ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်
| UN emblem blue.svg လိုဂဝ် ကုလသမဂ္ဂ (UN) မဒှ် ဂကောံအဓိက သွက်ပရေင်ဆက်ဆောံ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အကြာဍုင်ဂမၠိုင်။ | |
| ကဏ္ဍ အဓိက | သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science) |
|---|---|
| ပရူပရာ မလ္ၚတ် အဓိက | ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ မူဝါဒ ဍုင်သၟာင်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ်၊ သၞောတ်ဝ် ဂၠးကဝ် |
| သီအဝ်ရဳ အဓိကဂမၠိုင် | ဝါဒ ရေလ်လဳဇြေမ် (Realism) ဝါဒ လဳဗရေဝ် (Liberalism) ဝါဒ လဒက်ပ္တန် (Constructivism) |
| ညးပါလုပ် အဓိက | ဍုင် (States)၊ ဂကောံဂၠးကဝ်ဂမၠိုင်၊ ကမ္မဏဳ အလုံဂၠးတိ၊ ဂကောံဟွံသေင်ကဵု အလဵုအသဳ (NGOs) |
ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် (အၚ်္ဂလိက်: International Relations ဟွံသေင်မ္ဂး ဗွဲခမၞောန် IR) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍခွဲ အဓိကမွဲ ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science) မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠိပ် ပရူ ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာ ဍုင်မၞုံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ် (Sovereign states) တအ် ကေုာံ ဂကောံဂၠးကဝ်ဂမၠိုင် (International organizations) ရ။
ကဏ္ဍပညာဝွံ လ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠိပ် ဒဒှ်ရ ဍုင်တအ် ဗီုလဵု ဖျေဟ်မူဝါဒ ဍုင်သၟာင် (Foreign policy) ရော၊ မုဟိုတ် ဍုင်တအ် လုပ်ပၞာန် ရေင်သကအ်ရော၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဍုင်တအ် ပံင်ကောံ ကၠောန်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးကဝ်ရော ဂှ်ရ။
ဝင် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (History)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ ဍုင် ကဵု ဍုင် ဆက်ဆောံမံင်ရေင်သကအ် နူကဵု ခေတ်တြေံတေအ်ကီုလေဝ်၊ လဒက်ပ္တန် သၞောတ် ဍုင်-ဂကူ (Nation-state system) ခေတ်တၟိဏအ်ဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် ကြဴနူ လိက်ကသုက် ဝေတ်ဖေလဳယျာ (Peace of Westphalia) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၄၈ တေအ်ရ။ လိက်ကသုက်ဏအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ်ဍုင်ဂှ် နွံကဵု အဝဵုအာဏာ လတူတိဍာ်ဇကုတုဲ၊ ဍုင်တၞဟ် ဟွံမွဲအခေါင် လုပ်ထုဲ ပရေင်အပ္ဍဲဍုင်ရ။
နဒဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မၞုံကဵု သၞောတ်ဝ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်ဂှ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုင် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ (၁၉၁၄-၁၉၁၈) အာစိုပ်ဒတုဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဟိုတ်မကတဵုဒှ်ပၞာန် ကေုာံ နဲကဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင်ပၞာန် ဟွံဂွံကတဵုဒှ်ပၠန်ရ။
လညာတ် သီအဝ်ရဳ အဓိကဂမၠိုင် (Major Theories)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်မ္ဂး နွံကဵု လညာတ် (သီအဝ်ရဳ) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠိပ် အကာဲအရာ ဂၠးကဝ် အဓိက (၃) သာ်ရ-
- ဝါဒ ရေလ်လဳဇြေမ် / ဝါဒ ဒုင်သဇိုင် အကာဲအရာဍာံ (Realism): ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိဏအ်ဂှ် ဟွံမွဲကဵု သၞောတ်အလဵုအသဳ ဗဟဵု (Anarchy) တုဲ ဇၟာပ်ဍုင် သ္ဒးဂၠာဲ အဝဵုသြဇာ (Power) သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ (Survival) ရ။ ဍုင်တအ်ဂှ် စွံအာရီု လတူ အကျိုဟ်စီးပွာဇကုဟေင်တုဲ၊ ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် ဒှ်ဆ ယာယဳ သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် သၞရ။
