ပရေင်ထိင်ဒဝ်

ပရေင်ထိင်ဒဝ် (အၚ်္ဂလိက်: Controlling) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်စပ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Management) မ္ဂး၊ ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ၊ ၜတ်ကၞာတ်၊ ပတုပ်ရံင် ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် အစောံသတ္တိ ကမၠောန် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု တိုင်ပ္ကဴ ဂကောံ မဖျေဟ် လဝ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ကမၠောန် လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲကဵု လၟေင် ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Management function) မနွံကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် (Planning)၊ ပရေင်ဖန်ဇန် ဂကောံ (Organizing)၊ ပရေင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Leading)၊ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဏအ် ရ။

ယဝ်ရ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဏအ် ဟွံမဲ မ္ဂး၊ မာန်နေဂျာ (Managers) တအ် ဟွံမာန် တီ ဒဒှ်ရ ဂကောံ ဍေဟ်တအ် အာစိုပ် ဒၟံင် တိုင်ပ္ကဴ ဟာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ အာ နူ ဂၠံင်တရဴ ဟာ ဂှ် ရ။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ဂကောံ တအ် ဂွံ စကာ ပိုန်ဒြပ် (Resources) နကဵု လွပ် မနွံကဵု အစောံသတ္တိ (Efficiency) ကေုာံ အံင်ဇၞး (Effectiveness) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဗွဲမလှဲလး နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ (Theory) ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ လွပ် ခေတ်တၟိ ရ။

ဝှာင်:PDCA Process.svg

ဗီုရုပ် ထ္ၜး လၟေင် PDCA (Plan-Do-Check-Act) မဒှ် သဇိုင် လဒက်ပတန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထိင်ဒဝ် တိုင်ပ္ကဴ ဂကောံ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

နကဵု လညာတ် တၠပညာ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု ဟေန်ရဳ ဖြာယဝ် (Henri Fayol) မ္ဂး၊ "ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဇၟာပ်ဇၟာပ် အရာ ကတဵုဒှ် ဒၟံင် အတိုင် ပရေင်ဖန်ဇန် မဖျေဟ် လဝ်၊ အတိုင် အမိင် မကဵု လဝ်၊ ကေုာံ အတိုင် သၞောဝ် မချူ လဝ် ရ။ တင်ရန်တၟအ် ဍေဟ် ဂှ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဆဵု ပရေင်ယောန်မှာ တုဲ ပလေဝ်ပလေတ် ညံင် ဟွံဂွံ ကလေင် ကတဵုဒှ် မွဲလှ်ေ ပၠန် ရ။"

ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဝွံ ဟွံသေင် ကမၠောန် မကဵု ဒုဟ် ကု ညးကၠောန်ကမၠောန် (Punishment) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ် ညံင် အရာ သီုဖအိုတ် ဂွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ ဂၠံင်တရဴ မဍာံပြ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက် မာန်နေဂျာ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဆံင် - နူကဵု ကဆံင် လတူအိုတ် (Top management) စဵုကဵု စိုပ် ကဆံင် သၟဝ်အိုတ် (Supervisory management) ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development in Management Theory)

ပရေင်ထိင်ဒဝ် နဒဒှ် ဘာသာရပ်စပ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် မွဲ ဂှ်၊ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရုံစက် (Industrial Revolution) ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဂှ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ရိုဟ်လၟိဟ် ကပေါတ် မတိတ် (Output) သက်သက် သၟး ရ။

ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ်၊ တၠပညာ ဖရေဒရစ် တေလာ (Frederick W. Taylor) ခၞံဗဒှ် လဝ် သဳအိုရဳ (Theory) ပရေင်အုပ်ဓုပ် သိပ္ပံ (Scientific Management) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် သၞောတ်ဝ် ၜတ်ကၞာတ် (Standards) ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် သွက် ညးကၠောန်ကမၠောန် တအ် ရ။

လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ လပါ် သၞာံ ၁၉၅၀ တအ် ဂှ်၊ ပဳတာ ဒရက်ကာ (Peter Drucker) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် MBO (Management by Objectives) မဒှ် လညာတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် မဒုင်သဇိုင် လတူ တိုင်ပ္ကဴ တုဲ၊ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ စိုပ် အာ ကဆံင် မနွံကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ (Participative control) အကြာ မာန်နေဂျာ ကဵု ညးကၠောန်ကမၠောန် ရ。

၃။ ကမၠောန် လၟေင် ပရေင်ထိင်ဒဝ် (The Control Process)

လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Control Process) မဍာံပြ မွဲ နွံကဵု ကဆံင် အဓိက ၄ သာ် ရ -

1. ပရေင်ဖျေဟ် သၞောတ်ဝ် (Establishing Standards): ကဆံင် ပထမ ဂှ် ဒှ် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တိုင်ပ္ကဴ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် မဒး ၜတ်ကၞာတ် ရ။ (ဥပမာ - ဂိတု ဏအ် ဒးသွံ ကပေါတ် ဂွံ ၁၀၀၀ မ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးကၠောန် တုဲ ပ္ဍဲ အခိင် ၃ တ္ၚဲ)။
2. ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် အစောံသတ္တိ (Measuring Actual Performance): ကဆံင် ဒုတိယ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကံက် ကေတ် တင်ဂၞင် ဒဒှ် ဍာံ (Actual performance) ရ။ မာန်နေဂျာ တအ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ပရေင်လ္ၚတ် မတ် (Personal observation)၊ တင်ဂၞင် ရိုဟ်လၟိဟ် (Statistical reports)၊ ကေုာံ ပရေင်ဟီုတွံ (Oral reports)။
3. ပရေင်ပတုပ်ရံင် (Comparing Performance with Standards): ကဆံင် တတိယ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ၜတ် ၜါ သာ် (အရာ မကတဵုဒှ် ဍာံ ကဵု သၞောတ်ဝ် မဖျေဟ် လဝ်) ရ။ ယဝ်ရ တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် (Deviation) မ္ဂး၊ ဒးဂၠာဲ ဟိုတ် ဍေဟ် ရ။
4. ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် (Taking Corrective Action): ကဆံင် လက္ကရဴအိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပလေဝ် အရာ မယောန်မှာ အာ တအ် ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ယဝ်ရ သၞောတ်ဝ် ဂှ် သၠုင် လောန် အာ မ္ဂး၊ သၞောတ်ဝ် ဂှ် ပလေဝ် ဖျေဟ် သဝ် လေဝ် ဒှ် မာန် ရ။

၄။ ဂကူ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဂမၠိုင် (Types of Control)

ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် အတိုင် အခိင်ကာလ (Timing) ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ ပရေင်ထိင်ဒဝ် အဓိက ၃ သာ်

ဂကူ ပရေင်ထိင်ဒဝ်	အခိင် ကာလ	တင်ရန်တၟအ်	ဥပမာ လွပ်
ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကိုပ်ကၠာ (Feedforward Control)	ကိုပ်ကၠာ ကမၠောန် ဟွံစ	သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာ ကိုပ်ကၠာ ဍေဟ် ဟွံကတဵုဒှ်။ အာရီုစွံ လတူ Input။	စၟတ် စက် ကေုာံ ကပေါတ် စိင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံစ ကၠောန် ကပေါတ်။
ပရေင်ထိင်ဒဝ် မွဲစွံ (Concurrent Control)	အခိင် မကၠောန် ဒၟံင် ကမၠောန်	သွက်ဂွံ ပလေဝ် ပြသၞာ ပ္ဍဲ အခိင် ကတဵုဒှ် (Real-time)။	မာန်နေဂျာ မင်ရံင် ကေုာံ ကဵု သတိ ကု ညးကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုံစက်။
ပရေင်ထိင်ဒဝ် လက္ကရဴ (Feedback Control)	ကြဴနူ ကမၠောန် တုဲအိုတ်	သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဖဵု (Output) တုဲ ပလေဝ် သွက် အနာဂတ်။	ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တင်ဂၞင် ကလေင်ပတိုန် နူ မၞိဟ်ရာန် (Customer feedback)။

