ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ

ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (အင်္ဂလိက်: Academic publishing) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မကၠောန်ပ္တိတ် လလောင်တြးကဵု လိက်သုတေသန၊ ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ၊ ပြကိုဟ်၊ ကေုာံ လိက်အုပ် သိပ္ပံ ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံ စိုပ်အာ ဇရေင် ဂကောံတၠပညာ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ သုတေသန ရ။ မုဟိုတ်ရောဟီုမ္ဂး သုတေသနမွဲ ကၠောန်တုဲကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဟွံပ္တိတ် လလောင်တြး လ္တူစင် ဂျာနေဝ်မ္ဂး သုတေသနဂှ် ဟွံဍိုက်ပေင်ဏီရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် ပရူ ဝင်၊ လၟေင်ကမၠောန်၊ သၞောတ် Open Access ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing)

လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက် လၟေင်ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ မဒးတတ်ကၠောအ် သၞောတ် Peer Review
တမ်မူလ	သၞာံ ၁၆၆၅ (ဥရဝ်ပ)
အဓိက တင်ရန်တၟအ်	ပွမစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ လလောင်တြး တင်ဂၠာဲဆဵု သုတေသန
ဂကူ လိက် အဓိက	ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ၊ လိက်အုပ် ပညာ၊ လိက်ကောန်ဖရက်
ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်အိုတ်ဂမၠိုင်	Elsevier, Springer Nature, Wiley, Taylor & Francis
လၟေင်ကမၠောန် အဓိက	ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)
စံညိင် ၜတ်ကၞာတ်	Impact Factor, h-index, Altmetrics

၁။ နိဒါန် (Introduction)

ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ဂှ် ဒှ် တြင် အဓိက သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် ဗဟုသုတ တၟိတၟိ လ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။ အစာသုတေသန၊ ကွးဘာ ပါရဂူ (Ph.D. students)၊ ကေုာံ တၠပညာတအ်ဂှ် ကၠောန်သုတေသနတုဲမ္ဂး၊ တင်ဂၠာဲဆဵု ဍေဟ်တအ်ဂှ် ညံင်ဂွံ တပ်တး ကေုာံ နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်မာန် သ္ဒးပ္တိတ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်အုပ် ပရေင်ပညာ ရ။ ပရေင်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု လၟေင်ကမၠောန် မတឹងဂြတ်တုဲ ဒးကေတ် အခိင် ဗွဲမလအ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်ဇၞော်မွဲ မနွံကဵု င္ၚုဟ်မး ဘဳလဳယာန် ဒဝ်လာ ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution)

ဝင် ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ဂှ် စတမ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ ပ္ဍဲအခိင် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဗီုကဵု Philosophical Transactions of the Royal Society ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဍုင်လာန်ဒါန် ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် လိက်တအ်ဂှ် ပ္တိတ် နကဵု ဂကောံတၠပညာ (Learned societies) တအ် သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် လညာတ် ဇကုကဵုဇကု သၟးရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ သြန်ထံက်ပင် သုတေသန ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ၊ ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက ဇၞော်ဇၞော်တအ် လုပ်ကၠောန်ကၠုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဏအ်တုဲ၊ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ဂှ် ဒှ်အာ ကမၠောန် ပရဝ်ဖက်ရှေန်နယ် ဇၞော်မွဲရ။

၃။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ပ္တိတ်လိက် (The Publishing Process)

လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ် လိက်သုတေသနမွဲဂှ် ဒးတတ်ကၠောအ် ကဆံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ- ၁။ ချူလိက် (Writing): ညးချူလိက် ပြင်ဆင် လိက်မူကြမ်း (Manuscript)။ ၂။ ပတိုန်လိက် (Submission): ပတိုန် ဇရေင် ဂျာနေဝ် မကိတ်ညဳ။ ၃။ အယ်ဒဳတာ စၟဳစၟတ် (Editorial Screening): အယ်ဒဳတာ ရံင် ဒဒှ်ရ လိက်ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု ဂျာနေဝ် ဟွံကိတ်ညဳ။ ၄။ Peer Review: ပလံင်ဏာ ဇရေင် ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers) ၂-၃ တၠ။ ၅။ ကလေင်ပလေဝ် (Revision): ညးချူလိက် ပလေဝ်ပလေတ် အတိုင် တင်ပါ်ပါဲ။ ၆။ ဒုင်တဲ ကေုာံ ပ္တိတ် (Acceptance & Publication): လိက်ဂှ် စိုပ်အာ ကဆံင် ဖျေဟ်ဒၞာဲ (Typesetting)၊ စၟတ်သမ္တီ DOI တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြးရ။

