ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ
 ရုပ်ကသူ "Iron and Coal" မထ္ၜး ကဵု ပရေင် ကမၠောန် စက်ယန္တရာ ကေုာံ ပသဲ ပ္ဍဲ ခေတ် ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်။ | |
| အခိင်ကာလ (Date) | ၜိုတ် ၁၇၆၀ – ၁၈၄၀ |
|---|---|
ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ (အၚ်္ဂလိက်: Industrial Revolution) ဝွံ ဒှ် အခိင် ကာလ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင် ကမၠောန် မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၁၇၆၀ စဵုကဵု ၜိုတ် ၁၈၄၀ တအ် ရ။ ဍေံ ဝွံ စ ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗြိတိန် (Great Britain) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် တုဲ၊ ဗွဲကြဴ ပြးဇး စိုပ် အာ ဇရေင် ယူရဝ်ပ လပါ် ပလိုတ်၊ ကေုာံ ရးနိဂီု အမေရိကာန် ရ။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပွမပြံင်လှာဲ နူကဵု ပရေင် ကၠောန် ကပေါတ် နကဵု တဲ ဇရေင် ပရေင် ကၠောန် ကပေါတ် နကဵု စက်ယန္တရာ (Machines) မာန် ရ။[၁]
ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ဂှ် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် မပ္တံ ကု နဲကဲ ကၠောန် ဓါတုဗေဒ တၟိ၊ နဲကဲ ၜိုဟ် ပသဲ (Iron production) တၟိ၊ ပွမစကာ ဒြဟတ် ဍာ် ကေုာံ ဗွဲတၟေင် ပွမစကာ စက်ဍာ်ယက် (Steam engine) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် သၞောတ် ရုံစက် (Factory system) ဂွံ ကတဵု မံက်ဂတဝ် ကၠုင် တုဲ ပရေင် ပတိတ် ကပေါတ် တအ် လေဝ် ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပြံင်လှာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဓဝ်၊ ဍေံ ဝွံ သီု ပြံင်လှာဲ အာ ပရေင်မၞိဟ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် ရ။[၂]
၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ" (Industrial Revolution) ဏအ် ဝွံ စကာ လဝ် ဗွဲမပြာကတ် နကဵု တၠပညာ ဝင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂကူ အင်္ဂလိက် မၞုံ ယၟု အာနောလ် တောန်ဘဳ (Arnold Toynbee) သွက်ဂွံ စၞောန်ပညုင် ကဵု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗြိတိန် အကြာ သၞာံ ၁၇၆၀ ကေုာံ ၁၈၄၀ ရ။
"ပရေင်ပၠန်ဂတး" (Revolution) မ္ဂး ဂှ် စၞောန်ပညုင် ကဵု ပွမပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ကေုာံ မပြဟ်လောန် (Rapid and massive change) ร။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ နူကဵု ဂကောံ မၞိဟ် မဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင် တဵုလွဳ (Agrarian society) အာ ဇရေင် ဂကောံ မၞိဟ် မဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင် ကမၠောန် စက်ယန္တရာ ကေုာံ ဍုင်ဇၞော် (Industrial and urban society) ရ။[၃]
၂. ဝင် ကေုာံ ဟိုတ်မကတဵုဒှ် (History and Causes)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မုဟိုတ် ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဂွံ စ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗြိတိန် ရော? ဟိုတ် အဓိက ဂမၠိုင် ဂှ် ဒှ်-
၁။ ပရေင်ပၠန်ဂတး တဵုလွဳ (Agricultural Revolution): ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် နဲကဲ တဵုလွဳ တၟိ တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ ပရေင် ပတိတ် သြောအ် ဂျာင် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် လၟိဟ် မၞိဟ် ဂွံ ဇၞော် တိုန် တုဲ သၟာကမၠောန် သွက် ရုံစက် တအ် လေဝ် ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။
၂။ သယံဇာတ သဘာဝ (Natural Resources): ဍုင်ဗြိတိန် ဝွံ မၞုံ ကု တၟအ်ချး (Coal) ကေုာံ တၟအ် ပသဲ (Iron ore) ဗွဲမဂၠိုင် မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် စက်ယန္တရာ တအ် ရ။
