ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (အၚ်္ဂလိက်: Sustainable development) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ဖန်ဇန် သဇိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မဒး မင်မွဲ အာ ပွဳပွူ သဘာဝ မွဲစွံ ကု ပရေင်တဵုလွဳ ကောန်မၞိဟ် အခိင်တ္ၚဲဏအ် တုဲ သွက်ဂွံ ဟွံပလီုပလာ် အစောံသတ္တိ ကေုာံ သယံဇာတ မနွံ ပ္ဍဲ သွက်တၞောဝ် တ္ၚဲအနာဂတ် တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ မဒှ် မူဝါဒ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် အခေါင်အရာ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အကာဲအရာ သဘာဝ ဂၠးတိ ရ။

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ဝွံ ညးတအ် ပါ်လဝ် နကဵု သဇိုင် တိုင်တၟအ် ဇၞော် ပိ - ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic growth)၊ ပရေင်ညဳသၟဟ် ဂကောံမၞိဟ် (Social inclusion)၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental protection) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ တင်တၟအ် ဇၞော် (SDGs)၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဗီုရုပ် ထ္ၜး တင်တၟအ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ၁၂ သာ် ကေုာံ UN Sustainable Development Goals (SDGs) မဒှ် ပၞောန် မလုပ်ဒပ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

ဝေါဟာရ "ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ" (Sustainable development) ဝွံ စတင် ပြာကတ် ခိုဟ်စၟတ် တိတ် လဝ် နူကဵု တင်လလောင်တြး ဗြွန်တ္လန် (Brundtland Commission) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇ ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲ လိက်ဗတ် Our Common Future မ္ဂး၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် "ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မဖန်ဇန် ပရေင်နွံပၟိက် အခိင်တ္ၚဲဏအ် ၜိုတ် မဒး ထေက်၊ ဟွံကဵု ဖဵုပရေအ် လတူ အစောံသတ္တိ ကောန်တၞောဝ် အနာဂတ် သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပရေင်နွံပၟိက် ဇကု တအ် ကီု" ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒစးဒုင် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် မလီုလာ် သဘာဝ မပ္တံကဵု ပရေင်စံင် စၟတ်ထာမ် ထၟာမ်၊ ပရေင်ပလီု ပွဳပွူ ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

2။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution of the Concept)

ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ဝွံ စတမ် နူ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မင်မွဲ သဘာဝ ကေုာံ လညာတ် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တြေံ တအ် ရ။

• လညာတ် ပွဳပွူ အခိင် ၁၉၇၀: ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၂၊ ဂကောံ Club of Rome တအ် ပတိတ် လိက် The Limits to Growth မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ သယံဇာတ ဂၠးတိ တုဲအာ မ္ဂး ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂွံ လီုလာ် အာ မာန် ရ။
• ကောံဓရီု စိုပ် ဥတ္တရ (Earth Summit): ပ္ဍဲ သၞာံ ၁٩၉၂၊ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ကၠောန်ဗဒှ် ကောံဓရီု ဇၞော် ပ္ဍဲ ဍုင် ရဳယဝ် ဒဳ ဇနေယ်ရော (Rio de Janeiro) တုဲ ပတိတ် လိက်ကသုက် Agenda 21 မဒှ် မူဝါဒ သဇိုင် သွက် ဇၟာပ် ဍုင် မဒး မင်မွဲ ပွဳပွူ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ဒေသ ရ။
• စရင် တင်တၟအ် မ Millennium Development Goals (MDGs) ကေုာံ Sustainable Development Goals (SDGs): ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅၊ ကုလသမဂ္ဂ လလောင်တြး တင်တၟအ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ၁၇ သာ် သွက်ဂွံ သွက်ဂွံ တုဲဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။

3။ သဇိုင် ပိ ကဏ္ဍ (The Three Pillars of Sustainability)

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သဇိုင် ပိ ကဏ္ဍ (Three Pillars) မဒး စွံ အာရီု မွဲစွံ မပ္တံကဵု -

