ပရေင်ကၠာဲ လိက် တမၠာ
ပရေင်ကၠာဲ လိက် တမၠာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင် ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (အၚ်္ဂလိက်: History of translation ဟွံသေင်မ္ဂး Translation of ancient texts) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကမၠောန် မကၠာဲပြံင် လိက်ပတ်၊ ကဗျ၊ လိက်သမ္တီ၊ ကေုာံ လိက်ဘာသာ နူကဵု အရေဝ်ဘာသာ မွဲ စိုပ် အာ အရေဝ်ဘာသာ တၞဟ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တမၠာ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ ကမၠောန် ကၠာဲဘာသာ လိက် တမၠာ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ တြး ပတိတ် လညာတ် ဉာဏ်ပညာ၊ ယေန်သၞာင်၊ ပရေင်ဘာသာ၊ ကေုာံ ကွတ်သိပ္ပံ အကြာ ဂကောံမၞိဟ် နာနာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။[၁]
ဝင် ပရေင်ကၠာဲဘာသာ ဝွံ စတင် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ဍုင် မေသဝ်ပဝ်တေးမဳယျာ (Mesopotamia) တုဲ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် (Greece)၊ ရဝ်မ (Rome)၊ အိန္ဒိယ (India)၊ ကေုာံ ဍုင်ကြုက် (China) ရ။ ပရေင်ကၠာဲ လိက် တမၠာ ဂှ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဇိုင် သွက် သဳအိုရဳ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ ခေတ်တၟိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ကၠာဲ လိက် တမၠာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ နဲကဲ၊ သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"ပရေင်ကၠာဲ လိက် တမၠာ" (Translation of antiquity) ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သိပ္ပံ ဘာသာဗေဒ မ္ဂး ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကၠာဲပြံင် အဓိပ္ပါယ် (Meaning) ကေုာံ ဇာတ်သဘာဝ (Context) နူ အရေဝ်ဘာသာ တမ်မူလ (Source language) စိုပ် အာ အရေဝ်ဘာသာ မဒးကၠာဲ (Target language) ပ္ဍဲ ခေတ် သမိုင်း တေအ် ရ။
ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံစကာ ဝေါဟာရ "Translation" ဏီ ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ အရေဝ် ဂရိတ် ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရ "Metaphrasis" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကၠာဲ နကဵု မလိက် မွဲ မ တုဲ မွဲ မ" (Word-for-word) ကေုာံ "Paraphrasis" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကၠာဲ နကဵု အဓိပ္ပါယ်" (Sense-for-sense) ရ။[၂]
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်စတင် ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ (History and Origins in Antiquity)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သက်သဳ ဝင် ပရေင်ကၠာဲဘာသာ မစှ်ေ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဝွံ ဂွံ ဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက် တၟအ် သူမေရဳယာန် (Sumerian) ကေုာံ အက္ကာဒဳယာန် (Akkadian) ပ္ဍဲ ဍုင် မေသဝ်ပဝ်တေးမဳယျာ (လၟုဟ် ဍုင် အဳရတ်) ၜိုတ် ဘဳသဳ (BC) ၂၀၀၀ တေအ် ရ။
လိက် ကဗျ မပြာကတ် "ကဗျ အေပစ် ဂေလ်ဂါမေတ်" (Epic of Gilgamesh) ဝွံ ဒးဒုင် ကၠာဲ လဝ် နူ အရေဝ် သူမေရဳယာန် စိုပ် အာ အရေဝ် အာရှ လဒေါဝ် တၞဟ်ဟ် နာနာ သာ် ရ။ ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ကၠာဲ လိက် ဂှ် ဒှ် လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင် ရ။
၃။ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ ပ္ဍဲ ရဝ်မ ကေုာံ ဂရိတ် (Translation in Greece and Rome)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ ဂှ် ပရေင်ကၠာဲဘာသာ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် ရ။ ပရေင်ကၠာဲ လိက် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် လိက် "Septuagint" ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် လိက် သမ္မာ (Hebrew Bible) မဒးဒုင် ကၠာဲ လဝ် နူ အရေဝ် ဟေဗြေဝ် (Hebrew) စိုပ် အရေဝ် ဂရိတ် (Greek) ပ္ဍဲ ၜိုတ် ဘဳသဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံ နကဵု တၠပညာ ၇၂ တၠ ရ။
