ပရေင်ပလီုပလာ်၊ ပၞာန် ကေုာံ အာဲကၟာဲလက္ကရဴ
| ပရေင်ပလီုပလာ်၊ ပၞာန် ကေုာံ အာဲကၟာဲလက္ကရဴ Violence, War, and Their Legacies | |
|---|---|
| ပ္ကဴ စၟတ်သမ္တီ ပ္ကဴစၟတ်သမ္တီ (Remembrance poppy) ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ သွက်ဂွံ ဗှ်ဗၞုဟ် ညးမဒးဒုင်ဘဲ ပ္ဍဲ ပၞာန် ကေုာံ ဖိုလ်လက္ကရဴ မသှ်ေၜိုတ် | |
| ဗွိုက်လ္ၚတ် အဓိက | ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဝင်၊ စိတ္တဗေဒ၊ ပရေင်မၞိဟ် |
| တင်ရန်တၟအ် လ္ၚတ် | တီကၠိုဟ် ဖိုလ်လီုလာ် လံလ ကြဴနူ ပဋိပက္ခ အိုတ်အာ |
| ဗီုပြင် အာဲကၟာဲ အဓိက | ကာယ၊ စိုတ်စရိုတ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် |
| နဲကဲ လွဳလွတ် | တြားဓဝ် အခိင်ပြံင်လှာဲ၊ ပွမဗှ်ဗၞုဟ် စၟတ်သမ္တီ |
ပရေင်ပလီုပလာ်၊ ပၞာန် ကေုာံ အာဲကၟာဲလက္ကရဴ (အၚ်္ဂလိက်: Violence, War, and Their Legacies) ဝွံ ဒှ် ဗွိုက်လ္ၚတ် အဓိက မွဲ အပ္ဍဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace studies) ကေုာံ ဝင် လောကဓါတ် တုဲ၊ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပလီုပလာ် ကေုာံ ပၞာန် တအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အကာဲအရာ မကတဵုဒှ် လုကဴ အခိင်ကာလ မွဲဂၠေအ် ဓဝ်ရ။ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် လွဟ် တအ် အိုတ်အာ ကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ် သြန်စွံလဝ် "အာဲကၟာဲ" (Legacies) ဟွံသေင်မ္ဂး ဖိုလ်လီုလာ် မသှ်ေၜိုတ် မပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ တၞောဝ်ဒတောဝ် ဂမၠိုင် ဂွံ ဒးဒုင်သိုင် လုကဴ အခိင်ဗွဲမလံလ ရ။
အာဲကၟာဲ ပၞာန် တအ်ဝွံ မံက်ဂတှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဗီုပြင် နာနာသာ် မပ္တံကဵု အရာမညာတ်ကေတ် နကဵုမတ် (ဥပမာ - ဍုင်ကွာန် မလီုလာ်၊ မခတိုဟ် တအ်) ကေုာံ အရာမညာတ်ကေတ် ဟွံမာန် (ဥပမာ - ဒဏ်စိုတ်၊ ပရေင်ဟွံပတှ်ေ ရေင်သကအ်၊ ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် မပြံင်လှာဲအာ) တအ်ရ။ သွက်ဂွံ ကလေင် သြိုင်ခၞံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် မခိုင်ကၠိုက်ဂှ်၊ ပွမတီကၠိုဟ် ကေုာံ လွဳလွတ် အာဲကၟာဲ လက္ကရဴ ပၞာန် တအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲရ။
ဗီုပြင် အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဖိုလ်လက္ကရဴဂမၠိုင် (Types of Legacies)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဖိုလ်လီုလာ် မသှ်ေၜိုတ် ကြဴနူ ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ပလီုပလာ် တအ်ဝွံ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက (၄) သာ် ရ-
၁။ အာဲကၟာဲ လပါ် ကာယ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Physical and Environmental): ဒှ် ဖိုလ်လီုလာ် မညာတ်ကေတ်မာန် တိုက်ရိုက် ရ။ သ္ၚိဌာန်၊ လဒက်ပ္တန် သဇိုင် (ဒဒန်၊ ဂၠံင်၊ ရုံဂဥုဲ) တအ် လီုလာ်အာ။ မခတိုဟ် မတိုပ်လဝ် ပ္ဍဲတိ မဟွံခတိုဟ်ဏီ (UXO / Landmines) တအ် သှ်ေၜိုတ်ဒၟံင်တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒးဒုင်ဘဲ လုကဴ သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင်။ ပွဳပွူသဘာဝ၊ ဂြိုပ်ဆု ကေုာံ တိဗ္ၚ တအ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ်။