၄။ ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (The Peer Review System)

ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review) ဂှ် ဒှ် ကောန်သော် အဓိက သွက် ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ရ။ သၞောတ်ဏအ် ရီုဗင်ကဵု ညံင်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဒေတာ ကေုာံ လဒက်ပတန် သုတေသနဂှ် တပ်တး ဍာံပြ ရ။

• Single-blind: ညးစၟဳစၟတ် တီ ယၟု ညးချူ (ဆဂး ညးချူ ဟွံတီ)။
• Double-blind: သီုၜါလပါ် ဟွံတီ ယၟု ရေင်သကအ် (စဵုဒၞာ ပရေင်အဂတိ)။
• Open review: ယၟု သီုၜါလပါ် ပံက်လဒိုဟ်လဝ်ရ။

၅။ ပရေင်ပ္တိတ် အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access Publishing)

အခိုက်တြေံမ္ဂး ညးဗှ်လိက်တအ် သ္ဒးကဵု သြန် သွက်ဂွံ ဗှ် လိက်ဂျာနေဝ် (Paywall) ရ။ ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင် Open Access (OA) ဂှ် ပြာကတ်ကၠုင်ရ။

ပတောအ်ၜတ် ဂကူ Open Access (OA) ဂမၠိုင်

ဂကူ OA	ပွံက် အဓိပ္ပါယ်	ညးလဵု ဒးကဵုသြန်ရော?
Gold OA	လိက်ဂှ် ပ္တိတ် ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ် တုဲ ပံက်လဒိုဟ်လဝ် ဗွဲမဗၠးၜး လၟိုန်။	ညးချူလိက် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာ) ဒးကဵု သြန် APC (Article Processing Charge)။
Green OA	ညးချူလိက် ကေတ် မူကြမ်း (Post-print) တုဲ ပတိုန်စွံ ပ္ဍဲကဵု ဝေပ်သာက် တက္ကသိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး Repository ဗၠးၜး။	ဟွံဒးကဵုသြန် (ဆဂး ဒးမင် အခိင် Embargo ကၠာ)။
Diamond/Platinum OA	လိက်ဂှ် ပံက်လဒိုဟ်လဝ် ဗွဲမဗၠးၜးတုဲ၊ သီု ဟွံဒးကဵုသြန် APC ။	ဂကောံတၠပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး တက္ကသိုလ် ထံက်ပင်လဝ် သြန်။

၆။ မဝ်ဒယ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ ပ္တိတ်လိက် (Business Models and Publishers)

ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ဂှ် နွံကဵု မဝ်ဒယ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မတၟေင်လောန်ရ။ အလဵုအသဳ ထံက်ပင်သြန် သွက် သုတေသန၊ အစာသုတေသနတအ် ချူလိက် ကေုာံ စၟဳစၟတ်ကဵု သက္ကုသြန်တာလျိုင်၊ ဆဂး ကုမ္ပဏဳ ပ္တိတ်လိက်တအ် ကေတ် အခေါင်ပိုင်ပြဳတုဲ ကလေင်သွံ ကု တက္ကသိုလ်တအ် နကဵု င္ၚုဟ်မး မသၠုင်လောန်ရ။ "Big 5" (Elsevier, Springer Nature, Wiley, Taylor & Francis, ကေုာံ Sage) တအ်ဂှ် ထိင်ဒဝ်လဝ် အလုံမွဲ ဗွိုက်ဖျာတုဲ နွံကဵု ပရဲ (Profit margins) သၠုင်နူကဵု ကုမ္ပဏဳ Google ကဵု Apple ဏီရ။

၇။ ပြသၞာ ကေုာံ ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ် (Challenges and Predatory Publishing)

