ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန်
ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချဳဓရာင် ဂကောံမၞိဟ် (အၚ်္ဂလိက်: social movement) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မပံင်ကောံ တုဲ ချဳဓရာင် အတိုင် လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒစးဒုင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် (society) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဍုင်ကွာန် (politics) ရ။ ပရေင်ချဳဓရာင် တအ်ဝွံ ဒှ် အရာ အဓိက သွက်ဂွံ အာတ်မိက် အခေါင်အရာ၊ သောင်ကလး ပြသၞာ ညးဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် တၟိ ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲမွဲ ရ။[၁]
ပ္ဍဲကဵု သမိုင်း ဂၠးတိ၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဝင် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် သွက် အခေါင်အရာ ညးဗြဴ၊ ပရေင်ချဳဓရာင် သၟာကမၠောန်၊ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် စဵုဒၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် နကဵု လညာတ် ပရေင်မၞိဟ် (Sociology)၊ သဳအိုရဳ (Theory)၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵု လညာတ် ပညာ ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မကတဵုဒှ် လဝ် နကဵု ဂကောံ (Collective action) မနွံကဵု တင်ရန်တၟအ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ အခိုက်အလိုက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ရ။
ပရေင်ချဳဓရာင် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်ကတဵုသပုန် (Rebellion) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ထေဲစိုတ် ဟွံမဲ သၞောတ်ဝ် (Mob behavior) ရ။ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု လဒက်ပတန်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမလအ်လ ရ။ တၠပညာ သဳဒနဳ တာရဝ် (Sidney Tarrow) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ချဳဓရာင် ဝွံ ဒှ် "ပရေင်ဒစးဒုင် အလုံ ဂကောံ မနွံကဵု တင်ရန်တၟအ် ဓမ္မတာ" ရ။[၂]
၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် နကဵု ဗီုပြင် ခေတ်တၟိ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲ အကြာ လပါ် လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကေုာံ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ကေုာံ အမေရိက ရ။ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခေတ် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy) ရ။
ပ္ဍဲ အခိင် တေအ်၊ သၟာကမၠောန် တအ် ပံင်ကောံ တုဲ အာတ်မိက် ညံင်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် နာဍဳ ကမၠောန် ကေုာံ ပခိုဟ် တိုန် ၚုဟ်မး ကမၠောန် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် သွက် အခေါင် မာဲ ညးဗြဴ (Women's suffrage movement) ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ဒစးဒုင် ပရေင်ဍိက် (Abolitionism) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ဝင် ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ချဳဓရာင် ဝွံ ဒှ် လွဟ် ညးဍုင်ကွာန် မဟွံမဲ ကဵု အာဏာ တအ် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု သၟိင်တၠ တအ် ရ။
၃။ လၟေင် ကဆံင် ပရေင်ချဳဓရာင်ဂမၠိုင် (Stages of Social Movements)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တၠပညာ စိုတ်ပညာ ဟာဗတ် ဗလူမာ (Herbert Blumer) ပါ်လဝ် လၟေင် ကဆံင် ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် နကဵု ၄ ကဆံင် အဓိက ရ - [၃]
1. ကဆံင် ကတဵုဒှ် (Emergence): မၞိဟ် တအ် စ ဟီုဂး ကေုာံ ဟွံပေင်စိုတ် လတူ ပြသၞာ မွဲမွဲ ဆဂး ဟွံမဲ ကဵု ဂကောံ ဏီ။
2. ကဆံင် ပံင်ကောံ (Coalescence): မၞိဟ် တအ် စ ပံင်ကောံ၊ စၟတ်သမ္တီ က္ဍိုပ်သကိုပ်၊ တုဲ ဖန်ဇန် လၟေင် ကမၠောန် (ဥပမာ - ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ)။
3. ကဆံင် ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် (Bureaucratization): ဂကောံ ဂှ် ဇၞော် တိုန် တုဲ ဒက်ပတန် ရုင်၊ စကာ သြန်ဘဏ္ဍာ၊ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု လၟေင် လဒက်ပတန် ပရေင်အုပ်ဓုပ်။
4. ကဆံင် ယှောတ်စှ်ေ (Decline): ပရေင်ချဳဓရာင် ဂှ် ဒေါအ် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ယှောတ် အာ။ ဍေဟ် မာန် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် အံင်ဇၞး အာ ရ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ပလီု ထောအ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးပါလုပ် တအ် ပါ် အာ ဂကောံ တၞဟ် ရ။