သ္ၚိအင် ထ္ၜး သဇိုင် ပိ ကဏ္ဍ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ

ကဏ္ဍ (Pillar)	တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Core Objective)	ဥပမာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic)	ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် သြန်ဒြပ် မနွံကဵု ဓါတ်ခိုင်ကၠိုက်၊ မစကာ စွမ်းအင် အောန် တုဲ ဖန်ဇန် ကမၠောန် မကိတ်ညဳ။	ပရေင်စကာ စွမ်းအင် လေဟ် (Solar energy)၊ စက်ယန္တရား မပလီု စွမ်းအင် အောန်။
ပရေင်မၞိဟ် (Social)	ပရေင်တုပ်သၟဟ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ပူဂိုလ် အလုံ ဇၟာပ် ညးဍုင်ကွာန်။	ပရေင်လွဳလွတ် ညးဒိုက်ဂတ်၊ ပရေင်ပညာ သၟတ် သီုဖအိုတ်။
ပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental)	ပရေင်မင်မွဲ သယံဇာတ (တိ၊ ဍာ်၊ ကျာ)၊ ပရေင်ဖအောန် ပလီု သဘာဝ ကေုာံ ကာဗွန် (Carbon footprint)။	ပရေင်စဵုဒၞာတၞံသြောဝ်၊ ပရေင်ကၟာတ် စှ်ေ ဓါတ်ကာဗွန် ဒိတ်ဒိတ်။

4။ တင်တၟအ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ၁၇ သာ် (Sustainable Development Goals - SDGs)

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅၊ ကုလသမဂ္ဂ ဖန်ဗဒှ် လဝ် တင်တၟအ် အဓိက ၁၇ သာ် (SDGs) သွက်ဂွံ ဖအိုတ် ဒဒိုက်၊ မင်မွဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ဖန်ဇန် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။

တင်တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် လ္ၚဵု ပါလုပ် -

• တင်တၟအ် ၁: ဖအိုတ် ဒဒိုက် မပြးဇး (No Poverty)။
• တင်တၟအ် ၂: ဖအိုတ် ဗျဵုဇြဟ် (Zero Hunger)။
• တင်တၟအ် ၃: ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်တသိုက် ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ် အာယုက် (Good Health and Well-being)။
• တင်တၟအ် ၄: ပရေင်ပညာ ဍာ်ဒကေဝ် သွက် ညးသီုဖအိုတ် (Quality Education)။
• တင်တၟအ် ၅: ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် (Gender Equality)။
• တင်တၟအ် ၁၃: ပရေင်တဝ်စၞေဟ် လတူ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate Action)။

5။ ပရေင်အေနာ်ဇဳ ကေုာံ စွမ်းအင် မတန်တဴ (Renewable Energy and Climate Action)

ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ နူ စွမ်းအင် မထဍေင် ကာဗွန် (Fossil fuels - မပ္တံကဵု ရုပ်ကၠေင်၊ ကျာ်ထၟာဲ) အာ စိုပ် စွမ်းအင် မကလေင် ကတဵုဒှ် မာန် (Renewable energy) ရ။

• စွမ်းအင် လေဟ် (Solar Energy): စကာ လျး တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ် လျးတ္ၚဲ။
• စွမ်းအင် ကျာ (Wind Energy): စကာ ဒြဟတ် ကျာ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် ပလပ်သြန်။
• စွမ်းအင် ဍာ် (Hydropower): စကာ ဒြဟတ် ဍာ် မဇွောဝ် စှ်ေ နူ ဒဵု။

ပရေင်လမာ် ဏအ်ဝွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ်ကာဗွန် ဒိတ်ဒိတ် ကေုာံ ကာကွယ် ထိင်ဒဝ် ရာသဳဥတု ဂၠးတိ ညံင် ဟွံဂွံ ဂမ္တဴ လောန်အာ (Global Warming) ရ။

6။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝါတ်ဂၠါန် ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ (Circular Economy)

ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တြေံမ္ဂး (Linear economy)၊ ကပေါတ် တအ် ဒး သြောတ်၊ သ္ၚေဝ် တုဲ ထောမ် (Make, Use, Dispose)။ ဆဂး ပ္ဍဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ၊ ညးတအ် ပတိုန် ဂုန်ဍာ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝါတ်ဂၠါန် (Circular Economy) ရ။