ပြသၞာ အဓိက ပ္ဍဲကဵု လောကဏအ်ဂှ် -

• Publish or perish: ဒးပ္တိတ်လိက် ဂၠိုင်ဂၠိုင် ဟေင် ဂွံတိုန် ကဆံင် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍာ်ဒကေဝ် လိက် စှ်ေကၠုင်ရ။
• Predatory Journals: ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ် တအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံကၠောန် Peer review ဇေတ်ဇေတ်၊ ညးတအ် မိက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် APC နူကဵု ညးချူလိက် ဟေင်ရ။
• Reproducibility Crisis: လိက်သုတေသန ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကလေင်စမ်ၜတ် ဗက် မ္ဂး သွဟ် ဟွံတုပ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင်ရ။

၈။ အခေါင်ပိုင်ပြဳ ကေုာံ လာင်ဇြေန် (Copyright and Licensing)

ပ္ဍဲအခိုက်တြေံမ္ဂး ညးချူလိက်တအ် သ္ဒးထပက်စၟတ်တဲ ပအပ်ပြာပ် အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Copyright transfer agreement) ဇရေင် ကုမ္ပဏဳ ပ္တိတ်လိက် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ညးချူလိက် အလဵုဇကုလေဝ် ကလေင်စကာ လိက်ဇကု ပ္ဍဲ ဝေပ်သာက်တၞဟ် ဟွံဂွံ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ် Open Access လၟုဟ်မ္ဂး၊ ညးတအ် စကာ လာင်ဇြေန် Creative Commons (CC) ဗီုကဵု CC-BY ရ။ ဏအ်ဂှ် ကဵုအခေါင် ကုညးချူလိက် မင်မွဲလဝ် အခေါင်ပိုင်ပြဳတုဲ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ကလေင်စကာ ကေုာံ ပါ်ပရအ် လိက်ဂှ် မာန်ရ (ယဝ်ရ ကဵု တင်နိဿဲ မဍာံပြမ္ဂး)။

၉။ စံညိင် ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ ဒေတာ (Metrics and Bibliometrics)

ပရူ Impact Factor ကေုာံ စံညိင် ၜတ်ကၞာတ် ပ္ဍဲ YouTube

သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ အကျိုးသက်ရောက်မှု လိက်ပရေင်တအ်ဂှ် စကာ နဲကဲ Bibliometrics ရ-

• Impact Factor (IF): ၜတ်ကၞာတ် လၟိဟ် မၞိဟ်နိဿဲလဝ် ဂျာနေဝ် မွဲမွဲ။
• h-index: ၜတ်ကၞာတ် ဍာ်ဒကေဝ် အစာသုတေသန မွဲတၠ (ဥပမာ h-index 10 မ္ဂး၊ လိက်ညး ၁၀ ပိုဒ်ဂှ် ဒးဒုင် နိဿဲလဝ် အောန်အိုတ် ၁၀ ဝါ)။
• Altmetrics: စံညိင် တၟိ မၜတ်ကၞာတ် လၟိဟ် မၞိဟ်ပါ်ပရအ် ပ္ဍဲ Social media, ပရိုင် ကေုာံ မၞိဟ်ဒံင်လုက်လဝ် လိက်ဂှ်ရ။

၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Future and Transformations)

အနာဂတ် ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ဂှ် ပြံင်လှာဲဒၟံင် ဗွဲမမောတ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်စကာ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint) ဗီုကဵု arXiv ဟွံသေင်မ္ဂး bioRxiv ဂှ် ကတဵုဒှ် အခိုက်အလိုက် ဓမ္မတာ မွဲရ။ တုဲပၠန် ကွတ်ပညာ တၠပညာနိမိတ် (AI) လေဝ် ရီုဗင်ကၠုင် ပ္ဍဲအရာ ပွမချူလိက်၊ စၟဳစၟတ် လိက် ကေုာံ ဂၠာဲ စၟတ်သမ္တီ ဒေတာပတောအ် တအ်ရ။ သၞောတ်ဝ် Open Science မအာတ်မိက် ညံင်ဂွံ ပါ်ပရအ် ဒေတာ (Open data) ကေုာံ ကိုဒ် (Open code) သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပညာ မဟွံမဲ ကုအဂတိ ကေုာံ ယှုက်ယှောအ်ဟွံမဲ ပ္ဍဲကဵု လောက သိပ္ပံ ရ။