ပရေင်ပၠန်ဂတး
| ပရေင်ပၠန်ဂတး
Insurgency | |
|---|---|
| သင်္ကေတ ပၠန်ဂတး
ပရေင်ပၠန်ဂတး ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လတူ တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် နူ ညးဍုင်ကွာန် ရ | |
| ဗွိုက်လ္ၚတ် အဓိက | ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဗျူဟာပၞာန်၊ ဝင် လောကဓါတ် |
| အဓိပ္ပါယ် | ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ဂကောံ ဟွံသေင်ကဵု အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောတ် |
| လက္ချဏ် သဇိုင် | ရန်တၟအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဒြဟတ်ဟွံတုပ်သၟဟ်၊ ပရေင်ထံက်ပင် မၞိဟ် |
| နဲကဲ မဆက်စပ်ဂမၠိုင် | ပၞာန်ပျံက်ကျာ၊ ပၞာန်ဒမၠုက်၊ စိုတ်ဓာတ်ပၞာန် |
ပရေင်ပၠန်ဂတး (အၚ်္ဂလိက်: Insurgency) ဝွံ ဒှ် ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် (Politico-military struggle) မကၠောန်သ္ပ နကဵု ဂကောံ ဟွံသေင်ကဵု အလဵုအသဳ (Non-state actors) တအ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောတ်အုပ်ဓုပ်၊ ဖျေံ အလဵုအသဳ မနွံဒၟံင် လၟုဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ဗၠးၜး (Autonomy / Independence) ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မွဲမွဲ ရ။
ပရေင်ပၠန်ဂတး ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်ကလိုက်ကၟဵု ဓမ္မတာ (Riot) ညိဂှ်၊ ဍေံ နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မကၠးဖ္ဍး၊ လဒက်ပ္တန် ဂကောံ မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် မလံလ ရ။ ဟိုတ်နူ ဂကောံပၠန်ဂတး တအ်ဝွံ နွံကဵု ဒြဟတ်ပၞာန် အောန် နူ အလဵုအသဳ တုဲ၊ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် သုင်စောဲ ဗျူဟာ ပၞာန် ဒြဟတ်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Asymmetric warfare) ကေုာံ ပၞာန်ပျံက်ကျာ (Guerrilla warfare) သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ရ။
လက္ချဏ် အဓိက သွက် ပရေင်ပၠန်ဂတး (Key Characteristics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပၠန်ဂတး မွဲမွဲ ဂွံအံင်ဇၞးမာန်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ သဇိုင် အဓိက ၃ သာ်-
၁။ တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Objective): ပရေင်ပၠန်ဂတး ဂှ် ဒှ် ပေါဲဗတိုက် သွက် "အဝဵုအာဏာ" ကေုာံ "ပရေင်အုပ်ဓုပ်" ရ။ ပွမစကာ လွဟ်ဂှ် ဒှ်ဆ နဲကဲ မွဲ သၟးရ။ ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု ညးဍုင်ကွာန် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ မနွံဒၟံင်ဂှ် ဟွံမဲကဵု သြဇာ မဒးဒုင်တဲ (Lacks legitimacy) တုဲ ဂကောံပၠန်ဂတး ဂှ်ဟေင် ဒှ် အလဵုအသဳ မဍာံစၟတ် ရ။
၂။ ပရေင်ထံက်ပင် နူ ညးဍုင်ကွာန် (Population Support): မအဝ် ဇြဳတံင် (Mao Zedong) ဟီုလဝ် "ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် ဍာ် တုဲ၊ ကောန်ပၞာန် ပျံက်ကျာ ဂှ် ဒှ် က သွက်ဂွံ ၜိင် ပ္ဍဲဍာ် ဂှ်ရ"။ ယဝ်ရ ဟွံမဲကဵု ပရေင်ထံက်ပင် နူ ညးဍုင်ကွာန် (သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရိုင်၊ စၞအာဟာရ၊ မၞိဟ်တၟိ ကေုာံ ဒၞာဲအောပ်ဗ္ဒန်) မ္ဂး ပရေင်ပၠန်ဂတး မွဲ တန်တဴ လံလ ဟွံမာန် ရ။
၃။ ပရေင်ချဳဒရာင် ဒမၠုက် (Underground Infrastructure): စၞး မဒက်ပ္တန် ရုင် မံက်မံက်ဂတှ်ဂတှ် ဂှ်၊ ဂကောံပၠန်ဂတး တအ် ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ သမၠုက် (Shadow government) ကေုာံ ပၞာန်ဒမၠုက် သွက်ဂွံ ကံက်အခေါန်၊ ကဵု ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ စန်ဒက် ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဒေသ ညးတအ် ပိုင်ပြဲလဝ် ရ။
ပရေင်တၞဟ်ခြာ ကု နဲကဲတၞဟ်ဂမၠိုင် (Differences from Other Concepts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဗွိုက်လ္ၚတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ "ပရေင်ပၠန်ဂတး" ဝွံ လဆောဝ်မ္ဂး နှဴရဴ ဒၟံင် ကု ဝေါဟာရ တၞဟ်တအ် ရ-
