ပရေင်ချဳဓရာင် ၈၈၈၈

ပရေင်ချဳဓရာင် ၈၈၈၈ ဟွံသေင်မ္ဂး ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ၈၈၈၈ (အၚ်္ဂလိက်: 8888 Uprising, People Power Uprising) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ညးဍုင်ကွာန် အလုံ မွဲ ဍုင်ဗၟာ (Myanmar) မအာတ်မိက် ပရေင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၈၈ ရ။ ပရေင်ချဳဓရာင် ဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ ယၟု "၈၈၈၈" ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၈ ဂိတု ၈ (အဝ်ဂေတ်) သၞာံ ၁၉၈၈ (၈-၈-၈၈) ရ။ ပရေင်ချဳဓရာင် ဏအ်ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ကွးဘာ တက္ကသိုလ် တအ် ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင် (Yangon) တုဲ၊ လက္ကရဴ ဂှ် ညးဍုင်ကွာန်၊ သၟာကမၠောန်၊ ခမဳသင် တအ် ပါလုပ် ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဒစးဒုင် အုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောတ် တၠအာဏာ မွဲ ဗော် ဓဝ် မကော်စ ဂကောံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် လပါ် သဵုယှေဝ်လေတ် ဍုင်ဗၟာ (Burma Socialist Programme Party - BSPP) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု သၟိင်ပၞာန် နေဝေန် (Ne Win) သွက် ၂၆ သၞာံ ရ။ ၜိုန်ရ ညးဍုင်ကွာန် တအ် အာတ်မိက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ နကဵု လိမ္မာ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၈ သေတ်တေမ်ပါ ၁၉၈၈ ဂှ်၊ ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ တအ် ကလေင် သီ အာဏာ တုဲ ပန်ဂစိုတ် ဖျေဟ် ညးတဝ်စၞေဟ် တအ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ချဳဓရာင် ၈၈၈၈ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဟိုတ် မကတဵုဒှ်၊ လၟေင် ပရူဒဒှ်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:8888 Uprising Protestors.jpg

ဗီုရုပ် ထ္ၜး ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကွးဘာ တအ် ပေါဲတဝ်စၞေဟ် အာတ်မိက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင် ပ္ဍဲ အဝ်ဂေတ် ၁၉၈၈။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ သဇိုင် ဝင် (Introduction and Historical Background)

ကြဴနူ ကလိဂွံ သၠးပွး နူကဵု အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ တုဲ၊ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပါလဳမာန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ်၊ ဂဥုပ်ဗိုလ် နေဝေန် သီ ကေတ် အာဏာ ဍုင် တုဲ ပလီုထောအ် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ နေဝေန် ဒက်ပတန် ဗော် BSPP (Burma Socialist Programme Party) တုဲ အုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု လညာတ် "ဂၠံင်တရဴ သဵုယှေဝ်လေတ် ဗၟာ" (Burmese Way to Socialism) ရ။

သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗၟာ မကေင် နွံ ခိုဟ် ပ္ဍဲ အာရှ အဂၞဲ ဂှ် ဒးစှ်ေ အာ သမၠေဝ် ဓဝ် ရ။ အလဵုအသဳ သီ ကေတ် ဒြပ်ရတ်၊ ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ဖျာ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ပၠောပ် လပါ် အလဵုအသဳ ရ။ ဟိုတ်နူ ကမၠောန် အုပ်ဓုပ် ဟွံလေပ် ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဍုင် ဇမၞော်မောဝ် အောန်အိုတ် (Least Developed Country - LDC) နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ရ။

၂။ ဟိုတ် မကတဵုဒှ် အဓိက ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Main Causes and Economic Crisis)

ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ထေဲ ပၞတ် တုဲ တိတ် ကၠုင် ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မလီုလာ် လောန် က္ဍင် ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၅ သေတ်တေမ်ပါ ၁၉၈၇ ဂှ်၊ အလဵုအသဳ နေဝေန် လလောင်တြး ပလီုထောအ် သြန် င္ၚုဟ် ၇၅ ကျပ်၊ ၃၅ ကျပ်၊ ကေုာံ ၂၅ ကျပ် နူကဵု ပရေင်စကာ သြန် (Demonetization) နကဵု ဟိုတ် ဟွံမဲ ကဵု သတိ ရ။

ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် သြန် မနွံ ပ္ဍဲ တဲ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကွးဘာ တအ် မကလိဂွံ လဝ် နူ ပရေင်ဂစာန် ဂှ် ဒှ် အာ စက္ခော ဟွံမဲ င္ၚုဟ်မး မွဲချိုန်ခဏ ဓဝ် ရ။ ကွးဘာ တက္ကသိုလ် တအ် ညးမဒး ကဵု င္ၚုဟ် စရိတ် ဘာ တအ် ဂှ် ဒးဆဵု အခက်အခုဲ ဗွဲမဇၞော် တုဲ စတင် ကလိုက်ကမဵု အလန် ပထမ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ၚုဟ်မး သ္ၚု ကေုာံ စၞစ တအ် လေဝ် က္ဍင် တိုန် အာ မွဲတဲ ဓဝ် ရ။

၃။ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ကွးဘာ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် စတင် (Student Protests and Initial Movements)

ပေါဲတဝ်စၞေဟ် စတင် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဂိတု မာတ် ၁၉၈၈ ရ။ ပ္ဍဲ ၁၂ မာတ်၊ ကွးဘာ တက္ကသိုလ် စက်မှု (RIT) ၜါ တၠ ကေုာံ ကောန် ကွာန် တအ် ဇီုကပိုက် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဆိုင် လ္ပက်ရည် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင် ရ။ ဗၠာဲသၟိင် တအ် ရပ် ဖျေဟ် ကွးဘာ တအ် တုဲ ဟွံရပ် ညးတၞဟ် ဟိုတ်နူ မဆက်စပ် ကု ကောန်စဴ အမာတ် အလဵုအသဳ ရ။

ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ကွးဘာ တအ် ထေဲ တုဲ တိတ် ကၠုင် ထ္ၜး ဆန္ဒ ရ။ ပ္ဍဲ ၁၃ မာတ်၊ ဗၠာဲသၟိင် တအ် ပန် ဖျေဟ် ကွးဘာ မနွံ ယၟု ဖုန်းမော် (Phone Maw) ကေုာံ စိုးနိုင် (Soe Naing) ဒးချိုတ် အာ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပၟတ် စတင် သွက် ပရေင်ချဳဓရာင် ၈၈၈၈ ရ။ ပ္ဍဲ ၁၆ မာတ် ဂှ်၊ ဒပ် လုံခြုံရေး လိန်ယောန် (Lon Htein) တအ် ပန် ဂစိုတ် ကွးဘာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ လတူ ဒဒန် တံတားဖြူ (White Bridge) မလက္ကရဴ ဂှ် ဂွံ ယၟု ဒဒန် ဍာ်ဆီ (Red Bridge) ရ။

၄။ တ္ၚဲ ၈ အဝ်ဂေတ် ၁၉၈၈ - ကသဳတိ ၈၈၈၈ (August 8, 1988 - The 8888 Uprising)

ကြဴနူ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ကွးဘာ တအ် ကတဵုဒှ် တုဲ၊ ဂဥုပ်ဗိုလ် နေဝေန် ဒေါအ် ဇူ နူ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ၂၃ ဂျူလာင် ၁၉၈၈ ရ။ ဆဂး ညးတေအ် ခါန် ကဵု သၟိင်ပၞာန် စိန်လွင် (Sein Lwin) ညးမဂွံ ယၟု "သမၠီု ဂစိုတ် ဍုင်လ္ဂုင်" ဂှ် ဆက် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဍုင် ရ။

ကွးဘာ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံဒုင်တဲ တုဲ၊ စၟတ်သမ္တီ လဝ် တ္ၚဲ ၈-၈-၈၈ နဒဒှ် တ္ၚဲ ပေါဲကလိုက်ကမဵု အလုံ ဍုင် (General Strike) ရ။ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဂှ် မၞိဟ် ကိုတ် ပြင်င်၊ မပ္တံကဵု ခမဳသင်၊ သၟာကမၠောန်၊ အစာဘာ၊ ကေုာံ သၟာဇမ္ၚောဲ တအ် တိတ် ကၠုင် ထ္ၜး ဆန္ဒ ပ္ဍဲ ဂၠံင် အလုံ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ညးတအ် ကောံ ညဳ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဗဒါဲ ရုင် ဍုင် (City Hall) ကေုာံ ကျာ် လ္ဂုင် (Shwedagon Pagoda) ရ။ စိန်လွင် ကဵု အမိင် ပန် ဂစိုတ် ညးထ္ၜးဆန္ဒ တအ် တုဲ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးချိုတ် အာ ရ။