၅။ အရာ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ဂကောံ (Importance in Organizations)

ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် အံင်ဇၞး ဂကောံ မွဲ ဟိုတ်နူ တင်ဂၞင် အဓိက ဂမၠိုင် -

• အာစိုပ် တိုင်ပ္ကဴ (Accomplishing Organizational Goals): ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ညံင် လၟေင် ကမၠောန် သီုဖအိုတ် ဂွံ ညဳသၟဟ် ကဵု တိုင်ပ္ကဴ မဖျေဟ် လဝ် ရ။
• စကာ ပိုန်ဒြပ် အတိုင် ဍာံ (Efficient Use of Resources): ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဝွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ဆောမ်လေင် (Wastage) အခိင်၊ သြန်၊ ကေုာံ ကပေါတ် ရ။
• ပရေင်အုပ်ဓုပ် ညးကၠောန်ကမၠောန် (Evaluating Employee Performance): ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အစောံသတ္တိ မၞိဟ် တုဲ သွက်ဂွံ ကဵု လာပ် (Rewards) ဟွံသေင်မ္ဂး ပတိုန် ကဆံင် ရ။
• ထိင်ဒဝ် အန္တရာယ် (Risk Management): ပရေင်ထိင်ဒဝ် ခိုဟ် မွဲ မာန် စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အန္တရာယ် ဥပဒေ ကိုပ်ကၠာ ဍေဟ် ဟွံဇၞော် အာ ရ။

၆။ လက္ခဏာ သၞောတ် ထိင်ဒဝ် မခိုဟ် (Characteristics of an Effective Control System)

သၞောတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် မခိုဟ် မွဲ သ္ဒး နွံကဵု လက္ခဏာ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

• မဍာံပြ (Accuracy): တင်ဂၞင် မကလိဂွံ သ္ဒး ဍာံပြ တုဲ တန်တဴ လတူ အရာ မကတဵုဒှ် ဇေတ်တ် ရ။
• အခိင် မကိတ်ညဳ (Timeliness): တင်ဂၞင် တအ် ဂှ် ဒးစိုပ် တဲ မာန်နေဂျာ ပ္ဍဲ အခိင် မဒး ပလေဝ် (Right time)။
• ပရေင်လောဲသွာ (Simplicity/Flexibility): သၞောတ် ဏအ် သ္ဒး လောဲသွာ သွက် ညးကၠောန်ကမၠောန် တအ် ဂွံ ကၠိုဟ်၊ ကေုာံ မာန် ပြံင်လှာဲ အတိုင် အကာဲအရာ မပြံင်လှာဲ ရ။
• အာရီုစွံ တိုင်ပ္ကဴ (Strategic Placement): ပရေင်ထိင်ဒဝ် တအ် ဒးစွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် ရ။ ယဝ်ရ ထိင် အလုံအိုတ်သီု မ္ဂး ဒှ် အာ ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Micromanagement) မာန် ရ။

၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ပရေင်ဖန်ဇန် (Relationship with Planning)

ပရေင်ဖန်ဇန် (Planning) ကဵု ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Controlling) ဝွံ တုပ် ညံင်ရဴ ကောန်မွဲဖျုန် မွဲ မနွံ ၜါ လပါ် (Twin functions of management) ရ။