- ဝါဒ လဳဗရေဝ် (Liberalism): ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍုင်တအ် ပံင်ကောံရေင်သကအ် မာန်ရ။ ယဝ်ရ ဍုင်တအ် နွံကဵု သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဆက်စပ်ဒၟံင်ရေင်သကအ် ကေုာံ နွံကဵု ဂကောံဂၠးကဝ် မပ္တံကဵု ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး၊ ဍုင်တအ် ဟွံလုပ်ပၞာန် ရေင်သကအ်တုဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကတဵုဒှ်မာန်ရ။
- ဝါဒ လဒက်ပ္တန် (Constructivism): စွံအာရီု လတူ လညာတ်၊ ပတှ်ေ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Ideas and Norms) ရ။ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ "သၞ" ဟွံသေင်မ္ဂး "မိတ်သဟာဲ" မ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ မၞိဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု လညာတ်စိုတ်ဟေင်ရ (ဥပမာ- အမေရိကာန် ဖေက် ဒုံးကျည် ၅ မ နူ ကဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ၊ ဆဂး ဟွံဖေက် ဒုံးကျည် ၅၀၀ မ နူ ဍုင်အင်္ဂလာန်)။
သဘဴဓဝ် အဓိကဂမၠိုင် (Key Concepts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- အဝဵုကၞောတ်အထောတ် (Sovereignty): အခေါင်အာဏာ အပြည့်အဝ မၞုံကဵု ဍုင်မွဲ သွက်ဂွံ ကောပ်ကာဲ အပ္ဍဲတိဍာ်ဇကု ဟွံမွဲကဵု ပရေင်ဓလီုပ္ဍိုက် နူမ္ၚး။
- အဝဵုသြဇာ (Power):
- အဝဵုသြဇာ ကြံင်မ္ၚိုဟ် (Hard Power): ပွမစကာ ဒြဟတ်ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် ဍုင်တၞဟ်။
- အဝဵုသြဇာ ဍိုန်ဍောတ် (Soft Power): ပွမစကာ ယေန်သၞာင်၊ မူဝါဒ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် သွက်ဂွံ ဓလီုစိုတ် ဍုင်တၞဟ် (ဥပမာ- ရုပ်ရှင် ဟဝ်လဳဝုတ်၊ K-pop)။
- အကျိုဟ်စီးပွာ ဍုင် (National Interest): တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဍုင်မွဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဇကု။
- ပရေင်ဂၠးကဝ် (Globalization): ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ပံင်ကောံ အလုံဂၠးကဝ် လပါ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။
ပြဿနာ ခေတ်တၟိ (Modern Global Issues)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၂၁ ဏအ်မ္ဂး၊ ကဏ္ဍပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်ဝွံ သ္ဒးသောင်ကလး ပြဿနာ မကၠောအ်ၜက် ဍုင်ဂမၠိုင် (Transnational issues) မပ္တံကဵု-
- ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change): ပြဿနာ ဥတုကတဴ ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ မနွံပၟိက် ပရေင်ပံင်ကောံ အလုံလိုက်။
- ပရေင်ပၞာန် ကွန်ရက် (Cyber Warfare): ပွမလုပ်ဟက် ပလီုပလာ် သၞောတ်တင်ဂၞင် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဍုင်သၞတအ် နူကဵု အေန်တာနဲ။
- ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးကဝ် (Global Health): ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ယဲကပ် (Pandemics) မပ္တံကဵု COVID-19 ညံင်ဟွံဂွံ ကၠောအ်အလုံလိုက်။
- ပရေင်တိုက်ခိုက် ကေုာံ ပကီုပရာပ် (Terrorism): ဒပ်ပကီုပရာပ် မဟွံသေင်ကဵု အလဵုအသဳတအ် (Non-state actors) မကၠောန်ပတိတ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု။
မုက်လိက် မဆက်စပ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Baylis, John; Smith, Steve; Owens, Patricia (2020). The Globalization of World Politics: An Introduction to International Relations (8th ed.). Oxford University Press.
- Nye, Joseph S. (2004). Soft Power: The Means to Success in World Politics. PublicAffairs.