ပရေင်ချပ်ဗ္စာ ပါ်ပါဲ

ပရေင်ချပ်ဗ္စာ ပါ်ပါဲ (အၚ်္ဂလိက်: Critical thinking) ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ ယုတ္တိဗေဒ (Logic) ကေုာံ ပရေင်ပညာမ္ဂး ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် စိုတ်ဝိညာဏ် မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠိပ်၊ ပါ်ပါဲ ကေုာံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ထာဝ် လတူ တင်ဂၞင်၊ လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဟီုတွဟ်မွဲမွဲ နကဵု လညာတ်လဒေါဝ် မဟွံမွဲကဵု အဂတိရ။ ပရေင်ချပ်ဗ္စာ ပါ်ပါဲဝွံ ဟွံသေင်ကဵု ပွမဒုင်တဲ အရာအိုတ်သီု ဗွဲမလောဲသွာတုဲ၊ ဍေံဒှ် ကမၠောန်မသၟာန်ဇၟာန် (Questioning)၊ မဂၠာဲ သက်သဳ (Seeking evidence) ကေုာံ မစၟဳစၟတ် ဟိုတ်ဖိုလ် (Evaluating reasoning) ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး တင်သ္ဂုတ်ထာဝ် မဍာံစၟတ်ရ။

အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိကဂမၠိုင် (Core Characteristics)

ညးမၞုံကဵု အစောံစရာဲ ချပ်ဗ္စာ ပါ်ပါဲ (Critical thinker) မွဲမ္ဂး သ္ဒးနွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ သဇိုင် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-

• လညာတ်လဒေါဝ် (Objectivity): ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠိပ် ပြဿနာမွဲ နကဵု လညာတ်မဟွံပါလုပ်ကဵု စိုတ်ဒြဟတ် (Emotion) ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ်အဂတိ ပူဂိုလ် (Personal bias)။
• ပရေင်ပါ်ပါဲ ယုတ္တိ (Logical Reasoning): အစောံစရာဲ မဆက်စၠောအ် ဟိုတ်ဖိုလ် ကေုာံ ပွမညာတ်ကေတ် လဒက်ပ္တန် အဆက်အစပ် အကြာ တင်သဇိုင် ကဵု တင်သ္ဂုတ်ထာဝ်။
• ပွမသၟာန်ဇၟာန် (Skepticism/Questioning): ဟွံဒုင်တဲ လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဒုင်သဇိုင် (Assumptions) တအ် ဗွဲမလောဲသွာတုဲ၊ သၟာန်ဇၟာန် ဂၠာဲသက်သဳတွဵုရ။
• ပွမစၟတ်သမ္တီ အဂတိ (Identifying Biases): အစောံစရာဲ မတီကေတ် လညာတ်အဂတိ ကေုာံ ပရေင်လှေံလှန် မပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု တင်ဟီုတွဟ် ညးတၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ဇကုဇကုရ။

လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ချပ်ဗ္စာ ပါ်ပါဲ (Process of Critical Thinking)

ကမၠောန် ချပ်ဗ္စာပါ်ပါဲဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကဆံင် အဓိကဂမၠိုင်ရ-

1. စၟတ်သမ္တီ ပြဿနာ (Identification): ဓမံက်ထ္ၜး ကေုာံ ပံက်အဓိပ္ပါယ် တင်ဟီုတွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြဿနာဂှ် ကၠးကၠးမးမး။
2. ပကောံ တင်ဂၞင် (Gathering Information): ဂၠာဲ တင်ဂၞင် ကေုာံ သက်သဳအထောက်အထား (Evidence) မဆက်စပ် ကုပြဿနာဂှ် နူကဵု တမ်ရိုဟ် မခိုင်ကၠိုက်။
3. ပါ်ပါဲ သက်သဳ (Evaluation): စၟဳစၟတ် သက်သဳတအ်ဂှ် ဒဒှ်ရ ဍာံစၟတ်ဟာ၊ ခိုင်ကၠိုက်ဟာ ကေုာံ နွံကဵု လညာတ်အဂတိဟာ။ ညာတ်ကေတ် ဟိုတ်ဖိုလ် မယောင်ယာ (Logical Fallacies) မပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲတင်ဟီုတွဟ်ဂှ်မာန်ရ။
4. ဆိင်ဆ (Inference): စကာ သက်သဳ မစၟဳစၟတ်လဝ်တအ်ဂှ်တုဲ ဆိင်ဆ ကေတ် တင်သ္ဂုတ်ထာဝ် မနွံကဵု ယုတ္တိရ။
5. ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ထာဝ် ကေုာံ ဓမံက်ထ္ၜး (Conclusion and Communication): ပတိတ် သွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ဂုတ်ထာဝ် လက္ကရဴအိုတ်တုဲ ဓမံက်ထ္ၜးကဵု သက်သဳ ဟိုတ်ဖိုလ် မခိုင်ကၠိုက်မာန်ရ။

ဂုဏ်ဖိုလ် ကေုာံ အကျိုဟ်ဇၞော် (Importance and Benefits)

ပရေင်ချပ်ဗ္စာ ပါ်ပါဲဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ရ။

• ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သုတေသန: သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠိပ် လိက်စံင်ဂမၠိုင်၊ ဖန်ဗဒှ် တင်ဟီုတွဟ် အဓိက (Core Argument) မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် တင်ဂွံလ္ၚတ်တၟိတၟိ (New knowledge) ရ။
• ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်: ပ္ဍဲခေတ် မဳဒဳယာ ကေုာံ တင်ဂၞင် မပြးဇးဒၟံင်ဏအ်မ္ဂး၊ ဍေံရီုဗင် စဵုဒၞာကဵု ညံင်ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် လှေံလှန် (Media manipulation) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ဖန်ဗဒှ်လညာတ် ဗၠေတ်ဗၠေတ် (Misinformation) တုဲ ဒှ်အရာသဇိုင် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မခိုင်ကၠိုက်ရ။
• ပ္ဍဲ အရာမဖျေဟ်သ္ဂုတ်ထာဝ် (Decision Making): ရီုဗင်ကဵု ပူဂိုလ်မွဲမွဲ သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ထာဝ် မနွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် လတူ ပြဿနာ ဘဝ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန်ဂမၠိုင်ရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• ယုတ္တိဗေဒ (Logic)
• ဟိုတ်ဖိုလ် မယောင်ယာ (Logical Fallacies)
• တင်ဟီုတွဟ် (Argument)
• ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy)

နိဿဲ

• Dewey, John (1910). How We Think. D.C. Heath.
• Ennis, Robert H. (1989). "Critical Thinking and Subject Specificity: Clarification and Needed Research". Educational Researcher, 18(3), 4-10.
• Paul, Richard; Elder, Linda (2006). Critical Thinking: The Nature of Critical and Creative Thought. Journal of Developmental Education.
• Kahneman, Daniel (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.