၅။ ဒံက်တာ အံင်သာန်သုကျဳ ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂမၠိုင် (Aung San Suu Kyi and Leaders)

ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင်ချဳဓရာင် ဏအ်၊ အံင်သာန်သုကျဳ (Aung San Suu Kyi) ကောန်ဝုတ် ဂဥုပ်ဗိုလ် အံင်သာန် ညးမဒှ် မအံက် ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ကလေင် စိုပ် ဍုင်ဗၟာ သွက်ဂွံ လွဳ မိ ညးတေအ် မယဲ ဒၟံင် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် တအ် အာတ်မိက် တုဲ၊ ညးတေအ် ပါလုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ဏအ် ရ။

ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၆ အဝ်ဂေတ်၊ အံင်သာန်သုကျဳ ဟီု တွံ လိက် ပ္ဍဲ ဂတ မၞိဟ် မွဲ ကိုတ် ပြင်င် ပ္ဍဲ မုက် ကျာ် လ္ဂုင် ရ။ ညးတေအ် ကော် ဏအ် ပရေင်ချဳဓရာင် ဏအ် နဒဒှ် "ပေါဲတဝ်စၞေဟ် သၠးပွး ဒုတိယ" (Second Struggle for Independence) ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ညးတေအ် ပါလုပ် ဒက်ပတန် ဗော် NLD (National League for Democracy) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ကွးဘာ မပ္တံကဵု မင်းကိုနိုင် (Min Ko Naing) တအ် လေဝ် ဒှ် မၞိဟ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကွးဘာ (ABFSU) ကီု ရ။

၆။ ပရေင်ပလီုပလာ် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် ကလေင် သီ အာဏာ (Military Crackdown and SLORC Coup)

ၜိုန်ရ အလဵုအသဳ ပြံင်လှာဲ က္ဍိုပ်သကိုပ် မပ္တံကဵု ဒေါက်တာ မောင်မောင် (Dr. Maung Maung) ကီုလေဝ်၊ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ဟွံဒေါအ် ဇူ ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၈ သေတ်တေမ်ပါ ၁၉၈၈ ဂှ်၊ ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဂဥုပ်ဗိုလ် စောမောင် (Saw Maung) လလောင်တြး ကလေင် သီ ကေတ် အာဏာ ရ။

ညးတအ် ဒက်ပတန် ကမ္မတဳ မကော်စ နဝတ (State Law and Order Restoration Council - SLORC) ရ။ ဒပ်ပၞာန် တအ် ပန် ဂစိုတ် ဖျေဟ် ညးထ္ၜးဆန္ဒ တအ် နကဵု သေနာတ် စက် လတူ ဂၠံင် အလုံ ဍုင်၊ ပကဵု ညံင် ပရေင်ချဳဓရာင် ၈၈၈၈ ဏအ် ဂွံ အာစိုပ် လအိတ် နကဵု ဍာ်ဆီ ရ။ ကွးဘာ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် မလ္ၚီ တအ် ဒးဒြေပ် ဒဴ အာ စိုပ် ပယျဵု ဍုင်သေံ ကေုာံ ဍုင်အိန္ဒိယ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သၠးပွး ကေုာံ ဆက် တဝ်စၞေဟ် နကဵု လွဟ် ရ။

၇။ လၟိဟ် ညးဒးဘဲ ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် (Casualties and Damages)

လၟိဟ် ညးမချိုတ် အာ ပ္ဍဲ ပရေင်ချဳဓရာင် ၈၈၈၈ ဏအ် ဝွံ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဟွံမာန် စၟတ်သမ္တီ ဒးဒး ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး လၟိဟ် ညးမဒးဘဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ချဳဓရာင် ၈၈၈၈

