက်စၠောအ်လဝ် ကဵုပရေင်မၞိဟ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ ပ္ဍဲအရာမလ္ၚတ်ပထဝဳဗေဒဏအ် ညးပါ်ခြာလဝ် ကဏ္ဍအဓိက (၂) သာ်၊ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ်ပထဝဳရူပဗေဒ (Physical Geography) မလ္ၚတ်ပရူသဘာဝ ကေုာံ ပထဝဳမၞိဟ် (Human Geography) မလ္ၚတ်ပရူမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်ရ။ တုဲပၠန် နဲကဲသုတေသနပထဝဳဗေဒခေတ်တၟိဂှ် သုင်စောဲဒၟံင် သၞောတ်တင်ဂၞင်ပထဝဳ (GIS) ကေုာံ ဗီုရုပ်နူဂြိုဟ်တုဲ ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် ဗီုပြင်တိဍာ် ညံင်ဂွံနွံကဵု တင်ဂၞင်မခိုင်ကၠိုက်ရ။ သုတေသနပထဝဳဗေဒဝွံ နွံကဵုအဓိပ္ပါယ်ဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံနိဿဲကဵု ဝင်ဂကူမန်ပိုဲ ကေုာံ ဒတန်ဒေသမန်ဂမၠိုင်ရ။ နကဵုနဲကဲ Multicultural Studies၊ ပထဝဳဗေဒ ရီုဗိုင်ကဵု သုတေသီတအ် ညံင်ဂွံညာတ်ကေတ် "Monastic Geography" (ဒၞာဲဝါဲဘာလကျာ်မန်) မပြးဇးဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲ မဗၟံက်ထ္ၜးကဵု "Mon Identity" (လက်သန်ဂကူမန်) ပ္ဍဲဗွိုင်ပညာဂၠးတိရ။ TOC

၁. ဝင် ကေုာံ တမ်ရိုဟ် ပထဝဳဗေဒ

ပထဝဳဗေဒဝွံ ဒှ်ဘာသာသိပ္ပံမွဲ မနွံကဵုဝင်လအ်အဆက်ဆက်ရ။ နူခေတ်တြေံတေအ် မၞိဟ်တအ် စစၟတ်သမ္တီကၠုင် ဒၞာဲဝါဲဒေသ၊ တိဍာ် ကေုာံ ဂၠံင်တရဴဂမၠိုင် သွက်ဂွံအာတရဴ ကေုာံ သွက်ဂွံဆက်စၠောအ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ === ၁.၁ ခေတ်တြေံ (Ancient Geography) === အစာပထဝဳဗေဒ ဂရိတ်တြေံဂမၠိုင် (ဥပမာ - Eratosthenes) ဒှ်မၞိဟ်မစသုင်စောဲ အရေဝ် "Geography" ကၠာအိုတ်ရ။ ညးတအ် လ္ၚတ်ကၠုင် ဗီုပြင်ဂၠးတိ၊ ပွမၜတ်ကၞာတ် ဇမၞော်ဂၠးတိ ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် ဗီုပြင်တိဍာ် (Maps) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်အစာတၠ တဝ်လမဳ (Ptolemy)၊ ညးချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် တင်ဂၞင်ပထဝဳ ဂၠးတိခေတ်တေအ် ဗွဲမလှဲလးရ။ === ၁.၂ ခေတ်လဒေါဝ် ကေုာံ ခေတ်တၟိ (Modern Geography) === ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ်၊ အစာပထဝဳဗေဒ အာရပ် (Arab geographers) ကေုာံ အစာတရဴကြုက်ဂမၠိုင် ဆက်ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် တင်ဂၞင်ပထဝဳဂၠးတိရ။ ကာလစိုပ်ခေတ်တၟိ (၁၈-၁၉ ဗွဝ်သၞာံ)၊ ပထဝဳဗေဒ စပါလုပ်အာ ပ္ဍဲဘာသာဗ္တောန် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်တုဲ စကာနဲကဲသိပ္ပံ (Scientific Method) သွက်ဂွံလ္ၚတ် ပထဝဳရူပဗေဒ ကေုာံ ပထဝဳမၞိဟ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်ရ။

