ပရေင်ဂီုကၠီု သိုက်ဗာ
ပရေင်ဂီုကၠီု သိုက်ဗာ (အၚ်္ဂလိက်: Cybersecurity ဟွံသေင်မ္ဂး IT security) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန်၊ နဲကဲပညာ ကေုာံ စေဝ်ပၞောန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ စက် ခမ်ပျူတာ၊ သာဗာ (Servers)၊ ကပေါတ် မဝ်ဗိုင် (Mobile devices)၊ သၞောတ်ဝ် လလဳ၊ ဇာဇၞိက် ခမ်ပျူတာ ကေုာံ တင်ဂၞင် (Data) တအ် နူကဵု ဘဲအန္တရာယ် ပွမကၠတ်လုပ်၊ ပွမပလီုပလာ် ကေုာံ ပွမဗက်ထပိုတ် နူကဵု ဟက်ကာ (Hackers) တအ်ရ။
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် မၞိဟ်တအ် စကာ အေန်တာနေတ် ကေုာံ ကပေါတ် ဒဳဂျဳတယ် ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ၊ ပရေင်ဂီုကၠီု သိုက်ဗာ ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု သွာင် သိပ္ပံ ခမ်ပျူတာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံဂၠးတိရ။
ဂကူ ပရေင်ဂီုကၠီု အဓိကဂမၠိုင် (Main Domains)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ဂီုကၠီု သိုက်ဗာ ဝွံ နွံကဵု သွာင်သၟတ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု-
- ဂီုကၠီု ဇာဇၞိက် (Network Security): ပွမစဵုဒၞာ ဇာဇၞိက် ခမ်ပျူတာ ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ကၠတ်လုပ် နူကဵု ဟက်ကာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆပ်ဝဴ မပလီုပလာ်။
- ဂီုကၠီု အပ်ပလဳကေရှေန် (Application Security): ပွမမင်မဲ သာပ်ဝဴ ကေုာံ ကပေါတ်တအ် ညံင်ဂွံ ဗၠးၜး နူကဵု ပရေင်ယောင်ယာ (Vulnerabilities) စတမ်နူ အခိင် စချူကောဒ် ပရဝ်ဂရာမ်မေန် ခမ်ပျူတာ တေအ်ရ။
- ဂီုကၠီု တင်ဂၞင် (Information/Data Security): ပွမစဵုဒၞာ ညံင် တင်ဂၞင် ပူဂိုလ်၊ သြန်ဘဏ် ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် ဟွံဂွံ တိတ်ပြး အကြာမဂိုင်သိပ် ကေုာံ အကြာမပလံင်ဗစိုပ်။
- ပွမကလေင်ဒက်ပ္တန် နူ ဘဲအန္တရာယ် (Disaster Recovery): လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ နဲကဲ ဗီုလဵု ဂွံကလေင် ဂၠာဲကေတ် တင်ဂၞင် ကြဴနူ ဒးဒုင် ဘဲသိုက်ဗာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဲသဘာဝ တုဲ ညံင်ကမၠောန် ဂွံဆက်အာမာန်။
ဘဲအန္တရာယ် သိုက်ဗာ မပြာကတ်အိုတ်ဂမၠိုင် (Common Cyber Threats)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဟက်ကာတအ် လေပ်စကာ နဲကဲ နာနာသာ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠတ် တင်ဂၞင်ရ။ မပြာကတ်အိုတ်တအ်ဂှ်-
- မလ်ဝဴ (Malware): ဒှ် ဆပ်ဝဴ မဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံ ပလီုစက် မပ္တံကဵု ဗိုင်းရပ်စ် (Viruses)၊ ဝမ်း (Worms)၊ ကေုာံ ထရဝ်ဂျာန် (Trojans) တအ်ရ။