တင်ဂၞင်	လၟိဟ် မစၟတ်သမ္တီ လဝ်	တင်စၟတ်
လၟိဟ် ညးမချိုတ် (အလဵုအသဳ)	ၜိုတ် ၄၀၀ တၠ	နကဵု လညာတ် အလဵုအသဳ ပၞာန် မလလောင်တြး။
လၟိဟ် ညးမချိုတ် (ဂကောံ မ္ၚး)	၃,၀၀၀ စဵုကဵု ၁၀,၀၀၀ တၠ	နကဵု လညာတ် ဂကောံ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် (Human Rights Watch) ကေုာံ ညးတဝ်စၞေဟ်။
လၟိဟ် မဒးဒုင် ဖျေဟ် ထံင်	၁၀,၀၀၀ ပြင်င်	ကွးဘာ၊ ခမဳသင်၊ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်။
လၟိဟ် မဒြေပ် ဒဴ စိုပ် ပယျဵု	ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ တၠ	ဒက်ပတန် ဂကောံ ABSDF သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် နကဵု လွဟ်။

၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ (Impact on Myanmar Politics)

ပရေင်ချဳဓရာင် ၈၈၈၈ ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ လအ်လ ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဗော် BSPP ကေုာံ သၞောတ် သဵုယှေဝ်လေတ် ဂွံ လီုလာ် အာ အလုံစုံ ရ။

အလဵုအသဳ ပၞာန် (SLORC) တအ် ဒး ဒုင် အာတ်မိက် တုဲ ကၠောန် ကဵု ပေါဲရုဲမာဲ အလုံ ဍုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲမာဲ ဂှ်၊ ဗော် NLD မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု အံင်သာန်သုကျဳ ဂွံ အံင်ဇၞး ကလိဂွံ ခုံ အမာတ် ၈၀% ပြင်င် ရ။ ဆဂး အလဵုအသဳ ပၞာန် ဟွံကဵု အာဏာ တုဲ ဆက် အုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု တၠအာဏာ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၁ ရ။ အံင်သာန်သုကျဳ လေဝ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဇကု (House arrest) ပွိုင် ၁၅ သၞာံ ပြင် ရ။

၉။ ပရေင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပရေင်ရီုဗင် နူ ဂၠးတိ (International Reactions and Sanctions)

ပရေင်ပန် ဂစိုတ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၈၈၈၈ ဏအ် ဝွံ ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ စွံ အာရီု ကေုာံ ပါ်ပါဲ လတူ အလဵုအသဳ ပၞာန် ဗၟာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။

ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်၊ ဍုင် အင်္ဂလာန်၊ ကေုာံ ဂကောံ သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU) တအ် ပဒေါအ် ထောအ် ပရေင်ထံက်ပင် (Foreign Aid) ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကု ဍုင်ဗၟာ ရ။ ကုလသမဂ္ဂ လေဝ် ပတိတ် လိက် လလောင်တြး ဒစးဒုင် ပရေင်ပလီု အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ရ။ အရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍုင်ဗၟာ ဂွံ ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု နူ ဂၠးတိ (Sanctions) ကေုာံ ဒးမံင် ဌာန် သ္ၚောဲ နူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ ပွိုင် ၜိုတ် ၜါစှော် သၞာံ ရ။

၁၀။ အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ သမ္တီ တ္ၚဲ ၈၈၈၈ (Historical Legacy and Remembrance)

ပရေင်ချဳဓရာင် ၈၈၈၈ ဝွံ ဒှ် တိုင်သမ္တီ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သွက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဍုင်ဗၟာ ရ။ မၞိဟ် မပါလုပ် လဝ် ပ္ဍဲ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ "ဂကောံ ၈၈ မျိုးဆက်" (88 Generation Students Group) တုဲ ညးတအ် ဆက် တဝ်စၞေဟ် ကၠုင် သွက် အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် စဵုကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ရ။

ၜိုန်ရ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ဏအ် ဟွံကလိဂွံ အံင်ဇၞး မွဲတဲ ဓဝ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဝိညာဏ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political consciousness) ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ လညာတ် ကေုာံ ပရေင်ဆာန် ဍုင် မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ၈၈၈၈ ဏအ် ဝွံ ဆက် ဂျိုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ စိုတ် ကောန်ဂကူ တအ် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် သွက် ပရေင်ချဳဓရာင် လက္ကရဴ မပ္တံကဵု ပေါဲတဝ်စၞေဟ် သ္ၚေက်ဍာ်မိတ် (Saffron Revolution) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် နဝတ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ တအ် ကီု ရ။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ဝင် ဍုင်ဗၟာ
• အံင်သာန်သုကျဳ
• နေဝေန်
• ပေါဲတဝ်စၞေဟ် သ္ၚေက်ဍာ်မိတ် ၂၀၀၇