၂. ကဏ္ဍအဓိက ပထဝဳဗေဒ

ဘာသာပထဝဳဗေဒဝွံ ပါ်ခြာလဝ် နကဵုကဏ္ဍဇၞော် (၂) သာ်ရ။ === ၂.၁ ပထဝဳရူပဗေဒ (Physical Geography) === ပထဝဳရူပဗေဒ ဂှ် ဒှ်ပွမလ္ၚတ်ပရူသဘာဝ ကေုာံ ပွဳပွသဘာဝဂမၠိုင်ရ။ ဍေဟ်ပကောံလဝ်: တိဗေဒ (Geomorphology): လ္ၚတ်ပရူဗီုပြင်တိ၊ ဒဵု၊ ဒေသဗလး ကေုာံ ဒစးထ္ၜးတိ။ ဥတုဗေဒ (Climatology): လ္ၚတ်ပရူရာသဳဥတု၊ ကျာ၊ ဗြဲ ကေုာံ အကာဲအရာဓါတ်ကျာ။ ဍာ်ဗေဒ (Hydrology): လ္ၚတ်ပရူဍာ်၊ ကြုင်၊ မှာသၟိတ် ကေုာံ ဍာ်သၟဝ်တိ။ ဇဳဝပထဝဳ (Biogeography): လ္ၚတ်ပရူဒတန် တၞံဆု ကေုာံ သတ်ဂြိုပ်ဂမၠိုင် အတိုင်ဒေသပထဝဳ။ === ၂.၂ ပထဝဳမၞိဟ် (Human Geography) === ပထဝဳမၞိဟ် ဂှ် ဒှ်ပွမလ္ၚတ်ပရူမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် မဆက်စၠောအ်ကဵုဒၞာဲဝါဲရ။ ဍေဟ်ပကောံလဝ်: ပထဝဳယေန်သၞာင် (Cultural Geography): လ္ၚတ်ပရူဘာသာ၊ အရေဝ်၊ ရှ်ေသှ်ေ ကေုာံ အခိုက်ကၞာမၞိဟ်တအ် အတိုင်ဒေသ။ ပထဝဳပိုန်ဒြပ် (Economic Geography): လ္ၚတ်ပရူပ္တိတ်ဇုက်၊ ပွမကူသာန်သွံရာံ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆက်စၠောအ်ကဵုဒေသ။ ပထဝဳဍုင် (Urban Geography): လ္ၚတ်ပရူဒက်ပ္တန်ဍုင်၊ ပွမပြံင်လှာဲဒတန် ကေုာံ အကာဲအရာမၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်။ ပထဝဳပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Geography): လ္ၚတ်ပရူပယျဵုဍုင်၊ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်တတ်ကဏ္ဍဍုင်။

၃. ပထဝဳဒေသမန် ကေုာံ အာရှအဂၞဲ

သွက်ဂကူမန်ပိုဲ၊ ပထဝဳဗေဒ ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံလ္ၚတ်ဒေသအာရှအဂၞဲ (Southeast Asia) ရ။ === ၃.၁ ဒေသကြုင်သြေင် ကေုာံ ဒေသၜဳဂမၠိုင် === ဒေသမန်ပိုဲ ပ္ဍဲခေတ်အဆက်ဆက်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသကြုင်သြေင် (Salween River)၊ ကြုင်ဨရာဝတဳ (Irrawaddy River) ကေုာံ ကြုင်စ Sittang ရ။ ပထဝဳဒေသဏအ် နွံကဵုတိဗလးပတေက် သွက်ဂွံဝေင်သြောအ် ကေုာံ သွက်ဂွံဆက်စၠောအ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဍာ်ရ။ ဍုင်ဇၞော်မန်ဂမၠိုင် (ဥပမာ - သဓီု၊ ဟံသာဝတဳ၊ မတ်မလီု) တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသပထဝဳ မနွံကဵုဂုဏ်ဖိုလ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာအဝဵုဗဟဵုရ။ === ၃.၂ ပထဝဳသံဃာမန် (Monastic Geography) === နကဵုနဲကဲ Mon Sangha and State Power၊ ပထဝဳဘာလကျာ်မန်ဂမၠိုင် (Monasteries) ဒှ်သက်သဳ "Institutional Agency" မန်ပိုဲရ။ ဘာလကျာ်မန် မပြးဇးဒၟံင် ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန်၊ တွဵုရးကရေင် ကေုာံ ဒေသပထုံထာနဳ (ဍုင်သေံ) တအ်ဂှ် ထ္ၜးကေတ်မာန် ဗီုလဵုယေန်သၞာင်မန် မတန်တဴဒၟံင် နကဵုနဲကဲ "Transnational Sovereignty" ရ။