တၠပညာ ဍုင်ရဝ်မ မပ္တံကဵု သဳသေရဝ် (Cicero) ကေုာံ ဟဝ်ရေ့စ် (Horace) တအ် လေဝ် ကၠာဲ လဝ် လိက် ဂရိတ် ဗွဲမဂၠိုင် စိုပ် လေတ္တေန် (Latin) ရ။ သဳသေရဝ် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မပတိုန်ထ္ၜး သဳအိုရဳ "ဟွံဒး ကၠာဲ မွဲ မ တုဲ မွဲ မ၊ သ္ဒး ကၠာဲ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ညံင် ဂွံ စိုပ်" (Non verbum pro verbo) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။[၃]
၄။ ခေတ် ထဝ် အေဿလာမ် ကေုာံ သ္ၚိ ပညာ (Islamic Golden Age and House of Wisdom)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ အကြာ ၈ ဗွဝ်ကၠံ ကဵု ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဍုင် အာရပ် (Arab) တအ် ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ကၠာဲဘာသာ ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ "သ္ၚိ ပညာ" (House of Wisdom) ပ္ဍဲ ဍုင် ဘာဂဒက် (Baghdad) ရ။
တၠပညာ အာရပ် တအ် ကၠာဲ လဝ် လိက် သိပ္ပံ၊ ဒဿန၊ သၟိင်၊ ကေုာံ ဂဥုဲ နူ အရေဝ် ဂရိတ် (မပ္တံကဵု လိက် အာရစ်သတဝ်တယ် ကေုာံ ပလေတဝ်)၊ သက္ကတ၊ ကေုာံ ပါသဳ စိုပ် အာ အရေဝ် အာရပ် ရ။ ပရေင်ကၠာဲ ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် လိက် သိပ္ပံ ဂရိတ် တအ် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ ကေုာံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ ဥရောပ လက္ကရဴ ဏအ် ရ။
၅။ ပရေင်ကၠာဲ လိက် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Asian and Buddhist Translations)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ လပါ် ရးအာရှ၊ ကမၠောန် ကၠာဲဘာသာ အဓိက ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြးဇး ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။
- ဍုင်ကြုက် (China): တၠပညာ ခမဳ ဍုင်ကြုက် မပ္တံကဵု ကုမာရဇဳဝ (Kumārajīva) ကေုာံ ရာန်ချာန် (Xuanzang) တအ် ကၠာဲ လဝ် လိက် သုတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ နူ အရေဝ် သက္ကတ (Sanskrit) စိုပ် အရေဝ် ကြုက် ရ။
- ရးအာရှအဂၞဲ ကေုာံ မန်: ဂကူမန်၊ ဂကူဗၟာ၊ ကေုာံ သေံ တအ် ကၠာဲ လဝ် လိက် ပိဋကတ် ပိ နူ အရေဝ် ပါဠိ (Pali) စိုပ် အရေဝ် မိ ညးတအ် နကဵု လိက် သၠရိုတ် ကေုာံ လိက် တၟအ် ရ။ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်မင်မဲ လိက်ပတ် တမၠာ ဗွဲမခိုဟ် ရ။[၄]
၆။ သဳအိုရဳ ကေုာံ နဲကဲ ကၠာဲဘာသာ တမၠာ (Ancient Translation Theories and Methods)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နဲကဲ ကၠာဲဘာသာ ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ နွံ အဓိက ၜါ သာ် ရ -
| ဂကူ နဲကဲ (Type) | ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition) | ဖဵု (Pros) | လွပ် (Usage) |
|---|---|---|---|
| Word-for-word (မွဲ မ တုဲ မွဲ မ) | ကၠာဲ မလိက် အတိုင် တမ်မူလ သီု ဟွံပြံင် သဒ္ဒါ။ | သစ္စ နွံ လတူ လိက် တမ်မူလ ဗွဲမလောန်။ | စကာ သွက် လိက် သမ္မာ ကေုာံ လိက် ဥပဒေ။ |
| Sense-for-sense (အဓိပ္ပါယ် တုဲ အဓိပ္ပါယ်) | ကၠာဲ သွက်ဂွံ ဂွံ အဓိပ္ပါယ် အလုံ၊ ပြံင် သဒ္ဒါ မာန်။ | ဗှ် လောဲသွာ တုဲ ကၠိုဟ် လောဲ သွက် ညးဗှ် လိက်။ | စကာ သွက် လိက် ကဗျ၊ လိက်ဝတ္ထု၊ ကေုာံ ဒဿန။ |
၇။ တၟအ် ရဝ်သေတ်တာ ကေုာံ ပရေင်ဖံက် လိက် (The Rosetta Stone and Decipherment)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တၟအ် ရဝ်သေတ်တာ (Rosetta Stone) မဂွံ ဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၉ ဂှ် ဒှ် သက်သဳ အဓိက သွက် ပရေင်ကၠာဲ လိက် တမၠာ ရ။ ပ္ဍဲ တၟအ် ဏအ် နွံ လိက် ၃ ဂကူ - (၁) လိက် ဟဳရဝ်ဂလစ် အဳဂျေပ် (Hieroglyphs)၊ (၂) လိက် ဒဳမဝ်တစ် (Demotic)၊ ကေုာံ (၃) လိက် ဂရိတ် (Ancient Greek) ရ။
