ပရေင်ကဝ်လဝ်နဳ အပ္ဍဲဍုင်
ပရေင်ကဝ်လဝ်နဳ အပ္ဍဲဍုင် (အၚ်္ဂလိက်: Internal Colonialism) ဝွံ ဒှ်သဳအဝ်ရဳ ပ္ဍဲသွာင် ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မသ္ၚဳဂၠိပ် လတူ အကာဲအရာ အလဵုအသဳ ဗဟဵု (ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ဂကူ မၞုံလၟိဟ်ဂၠိုင်အိုတ်) မစကာ အာဏာတုဲ ဍဵုဍိုက်၊ ကေတ်အခေါင် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် လတူ ကောန်ဂကူသၟတ် (Minorities) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသပယျဵုတအ် ညံင်ရဴ ဍုင်ကဝ်လဝ်နဳတြေံ မအုပ်ဓုပ်လဝ် ဍုင်ဍိက် တအ်ကီုရ။
လညာတ်ဏအ်ဝွံ က္တဵုဒှ်ကၠုင် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ဒဒှ်ရ ၜိုန်ရ ဍုင်မွဲ ကလိဂွံ သၠးပွး နူကဵု ကဝ်လဝ်နဳ ဍုင်ပလိုတ်တအ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဍဵုဍိုက် ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဂှ် ဆက်တုဲ က္တဵုဒှ်ဒၟံင် ဟိုတ်နူ သၞောတ်ဝ် "ကဝ်လဝ်နဳ အပ္ဍဲဍုင်" ဏအ်ရ။
အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိကဂမၠိုင် (Key Characteristics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ကဝ်လဝ်နဳ အပ္ဍဲဍုင် ဝွံ မလေပ် ထ္ၜးကဵု လက္ခဏာ အဓိက (၄) သာ်ရ-
- ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံတုပ်သၟဟ် (Economic Exploitation): အလဵုအသဳ ဗဟဵု ကံက်ကေတ် သယံဇာတ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် နူကဵု ဒေသ ကောန်ဂကူသၟတ်တအ် တုဲ၊ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဒေသပယျဵုဂှ်မ္ဂး ဟွံစွံ အာရီု။
- ပွမပါ်ခြာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Marginalization): ကောန်ဂကူသၟတ်တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင်အရာ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် သွက်ဂွံ ပါလုပ် ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲ ယန္တရာ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။
- အာဏာ ယေန်သၞာင် (Cultural Assimilation): အလဵုအသဳတအ် ဂစာန် ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် "မွဲဍုင်၊ မွဲဂကူ၊ မွဲအရေဝ်" တုဲ ဇိုတ်ပလီု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ်လဒဵု အခေါင် ဗ္တောန် လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကောန်ဂကူသၟတ်တအ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပညာ။
- ပွမစကာ အာဏာ ပရေင်ဂီုကၠီု (Militarization): သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဒေသ ကောန်ဂကူသၟတ်တအ် ညံင်ဟွံဂွံ တဝ်စၞေဟ်ဂှ် အလဵုအသဳ ဗဟဵုတအ် စကာ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် မတေင်ဂြတ် လတူ ဒေသတအ်ဂှ်။
ဆက်စပ် ကု ဍုင်အာယှအဂၞဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အာယှအဂၞဲ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ်၊ လက္ကရဴ နူ ကလိဂွံ သၠးပွးတုဲ၊ ကောန်ဂကူ မၞုံလၟိဟ်ဂၠိုင်တအ် ကလိဂွံ အာဏာ အလဵုအသဳရ။ ညးတအ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု (State-Building) ဂှ် ညးတအ် စကာ နဲကဲ မတုပ် ကု ဍုင်ကဝ်လဝ်နဳ တြေံတအ်တုဲ ကလေင် အုပ်ဓုပ်လဝ် ကောန်ဂကူ သၟတ်တအ်ရ။
ဟိုတ်နူ ပရေင်ကဝ်လဝ်နဳ အပ္ဍဲဍုင်ဏအ်ရ၊ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗီုကဵု ဍုင်ဗၟာ၊ အေန်ဒဝ်နဳယှာ ကေုာံ ဖဳလေတ်ပေန် တအ်ဂှ် ပဋိပက္ခ လွပ်လွဟ် (Armed conflicts) ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင်အရာ ကောန်ဂကူ သၟတ်တအ် ဆက်တုဲ က္တဵုဒှ်ဒၟံင် စဵုကၠုင် တ္ၚဲဏအ်ရ။
သွဟ် ပြသၞာ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ပရေင်ကဝ်လဝ်နဳ အပ္ဍဲဍုင် ဏအ်ဂှ် တၠပညာတအ် ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ သ္ဒးဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရေဝ် (Federalism) မပါ်ပရအ် အာဏာ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်၊ ကေုာံ သ္ဒးဒုင်တဲ လတူ သၞောတ်ဝ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Multiculturalism) ဟေင် ဍုင်မွဲ ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ်မာန်ရ။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပွမဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု (State-Building)
- ခေတ်လက္ကရဴ-ကဝ်လဝ်နဳ (Postcolonialism)
- ယေန်သၞာင်နာနာ (Multiculturalism)
- ဖက်ဒရေဝ် (Federalism)