၄။ ဂကူ ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် (Types of Social Movements)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒေဗစ် အေဘာလဳ (David Aberle) ပါ်လဝ် ဂကူ ပရေင်ချဳဓရာင် နကဵု အလုံ ပြသၞာ ဍေဟ်တအ် မိက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ရ။
| ဂကူ | တင်ရန်တၟအ် | အလုံ ပြံင်လှာဲ | ဥပမာ |
|---|---|---|---|
| ပရေင်ချဳဓရာင် ပြံင်လှာဲ ညိည (Alternative) | သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ စရိုတ် မၞိဟ် လ္ၚဵု ညိည | ပူဂိုလ် | ဂကောံ စဵုဒၞာ ပရေင်သုင် အရက် (Temperance movement) |
| ပရေင်ချဳဓရာင် ကလေင် ဟံင်ပြာ် (Redemptive) | သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဘဝ မၞိဟ် လ္ၚဵု အလုံအိုတ်သီု | ပူဂိုလ် | ဂကောံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ဘဝ သွက် ညးစကာ ဂဥုဲၜူမာဲ |
| ပရေင်ချဳဓရာင် ပလေဝ်ပလေတ် (Reformative) | သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောဝ် ညိည ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် သီုဖအိုတ် | အလုံ ဂကောံမၞိဟ် | ပရေင်ချဳဓရာင် စဵုဒၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental movement) |
| ပရေင်ချဳဓရာင် တဝ်စၞေဟ် (Revolutionary) | သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ဍုင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် သီုဖအိုတ် | အလုံ ဂကောံမၞိဟ် | ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ပြင်သေတ် (French Revolution) |
၅။ သဳအိုရဳ ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် (Theories of Social Movements)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မုဟိုတ် ပရေင်ချဳဓရာင် ကတဵုဒှ် ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဳအိုရဳ နာနာ သာ် -
- သဳအိုရဳ ပရေင်မၞိဟ် ဍဵုဍိုက် (Structural Strain Theory): ပရေင်ချဳဓရာင် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် တအ် ဟွံမာန် သောင်ကလး ပြသၞာ ရ။
- သဳအိုရဳ ပရေင်ပံင်ကောံ ဒြပ်ရတ် (Resource Mobilization Theory): သဳအိုရဳ ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပရေင်ထေဲစိုတ် သက်သက် ဂှ် ဟွံရုံဂပ် ပုဟ်။ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး ဂှ် ဒးနွံကဵု ဒြပ်ရတ် (Resources) မပ္တံကဵု သြန်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်၊ ကေုာံ မဳဒဳယာ ရ။[၄]
- သဳအိုရဳ ပရေင်ချဳဓရာင် ခေတ်တၟိ (New Social Movement Theory): လ္ၚတ် ရံင် ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ခေတ် လက္ကရဴ ဏအ် (မပ္တံကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင် လိင် - LGBTQ+ rights) မဟွံမဲ တင်ရန်တၟအ် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သက်သက် ဆဂး အာရီုစွံ လတူ အခေါင်အရာ ကေုာံ ဝိညာဏ် ဂကူ ရ။
၆။ တာလျိုင် မဳဒဳယာ ကေုာံ ကွတ်ပညာ (Role of Media and Technology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ မဳဒဳယာ မဟာဇန် (Social media) မပ္တံကဵု Facebook, Twitter, ကေုာံ TikTok တအ်ဝွံ ဒှ် လွဟ် အဓိက သွက် ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် ရ။ ကွတ်ပညာ ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု "Hashtag activism" မပကဵု ညံင် တင်ဂၞင် တအ် ဂွံ ပြးဇး အလုံ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ်အ် ရ။
ဥပမာ - ပရေင်ချဳဓရာင် တမ်သၞာံ အာရပ် (Arab Spring) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ်၊ မၞိဟ် တအ် စကာ မဳဒဳယာ သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ တုဲ တဝ်စၞေဟ် ကု သၟိင် အာဏာရှင် တအ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ပရေင်ချဳဓရာင် #MeToo ဂှ် လေဝ် ပြးဇး အလုံ ဂၠးတိ နကဵု အင်တာနက် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ပရေင်ဍဵုဍိုက် လိင် ရ။
၇။ တင်အဓိက သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး ကေုာံ ကျဟောမ် (Elements of Success and Failure)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် မွဲ အံင်ဇၞး ဟွံသေင်မ္ဂး ကျဟောမ် ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ တင် အဓိက ဂမၠိုင် ရ -
- ပရေင်လဒက်ပတန် ခိုင်ကၠိုက် (Organization): ဒးနွံကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ မၞိဟ် မပါလုပ် မဂၠိုင်။
- အခေါင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Opportunity): ယဝ်ရ အလဵုအသဳ လပါ် လတူ ဍိုန်လျ အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပါ်ကရေက် အာ မ္ဂး၊ ပရေင်ချဳဓရာင် တအ် ဂွံ အခေါင် အံင်ဇၞး ဂၠိုင် ရ။
