ပရေင်ဍဵုဍိုက် လတူအေန်တာနေတ်
| သပုန်လာင် / သပုန် အေန်တာနေတ် | |
| ပရူမဆေင်စပ် | |
|---|---|
| လၟေင်ပညာ (Field) | စိတ္တဗေဒ၊ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ်၊ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် |
| ဗၞတ်ဗ္တဳဗဟ်သၞောတ် | |
| ကဏ္ဍဆက်စပ် (Related concepts) | ပရေင်စုတ်စောဲ၊ ပွမဖေက်ဂၟံက်၊ ဒဳဂျဳတေဝ် |
ပရေင်ဍဵုဍိုက် လတူအေန်တာနေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ အရေဝ် ဓမ္မတာ မလေပ် ကော်စ သပုန်လာင် (အၚ်္ဂလိက်: Cyberbullying) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပွမဍဵုဍိုက်၊ ဟီုပျဲပျာံ၊ ပလီုစရာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမဖေက်ဂၟံက် ညးတၞဟ် နကဵု ပရေင်အဆက်အစောံ ကိရိယာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital devices) မပ္တံကဵု စက်ဖုင်၊ ကောန်ပျူတာ ကေုာံ တာဗလက် တအ် ရ။
အရာ ဏအ် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social Media) ဗီုကဵု ဝှုက်ဗောက် (Facebook)၊ အေန်သတာဂရာမ် (Instagram)၊ တွိတာ (Twitter/X) ကေုာံ ပ္ဍဲ လိက် မက်သေတ် (Messaging apps) ကေုာံ ဂေမ် လတူလာင် တအ် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ညးမဍဵုဍိုက် တအ် ဂှ် ပၞုက် လဝ် ယၟု ဇကု (Anonymous) ဂွံ တုဲ ပရေင် ဍဵုဍိုက် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဂိဇြိုင် ကေုာံ ဖေက်ဂၟံက် လောန် နူကဵု ပရေင် ဍဵုဍိုက် အတိက် တေအ် ဏီ ရ။
၁။ ဗီုပြင် ကေုာံ နဲကဲ ဍဵုဍိုက်ဂမၠိုင် (Types of Cyberbullying)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ဍဵုဍိုက် လတူ အေန်တာနေတ် ဝွံ ဍေံ နွံ ဗီုပြင် တၞဟ်ဟ် သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-
- ပွမဟီုပျဲ ကေုာံ စုတ်စောဲ (Harassment): ပွမပလံင် လိက် ပရေံပရေံ၊ လိက် စုတ်စောဲ ကေုာံ ရုပ် မဟွံဒးရး ကု ညးမွဲမွဲ လိင်င် ကေုာံ ဂၠိုင်ကဵုအလန်။
- ပွမပတိတ် ပရူပရာ ပူဂိုလ် (Doxing / Outing): ပွမကေတ် တင်နင် ပူဂိုလ် ညးတၞဟ် ဥပမာ - ဓါတ်ရုပ် ပၞုက်၊ လိက် ပၞုက် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပရော သ္ၚိ တအ် ဂှ် တုဲ ပတိတ် ဖြး ပ္ဍဲ လတူ လာင် ညံင် ညးဂှ် ဂွံ ဂွပါတ် ကေုာံ လီုစရာဲ။
- ပွမသ္ပပတောအ် ယၟု ညးတၞဟ် (Impersonation): ပွမခၞံ အကံက် တၟိ (Fake account) နကဵု ယၟု ကေုာံ ရုပ် ညးတၞဟ် တုဲ အာ ဟီု အရေဝ် ပရေံပရေံ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံခိုဟ် ညံင် ညးတၞဟ် တအ် ဂွံ ထေင် ဗၠေတ်။
- ပွမဗက်လ္ၚတ် ကေုာံ ဖေက်ဂၟံက် (Cyberstalking): ပွမဗက် လ္ၚတ် ဒၟံင် ပရေင်ချဳဓရာင် ညးတၞဟ် လတူလာင် လၟိုန် အခိင် တုဲ ပလံင် လိက် ဇမၞော် ဘဲ (Threats) ညံင် ညးဂှ် ဂွံ ဖေက်ဂၟံက်။
- ပွမပါ်ခြာ ကေုာံ ထဍေင်ပတိတ် (Exclusion): ပွမတမၠင် စိုတ် တုဲ ဟွံကဵု ညးမွဲမွဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ (Group chat) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂေမ် မွဲမွဲ။