၄. နဲကဲပညာပထဝဳဗေဒ ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင်

ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်၊ ပထဝဳဗေဒ သုင်စောဲနဲကဲသိပ္ပံသၠုင်သၠုင်ရ။

၄.၁ သၞောတ်တင်ဂၞင်ပထဝဳ (GIS)

GIS (Geographic Information System): ဒှ်သၞောတ်ကွန်ပျူတာ သွက်ဂွံပကောံ၊ စၟဳစၟတ် ကေုာံ ဗၟံက်ထ္ၜးတင်ဂၞင်ပထဝဳရ။ ဍေဟ်ရီုဗိုင်ကဵု သုတေသီတအ် ညံင်ဂွံဖန်ဗဒှ် ဗီုရုပ် (Digital Maps) မနွံကဵုတင်ဂၞင်ဇြိုဟ်နက်ရ။

၄.၂ ပွမၜတ်ကၞာတ် နူဇမ္ၚောဲ (Remote Sensing)

Remote Sensing: ပွမပကောံတင်ဂၞင် နူဂြိုဟ် (Satellite) ဟွံသေင်မ္ဂး နူယာန်ကျာ သွက်ဂွံညာတ်ကေတ် အကာဲအရာဂၠးတိ၊ ပွမပြံင်လှာဲဂြိုပ်ဆု ကေုာံ အကာဲအရာဍုင်ဂမၠိုင်ရ။

၅. သုတေသန Ph.D. ကေုာံ ပထဝဳဗေဒ

နကဵုနဲကဲသုတေသန Multicultural Studies (RILCA, Mahidol University)၊ ပထဝဳဗေဒ နွံကဵုဂုဏ်ဖိုလ်: Spatial Agency: ပွမလ္ၚတ်ဒၞာဲဝါဲမန်ဂှ် ဒှ်ပွမဗၟံက်ထ္ၜး "Territorial Legitimacy" (ဒဒှ်မဒးရးနကဵုတိဍာ်)။ Knowledge Sovereignty: ပွမပကောံတင်ဂၞင်ပထဝဳမန် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒှ်ပွမပခိုင်ကေတ် "Digital Sovereignty" (အဝဵုဒဳဂျဳတော) မန်ပိုဲရ။ Verification of Identity: ပ္ဍဲအရာမချူလိက်ပရေင် သွက် Amartdein Journal၊ ပထဝဳဗေဒ ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံပခိုင်ကေတ် "Mon Identity" ပ္ဍဲဗွိုင်ပညာဂၠးတိရ။

ရံၚ်ကဵုဏအ်

ဂၠးတိ အာရှအဂၞဲ ဝင်မန် သိပ္ပံ

တမ်ရိုဟ်လိက်

UNESCO Publishing. (BE 2550). Geography and Human Civilization. Paris. Mahidol University Press. (BE 2566). Language and Identity in Southeast Asia. Salaya. Oxford Economics. (BE 2558). Global Geographic Trends. Oxford. MIT Press. (BE 2564). Digital Mapping and GIS. Cambridge. နာဲထဝ်သောန်။ (သၞာံ ၂၅၆၂ BE). ပထဝဳဒေသမန်. ဍုင်ဗဂေါ။ မာံပါလိက်။ (သၞာံ ၂၅၅၅ BE). လိက်ဝၚ်မန်တၟိ. ဍုင်မတ်မလီု။

လေန်မ္ၚး

National Geographic Official Site Archived ၂၀၁၂-၀၃-၂၆ at the Wayback Machine Google Earth - Explore the World