- သြဇာ လတူ ညးဍုင်ကွာန် (Public Support): ပရေင်ချဳဓရာင် ဂှ် ဒးဂွံ ပရေင်ထံက်ပင် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဓမ္မတာ (Public sympathy)။ ယဝ်ရ ညးတအ် စကာ ပရေင်ပလီုပလာ် ဗွဲမလောန် (Violence) မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် မာန် ဒစးဒုင် ဍေဟ်တအ် ပၠန် ရ။
၈။ ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ (Global Social Movements)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် ဂၠးတိ ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် မပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
- ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် အမေရိကာန် (US Civil Rights Movement): က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု မာတေန် လူသာ ကေန် (Martin Luther King Jr.) သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် သၞောဝ် ပါ်ကရေက် အသာ် စၞာံ။
- ပရေင်ချဳဓရာင် ဒစးဒုင် အပါသိုက် (Anti-Apartheid Movement): ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုင်ကျာ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု နေလ်ဆင် မန်ဒဲလာ (Nelson Mandela) သွက်ဂွံ ပလီု သၞောတ် ပါ်ကရေက် ဂကူ။
- ပရေင်ချဳဓရာင် သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental Movement): ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု မၞိဟ် ဝုတ်ဗၠာဲ မပ္တံကဵု ဂရီတာ သန်ဘာတ် (Greta Thunberg) သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Climate change)။
၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပဝ်လသဳ (Impact on Society and Policy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ နွံကဵု ဖဵုသက်ရောက် အဓိက ၜါ သာ် - ၁။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပဝ်လသဳ (Policy Change): ပကဵု ညံင် အလဵုအသဳ ဂွံ ခၞံဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ တၟိ (ဥပမာ - သၞောဝ် အခေါင် မာဲ၊ သၞောဝ် မင်မဲ သဘာဝ)။ ၂။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Change): ပြံင်လှာဲ ထောအ် လညာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဂကောံမၞိဟ် လတူ အရာ မွဲမွဲ (ဥပမာ - ပရေင်စၟတ်သမ္တီ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ညးဗြဴ ကဵု ညးတြုံ)။
ၜိုန်ရ ပရေင်ချဳဓရာင် လ္ၚဵု ဟွံကလိဂွံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ပြဟ်ပြဟ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ လညာတ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလအ်လ ရ။
၁၀။ အနာဂတ် ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် (Future of Social Movements)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အနာဂတ် သွက် ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဂၠးတိ မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် (Globalization) ရ။ ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် ဝွံ ဟွံဒက်ပတန် လဝ် ဆ ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် အလုံ ဂၠးတိ (Transnational movements) မာန် ရ။
တုဲပၠန်၊ လွပ် ဉာဏ်စက် (Artificial intelligence) ကေုာံ ဒေတာ ဇၞော် (Big data) တအ်ဝွံ မာန် ပြံင်လှာဲ ဗီုလဵု ဂကောံ တအ် ပံင်ကောံ ကေုာံ ဖန်ဇန် လၟေင် ကမၠောန် ရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ် ဂှ်၊ အလဵုအသဳ တအ် လေဝ် စကာ နည်းပညာ တအ် ဏအ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ဍဵုဍိုက် ပရေင်ချဳဓရာင် တအ် ဗွဲမလောဲသွာ မာန် ကီု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပေါဲဗတိုက် အကြာ အဝဵု ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဆက် ကတဵုဒှ် အာ နကဵု ဗီုပြင် ခေတ်တၟိ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Tilly, C. (2004). Social Movements, 1768–2004. Paradigm Publishers, 3-7။
- ↑ Tarrow, S. (2011). Power in Movement: Social Movements and Contentious Politics, 3rd, Cambridge University Press, 10-15။
- ↑ Blumer, H. (1969). Collective Behavior. Principles of Sociology, 170-175။
- ↑ McCarthy, J. D. (1977). "Resource Mobilization and Social Movements: A Partial Theory". American Journal of Sociology 82 (6): 1212-1241.
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပရေင်မၞိဟ် (Sociology)
- ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy)
- အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် (Civil rights)
- ပရေင်တဝ်စၞေဟ် (Revolution)