၃။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သြန်ရင်း (Capitalism): ရးနိဂီု ဗြိတိန် ဝွံ မၞုံ ကု သၞောတ် ဘဏ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် သြန်ရင်း မခိုင်ကၠိုက် တုဲ، သၟာဗၞိက် တအ် မာန် ပတိတ် သြန် သွက်ဂွံ သြိုင် ရုံစက် မာန် ရ။
၄။ ပရေင် ကဝ်လဝ်နဳ (Colonialism): အေန်ပါယာ ဗြိတိန် မဇၞော်လှဲလး ဂှ် ကလိဂွံ ကပေါတ် တမ် (Raw materials) ဥပမာ - နှာ် (Cotton) နူ အိန္ဒိယ ကေုာံ အမေရိက၊ တုဲ သီု မၞုံ ကု ဖျာ သွက်ဂွံ သွံ ကပေါတ် စက် တအ် လောဲသွာ ရ။[၄]
၃. ပရေင် ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ကေုာံ စက်ယန္တရာ (Technological Developments)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင် ကွတ် နဲပညာ တၟိ ၃ သာ် အဓိက ရ-
- ကမၠောန် တုတ် တောမ် (Textile Industry): ကိုပ်ကၠာ တေအ် ကမၠောန် ဏအ် ဂှ် ကၠောန် ပ္ဍဲ သ္ၚိ နကဵု တဲ ရ။ ဆဂး စက် တၟိ တအ် မပ္တံ ကု Spinning Jenny (ဂျိမ် ဟာဂရိဗ် ခၞံဗဒှ်) ကေုာံ Power Loom (အက်ဒ်မန် ကာတ်ရိုက် ခၞံဗဒှ်) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ပရေင် ပတိတ် ယာတ် တအ် ပြဟ် ကေုာံ ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။
- စက်ဍာ်ယက် (Steam Engine): ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၁၂ ဂှ် တဝ်မတ် နျူကဝ်မေန် (Thomas Newcomen) ခၞံဗဒှ် စက်ဍာ်ယက် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဍာ် နူ ကတိုင် တၟအ်ချး ร။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၉ ဂှ် ဂျိမ်ဝတ် (James Watt) လဟဵု ပလေဝ် စက် ဏအ် ညံင်ဂွံ ခိုဟ် တိုန် တုဲ၊ စက်ဍာ်ယက် ဏအ် ဒှ် အာ ဒြဟတ် အဓိက သွက် ရုံစက် သီုဖအိုတ် ရ။
- ကမၠောန် ပသဲ (Iron Industry): ပွမစကာ Coke (တၟအ်ချး မကၠောန် လဝ်) အစား ချး ဆု သွက်ဂွံ ၜိုဟ် ပသဲ ဂှ် ဖန် ညံင် ဂွံ ပတိတ် ပသဲ ဇၞော် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် ဂၠိုင် တိုန် ရ။[၅]
၄. ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ ဆက်စၠောအ် (Transportation and Communication)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ ပလံင် ကပေါတ် တမ် ကေုာံ ကပေါတ် မကၠောန် တုဲ တအ် ပြဟ်ပြဟ် ဂှ် ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် လေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ကီု ရ။
- ဂၠံင် ဍာ် (Canals): ပ္ဍဲ လပါ် စ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဂၠံင် ဍာ် ဗွဲမဂၠိုင် ခါဲ ၜံက် လဝ် အလုံ ဍုင်ဗြိတိန် သွက်ဂွံ ပလံင် တၟအ်ချး ကေုာံ ပသဲ နကဵု ၚုဟ် သဝ်သဝ် ရ။
- ဂၠံင် ကွဳပၟတ် (Railways): နကဵု ဒြဟတ် စက်ဍာ်ယက် တုဲ ဂျော့ချ် စတီဖင်ဆင် (George Stephenson) ခၞံဗဒှ် ကွဳပၟတ် (Locomotive) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၀ ဂှ် ဂၠံင် ကွဳပၟတ် လီဗာပူး-မန်ချက်သတာ (Liverpool and Manchester Railway) စ ပံက် တုဲ ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် ပြံင်လှာဲ အာ အလုံ မွဲ ဂၠးတိ ရ။
- က္ၜင် ဍာ်ယက် (Steamboats): က္ၜင် မစကာ စက်ဍာ်ယက် တအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ပရေင် ဆက်စၠောအ် အကြာ တိုက် ယူရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိက ဂွံ ပြဟ် တိုန် ရ။[၆]
၅. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် (Economic and Labor Impact)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟိ-
- သၞောတ် ရုံစက် (Factory System): သၟာကမၠောန် တအ် ဟွံကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ယျ တုဲ၊ ဒး ကၠုင် ကၠောန် ပ္ဍဲ ရုံစက် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။ ကမၠောန် တအ် ဂှ် ဒး ကၠောန် အတိုင် လၟေင် အခိင် မချိုတ်ပၠိုတ် (Strict working hours) ရ။
