ပရေင်ဂျိုင်တန်တဴ အရေဝ်ဘာသာ
| ပရူပရာ အဓိက | |
|---|---|
| ပရူပရာ ပရေင်ပညာ | |
| ဆက်စပ်ပရူပရာ |
ပရေင်ဂျိုင်တန်တဴ အရေဝ်ဘာသာ (အင်္ဂလိက်: Language Survival / Vitality) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အစောံစရာဲ ကေုာံ အကာဲအရာ အရေဝ်ဘာသာမွဲ မဆက်ဂျိုင်တဴ၊ မဆက်သုင်စောဲဒၟံင် ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဂကောံမၞိဟ် နူမွဲအဆက် စဵုကဵုစိုပ် မွဲအဆက် (Generation to generation) ရ။ နကဵုမတ်တၠပညာ လူမှုဘာသာဗေဒ မ္ဂး ပရေင်ဂျိုင်တန်တဴဝွံ ဟွံဆေင်စပ် ကုလၟိဟ်မၞိဟ်ဟီုအရေဝ်သၟးတုဲ ဍေဟ်ဆေင်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ထံက်ပင် ပ္ဍဲပရေင်ပညာ၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမနွံကဵု ယုတ္တိဗေဒ ဇေတ်ဇေတ် ရ။
ဟိုတ်အဓိက သွက်အရေဝ်ဘာသာ ဂွံဂျိုင်တန်တဴ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵုစံသ္ၚဳဂၠေပ် ယူနက်သကဝ် (UNESCO) မ္ဂး အကာဲအရာမကဵုဖဵု သွက်ဂွံဂျိုင်တန်တဴ နွံအတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။
- ပွမဗ္တောန်စၠောအ် အဆက်ကောန်စဴ (Intergenerational Transmission): မိမတအ် ဟီုအရေဝ်မိ (Mother tongue) ကုကောန်ဇာတ်တအ် ပ္ဍဲသ္ၚိဌာန်။ ဏအ်ဂှ် ဒှ်တင်ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်အရေဝ်ဘာသာ ဂွံဂျိုင်တန်တဴရ။
- ပရေင်ထံက်ပင် နူဂကောံအုပ်ဓုပ် (Institutional Support): အရေဝ်ဘာသာဂှ် ဒးနွံကဵု အခွင့်အရေး မသုင်စောဲ ပ္ဍဲရုံးဂတ်၊ ဘာဗ္တောန်လိက် ကေုာံ သၞောတ်ပရိုင် (Media) ဗွဲမနွံကဵု ယုတ္တိဗေဒ။
- ပွမပြံင်လှာဲကိတ်ညဳ အရေဝ်ဘာသာ (Linguistic Adaptation): အရေဝ်ဘာသာဂှ် ဒးပြံင်လှာဲ ဖန်ဗဒှ် ဝေါဟာရတၟိ ညံင်ဂွံဗက်ခေတ်မာန် (ဥပမာ - ဝေါဟာရ နဲပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ) ဇေတ်ဇေတ် ရ။
အန္တရာယ် မကဵုဖဵုပရေအ် ကုပရေင်ဂျိုင်တန်တဴ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အရေဝ်ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် အန္တရာယ် (Language Endangerment) အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။
- ပွမပြံင်သုင်စောဲ ဘာသာတၞဟ် (Language Shift): မၞိဟ်တအ် ပြံင်လှာဲအာ သုင်စောဲ အရေဝ်ဘာသာမဇၞော်မောဝ် (Dominant language) ဟိုတ်နူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန်။
- ခေတ်ဂၠးကဝ်မွဲ (Globalization): အရေဝ်ဘာသာစောဲဂၠးကဝ် (ဥပမာ - အင်္ဂလိက်) လုပ်ကၠုင် ဓလီုပ္ဍဲယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပညာ။
သ္ၚဳဂၠေပ် နကဵုမတ်တၠပညာ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵုမတ်တၠပညာ ဘာသာဗေဒ (Linguistics) မ္ဂး:
- အရေဝ်ဘာသာ နဒဒှ် ဂေဟစနစ် (Language as an Ecosystem): အရေဝ်ဘာသာဝွံ တုပ်သၟဟ် ကုဂေဟစနစ်မွဲရ။ ယဝ်ရ ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး သဘာဝပွဳပွူ ဍိုန်လျအာမ္ဂး အရေဝ်ဘာသာလေဝ် ကၠေအ်ကၠက်အာမာန်ရ။
- ပွမကလေင်ဂျိုင်ယျတ် (Revitalization): သွက်အရေဝ်ဘာသာ မဍိုန်လျတအ်ဂှ် ဒးသုင်စောဲ နဲကဲ ပွမကလေင်ဂျိုင်ယျတ် ဗီုကဵု ပွမဗ္တောန်လိက် ပ္ဍဲဘာကောန်ဂကူ ကေုာံ ပွမကၠောန်ပတိတ် လိက်ပတ်ခေတ်တၟိ ဗွဲမနွံကဵု ယုတ္တိဗေဒ ရ။