ဟိုတ်နူကဵု တၠပညာ ပြင်သေတ် ဂျောန် ဖရန်ဆွာ ရှမ်ပဝ်လဳယောန် (Jean-François Champollion) တီ လိက် ဂရိတ် တုဲ ညးတေအ် ဖံက် အဓိပ္ပါယ် (Decipher) လိက် အဳဂျေပ် တမၠာ မာန် ကၠုင် ရ။ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်အံင်ဇၞး ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကၠာဲဘာသာ တမၠာ ရ။
၈။ ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ ပရေင်ကလေင်ဂျိုင် (Middle Ages and Renaissance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ (Middle Ages)၊ လိက် ခရစ်ယာန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ကၠာဲ လဝ် စိုပ် လေတ္တေန် (Latin) နကဵု တၠပညာ သိန် ဂျရုမ်း (St. Jerome) မဒှ် ညးမကၠာဲ လိက် Vulgate ရ။
ကာလ စိုပ် ခေတ် ကလေင်ဂျိုင် (Renaissance) မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် စ ကၠာဲ လိက် သမ္မာ နူကဵု လေတ္တေန် စိုပ် အာ အရေဝ် ညးဍုင်ကွာန် (Vernacular languages) မပ္တံကဵု အင်္ဂလိက်၊ ဂျာမာန် တအ် ရ။ ဥပမာ - မာတင် လူသာ (Martin Luther) ကၠာဲ လိက် သမ္မာ စိုပ် အရေဝ် ဂျာမာန် တုဲ၊ ဝဳလဳယာမ် တေန်ဒေး (William Tyndale) ကၠာဲ စိုပ် အရေဝ် အင်္ဂလိက် ရ။[၅]
၉။ နည်းပညာ ခေတ်တၟိ ကေုာံ လိက် တမၠာ (Modern Technology and Ancient Texts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ပရေင်ကၠာဲ လိက် တမၠာ (Classical philology) ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နည်းပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။ တၠပညာ တအ် စကာ သၞောတ် ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) သွက်ဂွံ ကၠာဲ ကေုာံ ဖံက် လိက် မချဳထကး ဒၟံင် (Fragmented texts) တအ် ရ။
ဥပမာ - တၠပညာ တအ် စကာ AI သွက်ဂွံ ကၠာဲ လိက် တၟအ် ဂရိတ် မလီုလာ် ဒၟံင် (Ithaca project) ညံင် ဂွံ ကလေင် ဍိုက်ပေင် မာန် ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ဝင် ကေုာံ လိက် တမၠာ မကၠေအ် အာ လဝ် တအ် ဂွံ ကလေင် ဂျိုင် တိုန် မွဲဝါ ပၠန် ရ။
၁၀။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ယေန်သၞာင် (Cultural Impact and Preservation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ကၠာဲ လိက် တမၠာ ဝွံ ဒှ် ဇုက် ဒဒန် မဆက်စပ် လဝ် အတိတ် ကဵု ပစ္စုပ္ပန် ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကဵု ညးမကၠာဲဘာသာ (Translators) တအ် ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ် မ္ဂး -
- လညာတ် ဒဿန ဂရိတ် မပ္တံကဵု ပလေတဝ် တအ် ဒးကၠေအ်ကၠက် အာ မာန် ရ။
- လိက် ပိဋကတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ဟွံမာန် ပြးဇး စိုပ် ရးအာရှအဂၞဲ မာန် ရ။
- ကွတ်သိပ္ပံ ကေုာံ ဂဥုဲ ခေတ် တမၠာ တအ် ဟွံမာန် ဆက် ဇၞော်မောဝ် မာန် ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ကၠာဲ လိက် တမၠာ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သဒ္ဒါ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ကမၠောန် မင်မဲ အာဲကၟာဲ ဉာဏ်ပညာ ကောန်မၞိဟ် (Preservation of human knowledge) အလုံ ဂၠးတိ ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Bassnett, S. (2014). Translation Studies, 4th, Routledge, 45-50။
- ↑ Munday, J. (2016). Introducing Translation Studies: Theories and Applications, 4th, Routledge, 19-24။
- ↑ Robinson, D. (1997). Western Translation Theory from Herodotus to Nietzsche. St. Jerome Publishing, 15-20။
- ↑ Hung, E. (2005). Asian Translation Traditions. John Benjamins Publishing, 45-55။
- ↑ Venuti, L. (2012). The Translation Studies Reader, 3rd, Routledge, 112-118။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဘာသာဗေဒ (Linguistics)
- ပါဠိ (Pali language)
- သက္ကတ (Sanskrit)
- တၟအ် ရဝ်သေတ်တာ (Rosetta Stone)