ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)
ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (အင်္ဂလိက်: Peer review) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ပွမစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ စၟဳစၟတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကမၠောန်မွဲမွဲ နကဵု မၞိဟ်မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူမွဲ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ အစောမ်စောမ် မတုပ်သၟဟ် ကုညးမခၞံဗဒှ်လဝ် ကမၠောန်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ မ္ဂး ပရေင်စၟဳစၟတ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ လိက်ပရေင်သုတေသန မွဲမွဲဂှ် နွံကဵု ပရေင်တပ်တး၊ ယုတ္တိ၊ ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဍာံပြ ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်လလောင်တြး ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ ဂမၠိုင်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ်၊ ဝင်၊ ဂကူနာနာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။
| လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာဂမၠိုင် | |
| တမ်မူလ | ပွမစၟဳစၟတ် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ် |
|---|---|
| အဓိက တင်ရန်တၟအ် | စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ်၊ ပရေင်တပ်တး၊ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သုတေသန |
| ဂကူ အဓိက | Single-blind, Double-blind, Open review |
| ညးမပါလုပ် | ညးချူလိက်၊ အယ်ဒဳတာ၊ ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers) |
| ဒၞာဲမစကာဂၠိုင် | ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ၊ တက္ကသိုလ်၊ ပရေင်ကမၠောန် အလဵုအသဳ |
၁။ နိဒါန် (Introduction)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review) ဂှ် ဒှ် "ဇုတ်စၞိန်" (Backbone) သွက် ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic publishing) သီုဖအိုတ်ရ။ ကာလ အစာသုတေသနမွဲ ပတိုန် လိက်ပရေင် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ်မ္ဂး၊ လိက်ဂှ် ဒးဒုင် ပလံင်ဏာ ဇရေင် အစာတၠပညာ တၞဟ်တအ် (ညးမဒှ် Peer) သွက်ဂွံ ဗှ်စၟဳစၟတ်ရ။ ညးစၟဳစၟတ်တအ်ဂှ် ပါ်ပါဲ လဒက်ပတန် နဲကဲသုတေသန (Methodology)၊ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်၊ ကေုာံ ပရေင်စှ်ေသၞောတ် တအ်ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်သုတေသန မဟွံမဲကဵု ဍာ်ဒကေဝ်၊ လိက်မကၠတ်ချူလဝ် (Plagiarism) ကေုာံ ဒေတာ မဟွံဍာံပြတအ်ရ[၁]။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် ပရေင်စၟဳစၟတ်ဏအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၆၆၅ ကာလ ဂျာနေဝ် Philosophical Transactions of the Royal Society မပ္တိတ် လိက်ပရေင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်လာန်ဒါန် ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးမဒှ် အယ်ဒဳတာ Henry Oldenburg ဖန်ဇန်လဝ် ညံင်ဂွံ ကဵု တၠပညာတၞဟ်တအ် ဗှ်စၟဳစၟတ် လိက်တအ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ရ။ ဆဂး ပရေင်စၟဳစၟတ် မစှ်ေသၞောတ် ဇေတ်တ်ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လပါ်လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဏအ်ရ။ ကြဴနူ ပရေင်ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ လိက်သုတေသန တိတ်ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ဂျာနေဝ်ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Nature ကေုာံ Science တအ် စကာကၠုင် သၞောတ် Peer review နဒဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မဒးနွံဟေင်ရ[၂]။
၃။ ဂကူ ပရေင်စၟဳစၟတ်ဂမၠိုင် (Types of Peer Review)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူနာနာသာ် နွံရ-
| ဂကူ စၟဳစၟတ် | ပွံက် အဓိပ္ပါယ် | လက္ခဏာ တၟေင် |
|---|---|---|
| Single-blind (ကၞက်မတ် မွဲလပါ်) | ညးစၟဳစၟတ်ဂှ် တီ ယၟု ညးချူလိက်၊ ဆဂး ညးချူလိက် ဟွံတီ ယၟု ညးစၟဳစၟတ်။ | ဒှ် နဲကဲ မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂမၠိုင်။ |