- ပွမပါ် တာလျိုင် (Division of Labor): ကမၠောန် မွဲ မ္ဂး ပါ် ခြာ ထောအ် ကဏ္ဍ ဍောတ်တ် တုဲ သၟာကမၠောန် မွဲ တၠ မ္ဂး ကၠောန် ဆ ကမၠောန် မွဲ သာ် ဓဝ် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ပရေင် ပတိတ် ကပေါတ် ဂွံ ပြဟ် တိုန် ร။
- ပရေင် လဒက်ပ္တန် သြန်ရင်း: တၠ ရုံစက် ကေုာံ သၟာဗၞိက် တအ် (Bourgeoisie) ကလိဂွံ သြန် ပရဲ ဗွဲမဇၞော် တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။[၇]
| ယၟု ပူဂိုလ် | ဍုင် | အရာ မခၞံဗဒှ် | သၞာံ |
|---|---|---|---|
| ဂျိမ် ဟာဂရီးဗ် (James Hargreaves) | ဗြိတိန် | စက် တုတ် ဇုက် (Spinning Jenny) | ၁၇၆၄ |
| ဂျိမ်ဝတ် (James Watt) | သကတ်တလာန် | စက်ဍာ်ယက် မခိုဟ် တိုန် (Improved Steam Engine) | ၁၇၆၉ |
| အက်ဒ်မန် ကာတ်ရိုက် (Edmund Cartwright) | ဗြိတိန် | စက် တုတ် တောမ် နကဵု ဒြဟတ် (Power Loom) | ၁၇၈၅ |
| ဂျောချ် စတီဖင်ဆင် (George Stephenson) | ဗြိတိန် | ကွဳပၟတ် (Steam Locomotive) | ၁၈၁၄ |
၆. ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပွမပြံင်လှာဲ ဍုင် (Social Impact and Urbanization)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် ဂကောံ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ-
- ပွမဇၞော်မောဝ် ဍုင် (Urbanization): မၞိဟ် နူကဵု ကွာန် တအ် ပြံင် လုပ် ကၠုင် ဍုင် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုံစက် တအ် ရ။ ဍုင် မပ္တံ ကု မန်ချက်သတာ (Manchester) ကေုာံ လန်ဒန် (London) တအ် လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမပြဟ် ရ။
- ပွဳပွူ မံင် စ ဟွံခိုဟ်: ဟိုတ်နူ မၞိဟ် ဍန်တ် လောန် တုဲ သ္ၚိ ဌာန် တအ် ဍန်တ်၊ ဍာ် ဇြဟ် ဟွံခိုဟ် တုဲ ယဲ ကပ် မပ္တံ ကု ကိုဝ်လဳရာ (Cholera) တအ် ပြးဇး ကၠုင် ရ။
- ဂကောံ မၞိဟ် တၟိ: ဂကောံ မၞိဟ် ဝွံ ပါ် အာ ၜါ ဂကောံ အဓိက - "သၟာကမၠောန်" (Proletariat) မဒး ကၠောန် ကမၠောန် ဇြိုင်၊ ကေုာံ "တၠ ဒြပ်" (Bourgeoisie) မဒှ် တၠ ရုံစက် တအ် ရ။[၈]
၇. အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ (Labor Rights and Union Movements)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ခေတ် စ ပရေင်ပၠန်ဂတး ဂှ် သၟာကမၠောန် တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ဒဒိုက် ဗွဲမဇၞော်-
- ကမၠောန် ကောန်ၚာ် (Child Labor): ကောန်ၚာ် ဍောတ်တ် တအ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုံစက် နှာ် ကေုာံ ကတိုင် တၟအ်ချး နကဵု ၚုဟ် ကမၠောန် သဝ်သဝ် ကေုာံ ပွဳပွူ မအန္တရာယ် ဇၞော် ရ။
- လဒစ် (Luddites): သၟာကမၠောန် တဲ တအ် ဒစဵုဒစး ကေုာံ ပလီုပလာ် စက်ယန္တရာ တအ် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ စက် တအ် ကၠတ် ကေတ် ကမၠောန် ညးတအ် ရ။ ဂကောံ ဏအ် ညးကော် စ Luddites ရ။
- ဂကောံ သၟာကမၠောန် (Trade Unions): ဗွဲကြဴ သၟာကမၠောန် တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ဒက်ပ္တန် သမဂ္ဂ သွက်ဂွံ အာတ်မိက် အခေါင်အရာ၊ ၚုဟ် ကမၠောန် မထေက်တန် ကေုာံ ဖအောန် ဖျေဟ် နာဍဳ ကမၠောန် (Factory Acts) ရ။[၉]
၈. ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ အလန်ဒုတိယ (The Second Industrial Revolution)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုတ် သၞာံ ၁၈၇၀ စဵုကဵု ပထမ ပေါဲပၞာန် ဂၠးတိ (၁၉၁၄) ဂှ် ကတဵုဒှ် **ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ အလန်ဒုတိယ** ရ။
- လျးလလဳ ကေုာံ စက် (Electricity and Combustion Engines): ဓါတ် လျးလလဳ တအ် ထပက်အဇာ စက်ဍာ်ယက် တုဲ، စက် ကွဳစက် (Internal combustion engine) တအ် လေဝ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