၂။ အကျိုးဆက် ကေုာံ အန္တရာဲဂမၠိုင် (Impacts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ညးမဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် လတူလာင် တအ် ဂှ် ကလိဂွံ အကျိုးဆက် ပရေံပရေံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
- ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်: ဒှ် ယဲသ္ၚောံ (Depression)၊ စိုတ်ဓါတ်စှ်ေ၊ ဒှ် ပရေင် ဖေက်ဂၟံက် (Anxiety) ကေုာံ ဟွံမိက် ဆက်ဆောံ ကု မၞိဟ် တၞဟ် တအ် (Isolation)။
- ပရေင်ပညာ ကေုာံ ကမၠောန်: ဟွံမိက် အာ ဘာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံမိက် အာ ရုင် တုဲ စိုတ် ဟွံပါ ပ္ဍဲ ကမၠောန်။
- ပရေင် ထတ်ယုက် ကာယ: ဟိုတ်နူ စိုတ် ဍောင်ၜိုတ် တုဲ တိက် ဟွံလှိင်၊ စ ပုင် ဟွံစှ်ေ ကေုာံ ယဲ က္တဵုဒှ် လောဲ။
- အန္တရာဲ လမျီု: လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဒုင်စသိုင် ဟွံမာန် တုဲ စဵုကဵု သ္ပပလီု လမျီု ဇကု (Suicide) က္တဵုဒှ် မာန် ရ။
၃။ နဲကဲ စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် (Prevention & Solutions)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယဝ်ရ ဇကု ဟွံသေင်မ္ဂး မိတ်သဟာဲ ဇကု မွဲမွဲ ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် လတူ အေန်တာနေတ် မ္ဂး ဒး သ္ပ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-
- လ္ပ ကလေင် ဟီု (Don't respond): လ္ပ ကလေင် တက် လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကလေင် ဟီု ကု ညးမဍဵုဍိုက် ဂှ် ညိ။ ဍေံတအ် မိက်ဂွံ ညာတ် ဇကု စိုတ်လီု ကေုာံ ဒေါသ တိတ် ရ။
- ဂိုင်သိပ် လဝ် သက်သဳ (Save the evidence): ရိုက် ကေတ် လဝ် ဗီုပြင် လိက် (Screenshots) ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်ရုပ် တအ် ဂှ် သွက်ဂွံ ဒှ် သက်သဳ ကာလ တိုင်ပ္တီ။
- ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ တိုင်ပ္တီ (Block and Report): ကၟာတ် ထောအ် (Block) အကံက် ညးမဍဵုဍိုက် ဂှ် တုဲ တိုင်ပ္တီ (Report) ကု မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (ဥပမာ - Facebook, Instagram) ညံင် ဂွံ ပလီု ထောအ် အကံက် ဍေံ တအ်။
- ဟီုလဴ ကု ညးဇၞော် (Talk to someone trusted): ယဝ်ရ ဒှ် ကောန်ၚာ် မ္ဂး ဒး ဟီုလဴ ထ္ၜး ကု မိမ ဟွံသေင်မ္ဂး အ္စာဘာ တအ်။ ယဝ်ရ ဒှ် မၞိဟ်ဇၞော် မ္ဂး ဒး ဟီုလဴ ကု မိတ်သဟာဲ မစှ်ေစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး တိုင်ပ္တီ ကု ရုင်ဗၠာဲသၟိင် (Cybercrime department) မာန် ရ။
မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Hinduja, S., & Patchin, J. W. (2014). Bullying Beyond the Schoolyard: Preventing and Responding to Cyberbullying. Corwin Press.
- Cyberbullying Research Center. (2023). "What is Cyberbullying?".