- ကု ပၞာန်ပျံက်ကျာ (Guerrilla Warfare): ပၞာန်ပျံက်ကျာ ဂှ် ဒှ် "နဲကဲ ပတိုက်ပၞာန်" (Tactics / How) ရ။ ပရေင်ပၠန်ဂတး ဂှ် ဒှ် "ပရေင်ချဳဒရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အလုံမွဲ" (The Movement / What & Why) ရ။ ဂကောံပၠန်ဂတး တအ် စကာ ပၞာန်ပျံက်ကျာ ကီုလေဝ်၊ ဒပ်ပၞာန် ဓမ္မတာ ဍုင် တအ်လေဝ် စကာ နဲကဲ ပၞာန်ပျံက်ကျာ လဆောဝ် မာန် ရ။
- ကု ပရေင်အကြမ်းဖက် (Terrorism): ပရေင်အကြမ်းဖက် ဂှ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ဖေက်လကိုတ် လတူ ညးဍုင်ကွာန် သၟးရ။ ဂကောံပၠန်ဂတး တအ်ဂှ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ သီကေတ် အဝဵုအုပ်ဓုပ် တိဍာ် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ (ၜိုန်ရ ညးတအ် လဆောဝ် စကာ နဲကဲ အကြမ်းဖက် ကီုလေဝ်)။
ပွမတဝ်စၞေဟ် ကု ပၠန်ဂတး (Counter-Insurgency - COIN)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ်ဗျူဟာ သွက် အလဵုအသဳ တအ် ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကေုာံ ပသောင် ပရေင်ပၠန်ဂတး ဂှ် ကော်ခဴစ **Counter-Insurgency (COIN)** ရ။
တၠပညာ ဗျူဟာပၞာန် ပြင်သေတ် ဒေဗေတ် ဂါလူလာ (David Galula) ချူလဝ် ဒဒှ်ရ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက်ဏအ်ဂှ်၊ ဒပ်ပၞာန် အလဵုအသဳ တအ်ဝွံ စကာ ဒြဟတ်ပၞာန် သၟး ဟွံမာန်၊ ဒးစကာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ၈၀% ကေုာံ ပၞာန် ၂၀% ရ။ ဗျူဟာ အဓိက သွက် COIN ဂှ်-
- ပွမကလိဂွံ စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် (Winning Hearts and Minds): ဒးကဵု ပရေင်ဂီုကၠီု ကု ညးဍုင်ကွာန်၊ ဒးသြိုင်ခၞံ လဒက်ပ္တန် (ဂၠံင်၊ ရုံဂဥုဲ)၊ ကေုာံ ဒးကဵု ပရေင်တြားဓဝ် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဟွံဂွံ ထံက်ပင် လပါ် ပၠန်ဂတး ရ။
- ပွမပါ်ခြာ (Clear, Hold, Build): ဒပ်ပၞာန် တအ် လုပ်သီ ပါ်ခြာထောအ် ဒပ်ပၠန်ဂတး (Clear)၊ မင်မွဲလဝ် ဒေသဂှ် (Hold)၊ တုဲ ကလေင် ဒက်ပ္တန် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Build) သွက်ဂွံ ကလေင်ကေတ် ပရေင်ပတှ်ေ နူ ညးဍုင်ကွာန် ရ။
ဒၞာဲမပြာကတ် ပ္ဍဲ ဝင် (Historical Examples)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပရေင်ကာတၟေင်မံက် ဍုင်မာလာယျာ (Malayan Emergency, 1948–1960): ဒှ် ဥပမာ COIN မအံင်ဇၞးအိုတ် မွဲရ။ အလဵုအသဳ ဗြိတိန် တအ် ပြံင်စွံ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ "ကွာန်တၟိ" မနွံကဵု ဂီုကၠီု (New Villages) သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ထံက်ပင် စၞအာဟာရ ဇရေင် ဂကောံပၠန်ဂတး ကောန်မျူနေတ် (MNLA) တုဲ ပလီုပလာ် ဒြဟတ် ပၠန်ဂတး အံင်ဇၞးလဝ် ရ။
- ပၠန်ဂတး တာလဳဗာန် ပ္ဍဲ အာဖဂါန်နဳသတာန် (Taliban Insurgency): ဂကောံ တာလဳဗာန် တအ် ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ သမၠုက်၊ စကာ နဲကဲ ပၞာန် ဒြဟတ်ဟွံတုပ်သၟဟ် တုဲ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ်ပၞာန် အမေရိကာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ အာဖဂါန် စဵုကဵု ညးတအ် ကလေင် ကလိဂွံ အဝဵု ဍုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ရ။
- ပရေင်ပၠန်ဂတး ပ္ဍဲ ဍုင်ကိုဝ်လံမ်ဗဳယျာ (FARC Insurgency): ဂကောံ FARC တအ် ကၠောန်သ္ပ ပရေင်ပၠန်ဂတး လုကဴ အခိင် ဗွဲမလံလ (၁၉၆၄-၂၀၁၆) စဵုကဵု ကလိဂွံ လိက်ကသုက် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကု အလဵုအသဳ ရ။
ဆက်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပၞာန်ပျံက်ကျာ (Guerrilla Warfare)
- ပၞာန် ဒြဟတ်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Asymmetric Warfare)
- ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် (Civil War)
- မအဝ် ဇြဳတံင် (Mao Zedong)