ပရေင်ထတ်ယုက်မှာဇန်
ပရေင်ထတ်ယုက်မှာဇန် (အၚ်္ဂလိက်: Public Health) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သိပ္ပံ ကေုာံ အနုသုခုမ မဆေင်စပ် ကု ပွမစဵုဒၞာ ယဲဘဲ၊ ပွမသၠုင်ပတိုန် အယုက် ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် သွက် အလုံဂကောံမၞိဟ် နကဵု လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင်ပံင်တောဲ ဂကောံမှာဇန်၊ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပူဂိုလ်တအ်ရ။[၁]
တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်လွဳယဲ ကဆံင်ပူဂိုလ် (Clinical medicine) မစွံအာရီု လတူ ပွမလွဳလွတ် ယဲ ကြဴနူ မၞိဟ်မွဲမွဲ မယဲအာတုဲဂှ်တုဲ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်မှာဇန်ဝွံ စွံအာရီု လတူ ပွမစဵုဒၞာ (Prevention) ကိုပ်ကၠာ ယဲ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ကေုာံ သ္ၚဳဂၠိပ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် အလုံမွဲ (Population) ရ။ ဂကောံမၞိဟ်ဂှ် ဒှ်မာန် နူကဵု ကွာန်ဍောတ်တ် မွဲကွာန် စဵုကဵုစိုပ် ဍုင်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး အလုံမွဲ ဂၠးတိလေဝ် ဒှ်မာန်ရ။
သွာင် အဓိကဂမၠိုင် (Core Disciplines)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပညာ ပရေင်ထတ်ယုက်မှာဇန်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု သွာင်ပညာ အဓိက နာနာသာ် မပံင်ကောံလဝ်ရေင်သကအ်ရ-
- ပညာလ္ၚတ် ကပ်ယဲ (Epidemiology): ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်မှာဇန်ရ။ ဍေံလ္ၚတ်သ္ၚဳဂၠိပ် ဗီုလဵု ယဲမွဲမွဲ ကတဵုဒှ်၊ ပြးဇး ကေုာံ ဟိုတ်မဖန်ဗဒှ် ယဲ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်တအ်ရ။
- ဇဳဝစရင်အင် (Biostatistics): ပွမစကာ နဲကဲ ပညာစရင်အင် (Statistics) သွက်ဂွံ သ္ၚဳဂၠိပ် တင်ဂၞင် ပရေင်ထတ်ယုက် သွက်ဂွံ ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု သက်သဳရ။
- ပဝ်လသဳ ပရေင်ထတ်ယုက် (Health Policy and Management): ပွမဖန်ဇန်၊ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဖျေံသၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် သၞောတ်ဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကေုာံ ကိတ်ညဳ ကု စရိတ်။
- ပရေင်ထတ်ယုက် ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental Health): လ္ၚတ် ပရူ အကျဵုသက်ရောက် နူကဵု ပွဳပွူသဘာဝ မပ္တံကဵု ဍာ်ဟွံအးဇ္ၚး၊ ကျာကၠိခတှ် ကေုာံ ဓါတ်ဂျိတအ် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်။
- ပညာ သိပ္ပံမၞိဟ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Social and Behavioral Sciences): လ္ၚတ် ဗီုလဵု ပရေင်မၞိဟ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဂျိုင်တန်တဴတအ် ဍေံဖန်ဗဒှ်ကဵု ပြဿနာ ပရေင်ထတ်ယုက် (ဥပမာ - ပွမသုင်ၜံက်၊ စၞစ ဟွံထတ်ယုက်)။
ပရေင်အံင်ဇၞး အဓိက ပ္ဍဲဝင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ (၂၀) ဂှ် ကမၠောန် ပရေင်ထတ်ယုက်မှာဇန် ရီုဗင် သၠုင်ပတိုန်လဝ် အယုက်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ ဗွဲမလောန်ရ။ ပရေင်အံင်ဇၞး အဓိကတအ်ဂှ် မပ္တံကဵု-
- ပွမထောံ ဂဥုဲစဵုဒၞာ (Vaccinations): ပလီုကၠေအ် ယဲကျာ်သြဳ (Smallpox) အလုံဂၠးတိ ကေုာံ ဖအောန်ဖျေံ ယဲ ကောန်ၚာ် ဗွဲမဂၠိုင်။
- ပရေင်အးဇ္ၚး ကေုာံ ဍာ်သွုင် (Sanitation and Clean Water): ဍေံစဵုဒၞာ ယဲကၠောအ်က္ဍ မပ္တံကဵု ယဲကဝ်လဳရာ တအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
- ပရေင်ဂီုကၠီု ကမၠောန် ကေုာံ ကွဳစက် (Workplace and Motor Vehicle Safety): ပွမစကာ ဇုက်စဵုဒၞာ (Seatbelts) ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ကမၠောန်။
- ပွမဖအောန်ဖျေံ ယဲကသိုဟ်: နကဵု လၟေင်ကမၠောန် ပညာ ကေုာံ သုတေသန (ဗီုကဵု ဌာန NIH ကေုာံ NHLBI မဖန်ဇန်လဝ်) တအ်ဂှ်၊ ရီုဖအောန်ဖျေံ လၟိဟ်မၞိဟ်ချိုတ် ဟိုတ်နူ ယဲကသိုဟ် ကေုာံ ဆီလီု ပ္ဍဲက္ဍဟ်။
ပြဿနာ ပရေင်ထတ်ယုက် ခေတ်လၟုဟ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ နွံကဵု ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပရေင်ထတ်ယုက်မှာဇန်ဝွံ ဒးဆောၚ်မုက် ကု ပြဿနာ တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
- ယဲ ဟွံကၠောအ်က္ဍ (Non-Communicable Diseases - NCDs): မပ္တံကဵု မက်တာဗဝ်လိတ် သေန်ဒရဝ် (Metabolic Syndrome)၊ ယဲဆီဍာတ် ကေုာံ ယဲကေန်သာ တအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင်မၞိဟ် ဂွံချိုတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။
- ကပ်ယဲ ဂၠးကဝ် (Global Pandemics): ဥပမာ ဗီုကဵု ကပ်ယဲ COVID-19 ကေုာံ ယဲ HIV/AIDS တအ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဂၠးတိပိုဲ ဒးနွံကဵု သၞောတ်ဝ် စဵုဒၞာ မခိုင်ကၠိုက်ရ။
- ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change): ပကဵု ညံင် ယဲမကၠောအ်က္ဍ နူစၟ (ဗီုကဵု ယဲဇြိုတ်) ဂွံပြးဇးလောဲ ကေုာံ ပြဿနာ စၞစ ဟွံလုံလုံရုံရုံရ။
တင်နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Winslow, C. E. (1920). "The Untilled Fields of Public Health". Science. 51 (1306): 23–33.