ယဝ်ရ ပရေင်ဖန်ဇန် ဟွံမဲ မ္ဂး၊ ပရေင်ထိင်ဒဝ် လေဝ် ကၠောန် ဟွံဂွံ ရ၊ ဟိုတ်နူ ဟွံမဲ ကဵု သၞောတ်ဝ် မဒး ၜတ်ကၞာတ် (No standards to measure against)။ တုပ်ပၠန်၊ ယဝ်ရ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဟွံမဲ မ္ဂး၊ ပရေင်ဖန်ဇန် ဂှ် လေဝ် ဒှ် အာ ဆ လိက် ပ္ဍဲ စက္ခူ သက်သက် ရ၊ ဟိုတ်နူ ဟွံတီ ဒဒှ်ရ ကမၠောန် အံင်ဇၞး ဟွံအံင်ဇၞး ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောတ် ၜါ ဏအ်ဝွံ ဒးအာ မွဲစွံ လၟိုန် အခိင် ရ။

၈။ အခက်အခုဲ ကေုာံ ပြသၞာ ဂမၠိုင် (Challenges and Problems)

ၜိုန်ရ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကိစ္စဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံကဵု အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

• ပရေင်ဒစးဒုင် (Resistance from Employees): ညးကၠောန်ကမၠောန် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဒးဂၞပ် သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် ပရေင်ဗၠးၜး (Loss of autonomy) ရ။
• စရိတ် သၠုင် (High Costs): သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် သၞောတ် ထိင်ဒဝ် မဍာံပြ (ဥပမာ - သၞောတ် Software တၟိ) ဂှ် ဒးစကာ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
• ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် မဝါတ်ဂါတ် (Difficulty in Measuring Intangibles): လဆောဝ်မ္ဂး ၜတ်ကၞာတ် အစောံသတ္တိ စိုတ်ဓါတ်၊ ပရေင်သစ္စ၊ ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ် (Creativity) တအ် ဂှ် ဇြိုင် ဗွဲမလောန် ရ။ ယဝ်ရ ၜတ်ကၞာတ် ဆ လၟိဟ် သက်သက် မ္ဂး ကမၠောန် လီု မာန် ရ။

၉။ လွပ် နည်းပညာ ခေတ်တၟိ (Modern Technology and Controlling)

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် တ္ၚဲဏအ်၊ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သၞောတ် တင်ဂၞင် နည်းပညာ (Management Information Systems - MIS) ရ။

ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် စကာ သၞောတ် ERP (Enterprise Resource Planning) မပ္တံကဵု SAP ဟွံသေင်မ္ဂး Oracle သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် တင်ဂၞင် ပရေင်သြန်၊ ပရေင်သွံရာန်၊ ကေုာံ ပရေင်ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဌာန် ဒၞာဲ မွဲ ဓဝ် (Centralized control) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ပရေင်စကာ ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) လေဝ် ပကဵု ညံင် သၞောတ် ထိင်ဒဝ် တအ် မာန် ဟီုတွံ အန္တရာယ် ကိုပ်ကၠာ ဍေဟ် ဟွံကတဵုဒှ် (Predictive analytics) ဏီ ရ။

၁၀။ အနာဂတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Future of Controlling)

အနာဂတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လညာတ် ဂကောံ မတန်တဴ လတူ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် (Learning organizations) ရ။ စၞး မဒး ထိင်ဒဝ် နူကဵု ကဆံင် လတူ သက်သက် (Top-down control) ဂှ်၊ အနာဂတ် ဂှ် ကဵု အခေါင် ကု ညးကၠောန်ကမၠောန် တအ် ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဇကု ကဵု ဇကု (Self-control / Clan control) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ မ္ဂး၊ သၞောတ် ထိင်ဒဝ် မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မဖန်ဗဒှ် ယေန်သၞာင် ဓဝ်ယုံကြည် (Culture of trust) တုဲ၊ ညးကၠောန်ကမၠောန် တအ် အလဵုအလဵု ဍေဟ်တအ် ကၠောန် ကမၠောန် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု တိုင်ပ္ကဴ ဂကောံ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် နူ မာန်နေဂျာ ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Management)
• ပရေင်ဖန်ဇန် (Planning)
• မာန်နေဂျာ (Manager)
• ပဳတာ ဒရက်ကာ (Peter Drucker)