| Double-blind (ကၞက်မတ် ၜါလပါ်) | ညးစၟဳစၟတ် လေဝ် ဟွံတီ ယၟု ညးချူ၊ ညးချူ လေဝ် ဟွံတီ ယၟု ညးစၟဳစၟတ်။ | စဵုဒၞာကဵု ပရေင်အဂတိ (Bias) လ္တူ ယၟုဆေဝ်၊ လိင် ကေုာံ ဍုင် မၞိဟ်ချူလိက်။ |
| Open review (စၟဳစၟတ် ဗွဲမပံက်လဒိုဟ်) | ယၟု ညးချူ ကေုာံ ညးစၟဳစၟတ် ၜါလပါ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပံက်လဒိုဟ်လဝ်ရ။ တင်ပါ်ပါဲတအ် သီု ပ္တိတ်လလောင်တြး မွဲစွံ။ | ထ္ၜးကဵု ပရေင်ယှုက်ယှောအ် ဟွံမဲ (Transparency) ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မခိုဟ်။ |
| Post-publication (စၟဳစၟတ် ကြဴနူပ္တိတ်တုဲ) | လိက်ဂှ် ပ္တိတ်လလောင်တြး ကိုပ်ကၠာတုဲ၊ တၠပညာတအ် ကၠုင်စၟဳစၟတ် ပါ်ပါဲ ကြဴနူဂှ်။ | စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပလက်ဖံင် တၟိတၟိ ဗီုကဵု F1000Research ရ။ |
၄။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် (The Peer Review Process)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် အတိုင် လၟေင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ- ၁။ ပွမပတိုန်လိက် (Submission): ညးချူလိက် ပတိုန် လိက်ပရေင် (Manuscript) ဇရေင် ဂျာနေဝ်။ ၂။ ပရေင်စၟဳစၟတ် ကိုပ်ကၠာ (Editorial Triage): အယ်ဒဳတာ စၟဳစၟတ်ရံင် ဒဒှ်ရ လိက်ဂှ် ကိတ်ညဳ ကုတင်ရန်တၟအ် ဂျာနေဝ် ဟွံကိတ်ညဳ (Desk reject)။ ၃။ ပွမရုဲစှ် ညးစၟဳစၟတ် (Reviewer Selection): ယဝ်ရ အယ်ဒဳတာ ဒုင်တဲမ္ဂး၊ ညး ကော်ဘိက် ညးစၟဳစၟတ် (၂-၄) တၠ မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် မဆေင်စပ်ရ။ ၄။ ပွမပါ်ပါဲ (Reviewing): ညးစၟဳစၟတ်တအ် ဗှ်လိက်တုဲ ကဵု တင်သမ္တီ (Comments) ကေုာံ ကဵုကသပ် သွက်ဂွံ ဒုင်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တးပါဲ။ ၅။ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် (Decision): အယ်ဒဳတာ ကေတ် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် လက္ကရဴအိုတ် မပ္တံကဵု (Accept, Revise, ဟွံသေင်မ္ဂး Reject) ရ[၃]။
၅။ တာလျိုင် ကေုာံ ပရေင်ယိုက်ဂၠေင် (Roles and Responsibilities)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်မ္ဂး ပါလုပ် မၞိဟ် အဓိက ၃ ကဏ္ဍရ-
- ညးချူလိက် (Authors): သ္ဒးချူ လိက်သုတေသန မဍာံပြ၊ ဟွံမဲ ကုပရေင်ကၠတ်ချူ၊ ကေုာံ သ္ဒးဒုင်တဲ ပလေဝ်ပလေတ် အတိုင် တင်ပါ်ပါဲ ညးစၟဳစၟတ်တအ်ရ။
- အယ်ဒဳတာ (Editors): ဒှ် မၞိဟ် အဓိက မထိင်ဒဝ် လၟေင်ကမၠောန် သီုဖအိုတ်ရ။ ညးတအ် သ္ဒးရုဲစှ် ညးစၟဳစၟတ် မဟွံမဲ ကုပရေင်အဂတိ တုဲ သ္ဒးဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မတပ်တးရ។
- ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers): သ္ဒးဗှ်လိက် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်၊ ကဵု တင်ပါ်ပါဲ မကဵုဖိုလ် (Constructive feedback)၊ ကေုာံ သ္ဒးမင်မွဲ ဓလုက် (Confidentiality) လိက်ပရေင်ဂှ်ရ[၄]။
၆။ ပရေင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် (Criticisms and Challenges)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ Peer review ဂှ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဓိက ပြသၞာဂှ် ဒှ် ပရေင်အဂတိ (Bias) ရ။ ညးစၟဳစၟတ်တအ် မလေပ် ကဵု အမှတ်ခိုဟ် ကုညးချူလိက် မနွံ ယၟုဆေဝ်ဇၞော်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်မကၠုင် နူ တက္ကသိုလ် ယၟုပြာကတ်တအ်ရ။ ပြသၞာ မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် အခိင်လအ် (Delay) ရ။ လိက်သုတေသန မွဲမွဲ ဂွံပ္တိတ်မာန်ဂှ် ဒးကေတ် အခိင် ဂၠိုင်ကဵု ဂိတု ဟွံသေင်မ္ဂး သၞာံ ရ။ တုဲပၠန် ညးစၟဳစၟတ်တအ်ဂှ် ဟွံကလိဂွံ သြန်တာလျိုင် (Unpaid labor) တုဲ၊ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေင်စၟဳစၟတ်ဂှ် စှ်ေအာမာန်ရ[၅]။
၇။ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ တပ်တး (Ethics and Integrity)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပ္ဍဲကဵု Peer review ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ။ ညးစၟဳစၟတ်တအ် သ္ဒးလလောင်တြး ယဝ်ရ ညးတအ် နွံကဵု ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သြဇာ (Conflict of Interest) ဥပမာ - ညးချူလိက်ဂှ် ဒှ် မိတ်သဟာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံ မ္ဂးရ။ သ္ဒးမင်မွဲ ဓလုက် (Confidentiality) တုဲ ဟွံထေက်ကဵု ကၠတ်စကာ ကသပ်လညာတ် နူကဵု လိက်ပရေင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ဂှ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဂကောံဗီုကဵု COPE တအ် ပတိတ်လဝ် စၞောန်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် သွက် ဂျာနေဝ်တအ် ညံင်ဂွံ ဗက်စရ[၆]။