၂။ အာဲကၟာဲ လပါ် စိတ္တဗေဒ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Psychological and Social): ဒှ် အာဲကၟာဲ မလွဳလွတ် စဵုဒၞာ ဝါတ်အိုတ် ရ။ ညးမစိုပ်လဝ် ပၞာန် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ကတဵုဒှ် ယဲဒဏ်စိုတ် (PTSD) ကေုာံ ပရေင်စိုတ်လီုလာ်။ ပရေင်ပတှ်ေ အကြာ ဂကူ ဟွံသေင်မ္ဂး အကြာ ညးမွဲကဵုမွဲ လီုလာ်အာ။ လဆောဝ်မ္ဂး ဒဏ်စိုတ် တအ်ဏအ် ကၠောံအာ ဇရေင် တၞောဝ်ဒတောဝ် အဆက်ဆက် (Intergenerational trauma) မာန်ရ။
၃။ အာဲကၟာဲ လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောတ် (Political and Institutional): ပၞာန် ပကဵု ညံင် ပယျဵုဒၞာ ဍုင် ကေုာံ သၞောတ်အလဵုအသဳ ပြံင်လှာဲအာ။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဒပ်ဗၠာဲရဲ တအ် ဂၠိုင်တိုန် နကဵု ဗီုပြင် ဒပ်ပၞာန် (Militarization)။ အဝဵုအာဏာ မစွံလဝ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် မရပ်လွဟ် (Warlords) တအ် သှ်ေၜိုတ်ဒၟံင် တုဲ၊ ပရေင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ တန်တဴ ဝါတ်ဂါတ် ရ။
၄။ အာဲကၟာဲ လပါ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic): ဍုင် မဒးဒုင်လဝ် ပၞာန် တအ်ဝွံ ဒးဆောမ်လေင် ကောန်မၞိဟ် မကၠောန်ကမၠောန် မာန် ဗွဲမဂၠိုင်။ သြန်ဒဂေတ် (Debt) မသၠုင်တိုန် ဟိုတ်နူ ရာန်လွဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဒးဒုင် ကလေင် စတမ် နူ သုည သၟး ဟွံက လဆောဝ်မ္ဂး ဒးဒုင် တန်တဴ လတူ အရီုအဗင် ဍုင်မ္ၚး ရ။
ပွမသောင်က္ဍး ကေုာံ လွဳလွတ် ဖိုလ်လက္ကရဴ (Addressing the Legacies)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် မၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ သွက်ဂွံ ပါဲခြာ နူကဵု ပဋိပက္ခ မလေပ် ကလေင် ကတဵုဒှ် မွဲဝါပၠန် ဂှ်၊ ဂၠးတိ ကေုာံ ဒေသ တအ် စကာ နဲကဲ အဓိက နာနာသာ်-
- တြားဓဝ် အခိင်ပြံင်လှာဲ (Transitional Justice):
ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဖျေံဒုဟ် ကု ညးမကၠောန်လဝ် ဒုဟ် ပလီုပလာ် အခေါင်အရာမၞိဟ် ပ္ဍဲ အခိင်ပၞာန်။ မပ္တံကဵု ပွမဒက်ပ္တန် ခုံရုင် တၟေင် (Tribunals) ကေုာံ ပွမဖျေံ သၞောဝ်ဥပဒေ ညံင် တြားဓဝ် ဂွံ နွံ။
- ပွမဂၠာဲ ဍာံစၟတ် ကေုာံ ပရေင်ညဳသၟဟ် (Truth and Reconciliation Commissions - TRC):
ဥပမာ - ပ္ဍဲ ဍုင် အာဖရိကသၠုင်ကျာ ကေုာံ ရဝမ်ဒါ။ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ကဵုအခေါင် ညးမဒးဒုင်ဘဲ တအ် လဴထ္ၜး ပရူပရာ ညးတအ်၊ ကေုာံ ညးမကၠောန်ဒုဟ် တအ် ဂွံ ဒုင်ဝန် ဍာံစၟတ် တုဲ၊ ကလေင် ဒက်ပ္တန် ပရေင်ပတှ်ေ အကြာ ဂကောံမၞိဟ်။
- ပွမဗှ်ဗၞုဟ် စၟတ်သမ္တီ (Memorialization):
ပွမသြိုင်ခၞံ တိုင်စၟတ်သမ္တီ၊ တိုက်ထ္ၜးပျး (Museums)၊ ကေုာံ ပွမကၠောန် တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီ တအ်ဂှ် ဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဟွံဂွံ ဝိုတ်ကၠေအ် ဝင် မလီုလာ် တုဲ ညံင် ပရေင်ပလီုပလာ် ဟွံဂွံ ကလေင် ကတဵုဒှ်။
- ပွမကလေင် ပလေဝ်ပလေတ် (DDR Process):
Disarmament, Demobilization, and Reintegration (ပွမသီလွဟ်၊ ပွမပလီုဒပ်၊ ကေုာံ ပွမကလေင် ပံင်ဖက် အပ္ဍဲ မၞိဟ်ဓမ္မတာ) ဝွံ ဒှ် အစဳအဇန် အဓိက သွက် ကောန်ပၞာန် တြေံ တအ် ဂွံ ကလေင် လုပ်စိုပ် ပ္ဍဲ ဘဝ ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ ရ။
ဆက်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပၞာန် (War)
- ပရေင်ပလီုပလာ် (Violence)
- ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace)
- ပွမပြံင်လှာဲ ပဋိပက္ခ (Conflict Transformation)
- တြားဓဝ် (Justice)