- ရမ်သမ်ဝဴ (Ransomware): ဒှ် ဂကူမလ်ဝဴ မွဲသာ်တုဲ၊ ဍေံ ကၟာတ်ထောအ် တင်ဂၞင် ဟွံသေင်မ္ဂး လံက် (Lock) ထောအ် စက်ပိုဲတုဲ၊ ယဝ်မိက်ဂွံ ကလေင်ပံက်မ္ဂး ဒးကဵု သြန်ရ။
- ဖေစ်ရှေန် (Phishing): ပွမပလံင် အဳမေလ် (Email) ဟွံသေင်မ္ဂး လိက် ပတောအ် ညံင်ရဴ ကမ္မဏဳ ဇေတ်တ် မွဲ (ဥပမာ - Facebook ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဏ်) တုဲ လှေက်လှန် ကေတ် ပါတ်သဝေါတ် (Passwords) ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင် ကတ်ဘဏ်။
- ပွမဗက်ထပိုတ် (DoS / DDoS Attack): ပွမပလံင် တင်ဂၞင် ဟွံသေင်မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ်လုပ် (Traffic) ဂၠိုင်လောန် စုတ် ပ္ဍဲကဵု သာဗာ (Server) ညံင်စက် ဂွံလီု၊ ဂွံယှုက် ကေုာံ ညးတၞဟ် လုပ်စကာ ဝပ်ဆိုက် ဟွံဂွံ။
ကိစ္စဇၞော် (Importance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ကမၠောန်အလဵုအသဳ၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ဘဏ်၊ ကေုာံ ပရေင်စလောအ်ကွဳစက် တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု အေန်တာနေတ် ရ။ ယဝ်ရ ပရေင်ဂီုကၠီု သိုက်ဗာ ဍိုန်လျမ္ဂး တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် (Privacy) တိတ်ပြးမာန်၊ သြန်ဒးဒုင်ကၠတ်မာန် သီုကဵု မလေပ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ဘဲအန္တရာယ် သွက် ကၟိန်ဍုင် မာန်ရ။
နဲကဲ စဵုဒၞာ သဇိုင်ဂမၠိုင် (Best Practices for Prevention)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက် ပူဂိုလ် မစကာ အေန်တာနေတ် ဓမ္မတာတအ်မ္ဂး ဂွံစဵုဒၞာ ဘဲသိုက်ဗာ မာန် နကဵု နဲကဲ ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
- စကာ ပါတ်သဝေါတ် မခိုင်ကၠိုက်: လ္ပစကာ ယၟုဇကု ဟွံသေင်မ္ဂး "123456"။ ဒးနှဴစုတ် အက္ခရ်ဇၞော်၊ ဍောတ် ကေုာံ သင်္ကေတဂမၠိုင်။
- စၟတ်သမ္တီ ၜါကဆံင် (Two-Factor Authentication - 2FA): ပံက်လဝ် သၞောတ်ဝ် 2FA မ္ဂး ၜိုန်ရ ဟက်ကာ ဂွံအာ ပါတ်သဝေါတ် ပိုဲကီုလေဝ် လုပ်အကံက် ဟွံဂွံရ။
- ပတိုန်ကဆံင် သပ်ဝဴ လၟိုန် (Software Updates): ကလေင် ပလေဝ်ဒါန် သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် စက် (OS) ကေုာံ အပ်ပလဳကေးရှေန်တအ် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဗားရှင်း (Version) တၟိအိုတ် လၟိုန်။
- လ္ပဍဵု လေန် (Links) ဟွံတီတမ်မူလ: ပ္ဍဲကဵု အဳမေး ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်စၟတ် မပလံင်ကၠုင် နူ မၞိဟ်ဟွံတီမွဲမ္ဂး လ္ပဍဵု ကေုာံ လ္ပစုတ် ပါတ်သဝေါတ်။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သိပ္ပံ ခမ်ပျူတာ
- ဇာဇၞိက် ခမ်ပျူတာ
- အေန်တာနေတ်
- ဟက်ကာ (Hacker)
- ဆပ်ဝဴ စဵုဒၞာ ဗိုင်းရပ်စ် (Antivirus software)