- ပသဲ သံမဏိ (Steel): နဲကဲ သွက်ဂွံ ၜိုဟ် ပသဲ သံမဏိ နကဵု ၚုဟ် သဝ်သဝ် ဂှ် ဖန် ညံင် ဂွံ သြိုင် ခဒမ် သၠုင်သၠုင် (Skyscrapers) ကေုာံ က္ၜင် ဇၞော် မာန် ကၠုင် ရ။
- ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် တၟိ: တေလဳဂရပ် (Telegraph) ကေုာံ ဖုန် (Telephone) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ပရေင် ဆက်စၠောအ် ဂၠးတိ ဂှ် ပြဟ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂျာမနဳ တအ် ဒှ် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အိုတ် ရ။[၁၀]
၉. ဖဵု လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဂၠးတိ (Environmental and Global Impact)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဝွံ နွံ ကု ဖဵု သီု ခိုဟ် သီု ပရေအ် လတူ ဂၠးတိ-
- ပရေင် ကၠိခတန် (Pollution): ပွမစံင် တၟအ်ချး ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဖန် ညံင် ကျာ ဍုင်ဇၞော် တအ် ဂွံ ကၠိခတန် (Smog) တုဲ ယဲ မဆေင် ကု ယီု တအ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။ သီု ကဵု ဍာ် ၜဳ တအ် လေဝ် ကၠိခတန် အာ နကဵု စွန့်ပစ်ပစ္စည်း နူ ရုံစက် ရ။
- ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change): ခေတ် စက်ယန္တရာ ဏအ် ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် ပွမပတိတ် ဓါတ် ကာဗောန် (Greenhouse gases) မဖန် ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ ကတဴ တိုန် (Global warming) မဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် လၟုဟ် ရ။
- ပရေင် ကဝ်လဝ်နဳ (Global Imperialism): ဍုင် ယူရဝ်ပ တအ် နွံ ပၟိက် ကု ကပေါတ် တမ် တုဲ ညးတအ် သီ ကေတ် ဍုင် သ္အာင် မပ္တံ ကု အာရှ ကေုာံ အာဖရိက တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပရေင် အေန်ပါယာ ဇၞော်လှဲလး ရ။[၁၁]
လ္ၚတ်ရံင် ဝင် ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ (YouTube - CrashCourse)
၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Ashton, T. S. (1948). *The Industrial Revolution (1760-1830)*. Oxford University Press, p. 15-18.
- ↑ Hobsbawm, Eric (1962). *The Age of Revolution: Europe 1789–1848*. Weidenfeld & Nicolson.
- ↑ Landes, David S. (1969). *The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present*. Cambridge University Press, p. 40.
- ↑ Mokyr, Joel (1990). *The Lever of Riches: Technological Creativity and Economic Progress*. Oxford University Press.
- ↑ Deane, Phyllis (1965). *The First Industrial Revolution*. Cambridge University Press, p. 55-60.
- ↑ Rostow, W. W. (1960). *The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto*. Cambridge University Press.
- ↑ Stearns, Peter N. (2012). *The Industrial Revolution in World History*. Westview Press.
- ↑ Thompson, E. P. (1963). *The Making of the English Working Class*. Vintage Books.
- ↑ Engels, Friedrich (1845). *The Condition of the Working Class in England*. Penguin Classics.
- ↑ Smil, Vaclav (2005). *Creating the Twentieth Century: Technical Innovations of 1867-1914*. Oxford University Press.
- ↑ Pomeranz, Kenneth (2000). *The Great Divergence: China, Europe, and the Making of the Modern World Economy*. Princeton University Press.
လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):
- Industrial Revolution ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
- Internet Modern History Sourcebook - လိက် တမ်မူလ မဆေင် ကု ပရေင်ပၠန်ဂတး။