သၞောတ် ဝါတ်ဂၠါန် ဏအ်ဝွံ မပ္တံကဵု -

• ပရေင်ကလေင် စကာ (Recycle): ကလေင် ဖန်ဇန် ကပေါတ် သကိုတ် တအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ကပေါတ် တၟိ။
• ပရေင်သၠာဲ ဗီုစကာ (Reuse): စကာ ကပေါတ် မွဲ ဟွံကဵု ဒး ထောမ် ပြဟ်ပြဟ်။
• ပရေင်စောဲ စွမ်းအင် အောန် (Reduce): ဖအောန် ပတိတ် အမှိုက် (Zero waste) ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ ကမၠောန် ရာံတိတ်။

7။ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Climate Change and Biodiversity)

ပြသၞာ သီုဖအိုတ် မဒး ဒစးဒုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate Change) ကေုာံ ပရေင်ဆောမ်လေင် ဇဳဝဗေဒ (Loss of Biodiversity) ရ။

တမ်ရိုဟ် ပရေင်ပြသၞာ ဏအ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်စံင် စၟတ်ထာမ် ထၟာမ် ဂၠိုင်လောန်၊ ပရေင်ခုတ် လိးတၞံဇၞော် (Deforestation) ကေုာံ ပရေင်ပလီု ပွဳပွူ တိရစ္ဆာန် တအ် ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ အာတ်မိက် ညံင် ဇၟာပ် ဍုင် ကေုာံ ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် ဂွံ ထပက် စၟတ်တဲ ကေုာံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ်ကာဗွန် (Net Zero emissions) စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၅၀ ရ။

8။ အေန်သတဳကျူရှေန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Institutions and Governance)

သွက်ဂွံ စိုပ် တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ မ္ဂး၊ အေန်သတဳကျူရှေန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ဍုင် တအ် ဒး နွံကဵု မူဝါဒ မခိုင်ကၠိုက် ရ။

• ပရေင်အုပ်ဓုပ် မပြံင်လှာဲ (Good Governance): တင်လလောင်တြး သၞောဝ်ဥပဒေ မစဵုဒၞာ ပွဳပွူ၊ ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ကောန်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ ပိုန်ဒြပ်။
• ပရေင်ပါ်ခြာ သြန်ထံက်ပင် (Green Finance): ဘာင် (Banks) ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် ဒး ပလံင် ပစိုပ် သြန် ကု ကမၠောန် မမင်မွဲ ပွဳပွူ သဘာဝ (Green bonds) တုဲ ဝေင်ဒစး ကမၠောန် မပလီု သဘာဝ ရ။

9။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဒီဇိုင်း ခေတ်တၟိ (Sustainable Engineering and Design)

ပညာ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဒီဇိုင်း (Engineering and Architecture) ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်တန်တဴ သီုဖအိုတ် ရ။

• သ္ၚိ ဂဥဓီု (Green Buildings): တင်သဇိုင် ဒီဇိုင်း သ္ၚိ မစကာ လျးတ္ၚဲ (Natural lighting)၊ စကာ စွမ်းအင် အောန်၊ ကေုာံ မစကာ ကပေါတ် ကလေင် စကာ မာန် (Sustainable materials)။
• ပရေင်ဖန်ဇန် ကွဳစက် (Electric Vehicles - EVs): ပြံင်လှာဲ နူ စကာ ကၠေင် ရုပ် အာ စိုပ် စကာ ဒြဟတ် ပလပ်သြန် (EVs) သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ်ကာဗွန် ပ္ဍဲ ဂၠံင် တရဴ။

10။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives)

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ကေတ် ပွဳပွူ သဘာဝ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဇလ အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ညံင် ဂွံ ဆက် တန်တဴ အာ ဍာ်ဒကေဝ် ဇြိုင်ဇြိုင် ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ မူဝါဒ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဏအ်ဝွံ ဒး ဆက် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဉာဏ်စက် (AI) မပ္တံကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် စွမ်းအင် ညံင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် လိက် အောန် (Smart grids) ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ပရူ ပြသၞာ ရာသဳဥတု ဂၠးတိ ရ။ ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ တအ် ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ မူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ဏအ် တုဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် တ္ၚဲအနာဂတ် မခိုဟ် ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် သွက် တၞောဝ် တ္ၚဲအနာဂတ် တအ် ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ပွဳပွူ သဘာဝ (Environment)
• ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)
• ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန် (Globalization)
• ဒြဟတ်စွမ်းအင် (Energy)