၈။ ကဏ္ဍမတၞဟ်ခြာဂမၠိုင် (Variations Across Disciplines)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်စၟဳစၟတ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍပညာ မွဲကဵုမွဲ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။
- ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ကေုာံ ဂဥုဲ (STEM & Medicine): ညးတအ် စကာ Single-blind ဟွံသေင်မ္ဂး Open review ဂၠိုင်တုဲ၊ စွံအာရီု လ္တူ ဒေတာ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် ဂမၠိုင်ရ။
- ပ္ဍဲကဵု မနုဿဗေဒ ကေုာံ ဝိဇ္ဇာ (Humanities): ညးတအ် စကာ Double-blind ဂၠိုင်တုဲ၊ လိက်ပရေင်တအ်ဂှ် ဂၠိင်တုဲ ဒးကေတ် အခိင် စၟဳစၟတ် လအ်ရ။
- ပ္ဍဲကဵု ကောန်ပျူတာ (Computer Science): ညးတအ် ဟွံပ္တိတ် ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ် ဂၠိုင်၊ ညးတအ် ပတိုန် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဖရက် (Conferences) တုဲ ပရေင်စၟဳစၟတ်ဂှ် ပြဟ်လောန်ရ[၇]။
၉။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ AI (Modern Innovations and AI)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရူ လၟေင်ကမၠောန် Peer Review ပ္ဍဲ YouTube
ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတယ် လၟုဟ်မ္ဂး၊ သၞောတ် Peer review ပြံင်လှာဲကၠုင်ဒၟံင်ရ။ မွဲဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprints) ဗီုကဵု arXiv ဟွံသေင်မ္ဂး bioRxiv ရ။ ညးချူလိက်တအ် ပ္တိုန် လိက်ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒုင် စၟဳစၟတ်တုဲ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ဗှ် ကေုာံ ကဵု ကသပ်မာန်ရ။ တုဲပၠန် ကွတ်ပညာ တၠပညာနိမိတ် (AI) ဂှ် လၟုဟ် စကာကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စၟဳစၟတ်ရ။ AI တအ် ရီုဗင် ဂၠာဲကဵု ညးစၟဳစၟတ် မကိတ်ညဳ၊ စၟတ်ကဵု ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism check) ကေုာံ ပါ်ပါဲကဵု ဒေတာ သာမည တအ်ရ၊ ဆဂး သွက် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် အဓိကဂှ် မၞိဟ်ဟေင် ဒးကေတ်ဒၟံင်ဏီရ[၈]။
၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် ဂှ် ၜိုန်ရ နွံကဵု ဍိုန်လျကီုလေဝ်၊ စဵုကဵု လၟုဟ် ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ် သိပ္ပံဏီရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး၊ ပရေင်စၟဳစၟတ်ဏအ်ဂှ် ဆက်ဇၞော်မောဝ်အာ နကဵု ဗီုပြင် Open review ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ၊ ပရေင်ပါ်ပရအ် ဒေတာ (Open data) ကေုာံ ပရေင်ပံင်သကအ် အကြာ AI ကဵု ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု သၞောတ် ပရေင်ပ္တိတ်လိက်ပညာ မပြဟ် ကေုာံ ဟွံမဲ ကုအဂတိ မာန်ရ။ ဂကောံသုတေသန အလုံဂၠးကဝ်တအ်လေဝ် ဆက်လက် ဂစာန်ဒၟံင် ညံင်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် သၞောတ်ဝ်ဏအ် လၟိုန်ကာလရ။
နိဿဲဂမၠိုင် (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Spier, R. (2002). "The history of the peer-review process". Trends in Biotechnology 20 (8): 357–358. doi:.
- ↑ Biagioli, M. (2002). From Book Censorship to Academic Peer Review 12. Emergences, 11–45။
- ↑ Kelly, J. (2014). "Peer Review in Scientific Publications: Benefits, Critiques, & A Survival Guide". EJIFCC 25 (3): 227–243. PMID 27683470.
- ↑ COPI Ethical Guidelines for Peer Reviewers. Committee on Publication Ethics (COPE).
- ↑ Smith, R. (2006). "Peer review: a flawed process at the heart of science and journals". Journal of the Royal Society of Medicine 99 (4): 178–182. doi:.
- ↑ Resnik, D. B. (2015). The Ethics of Science: An Introduction. Routledge. ISBN 978-0415166981။
- ↑ Walker, R. (2015). "Emerging trends in peer review—a survey". Frontiers in Neuroscience 9: 169. doi:.
- ↑ Checco, A. (2021). "AI-assisted peer review". Humanities and Social Sciences Communications 8 (1): 1–11. doi:.